Arbowet: welke verplichtingen u als werkgever heeft en hoe wordt gehandhaafd

Gepubliceerd op 28 december 2022 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

De Arbowet verplicht elke werkgever te zorgen voor de veiligheid en gezondheid van zijn werknemers. De kern is een schriftelijk arbobeleid (artikel 3), gebaseerd op een risico-inventarisatie en -evaluatie (artikel 5) en uitgevoerd met deskundige bijstand (artikelen 13 en 14); alleen voor werkgevers met ten hoogste 25 werknemers gelden enkele lichtere regels.

De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt toezicht en kan waarschuwen, beboeten of het werk stilleggen. Ernstige overtredingen kunnen ook strafrechtelijk worden vervolgd. Hieronder leest u welke plichten gelden, wat de werknemer en de ondernemingsraad moeten doen, en wat twee uitspraken laten zien over handhaving.

Wet, besluit, regeling en arbocatalogus

De arbowetgeving bestaat uit drie lagen: de Arbowet, het Arbobesluit en de Arboregeling. Daarnaast leggen branches in een arbocatalogus vast hoe zij aan de wettelijke doelen voldoen.

De Arbeidsomstandighedenwet is een kaderwet. Zij legt doelen en verantwoordelijkheden vast, maar schrijft geen technische normen voor. Dat is bewust, omdat de risico’s per branche sterk verschillen.

Het Arbeidsomstandighedenbesluit werkt die kaders uit, met regels voor onder meer gevaarlijke stoffen, lawaai, beeldschermwerk, werken op hoogte (artikel 3.16) en bijzondere groepen werknemers. De Arbeidsomstandighedenregeling bevat nog gedetailleerdere voorschriften, bijvoorbeeld over arbeidsmiddelen.

In de arbocatalogus beschrijven werkgevers- en werknemersorganisaties per branche hoe zij de wettelijke doelvoorschriften halen. Een doelvoorschrift is bijvoorbeeld een maximaal geluidsniveau; de catalogus beschrijft de middelen om daaronder te blijven. De Arbeidsinspectie toetst de catalogus en gebruikt hem daarna als referentie bij inspecties.

Wat een getoetste arbocatalogus waard is: de operazaak

Hoe zwaar een arbocatalogus weegt, blijkt uit een uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 25 oktober 2017 (ECLI:NL:RVS:2017:2874). De minister had een boete van € 18.000 opgelegd wegens overtreding van artikel 3.16 Arbobesluit. Tijdens een repetitie van een opera stonden acteurs zonder valbescherming op een balk van 3,10 meter hoog.

De Afdeling vernietigde de boete. De organisatie had de werkprocedure uit de getoetste Arbocatalogus Podiumkunsten gevolgd, en de minister was aan die positieve toetsing gebonden. Werkt u aantoonbaar volgens een getoetste catalogus van uw branche, dan staat u dus sterker bij een inspectie.

Voor wie geldt de Arbowet?

Voor iedereen die arbeid verricht onder gezag van een werkgever (artikel 1 Arbowet). Dus ook voor deeltijders, oproepkrachten, uitzendkrachten en stagiairs, en ook bij verenigingen en stichtingen.

Bij inleen van personeel rust de zorg voor veilige arbeidsomstandigheden op de inlener. Die moet de uitlener bovendien vooraf informeren over de risico’s van het werk en de vereiste deskundigheid.

De Arbowet stopt niet bij de bedrijfspoort. Werkt een werknemer thuis of hybride, dan blijft de werkgever verantwoordelijk voor een gezonde werkplek. Die verantwoordelijkheid is thuis wel beperkter, omdat de werkgever minder kan controleren. Waar de grens ligt bij een ongeval thuis, leest u in ons artikel over hybride werken en aansprakelijkheid.

Arbobeleid: eerst de bron, beschermingsmiddelen als laatste

De werkgever moet een beleid voeren dat is gericht op zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden. Artikel 3 Arbowet schrijft een vaste volgorde voor, de arbeidshygiënische strategie:

1. maatregelen bij de bron, zoals een minder gevaarlijke stof of een stillere machine;
2. collectieve maatregelen, zoals afzuiging of een hekwerk;
3. individuele maatregelen, zoals werktijdbeperking;
4. persoonlijke beschermingsmiddelen, pas als de eerdere stappen redelijkerwijs niet kunnen.

Hetzelfde artikel verplicht tot beleid tegen psychosociale arbeidsbelasting: werkdruk, agressie en geweld, pesten, discriminatie en seksuele intimidatie. Dat onderdeel blijft in de praktijk vaak onderbelicht. Daarnaast moet de werkgever de werkplek en arbeidsmiddelen zo veel mogelijk aanpassen aan de persoonlijke eigenschappen van werknemers, ook bij een structurele functionele beperking. Ook moet hij voorkomen dat het werk gevaar oplevert voor derden.

De RI&E en het plan van aanpak

De RI&E beschrijft de risico’s van het werk, de maatregelen daartegen en de risico’s voor bijzondere groepen. Aan de RI&E is een plan van aanpak gekoppeld: wie doet wat, en wanneer.

Artikel 5 Arbowet verplicht elke werkgever met personeel, ongeacht de omvang, tot een schriftelijke RI&E. De RI&E moet worden bijgewerkt zodra de omstandigheden daartoe aanleiding geven, bijvoorbeeld na een verbouwing, nieuwe machines of een ongeval. Werknemers moeten er inzage in kunnen krijgen.

In beginsel laat de werkgever de RI&E toetsen door een gecertificeerde deskundige of arbodienst (artikel 14 Arbowet). Werkgevers met in de regel ten hoogste 25 werknemers die een erkend RI&E-instrument voor hun branche gebruiken, zijn van die toetsing vrijgesteld. Zorg dat u de RI&E bij een inspectie direct kunt laten zien.

Preventiemedewerker, arbodienst en bedrijfsarts

Elke werkgever heeft ten minste één preventiemedewerker en een schriftelijk contract met een arbodienst of bedrijfsarts. In kleine bedrijven mag de werkgever de rol van preventiemedewerker zelf vervullen.

De preventiemedewerker werkt mee aan de RI&E, adviseert over maatregelen en werkt samen met de ondernemingsraad. De artikelen 14 en 14a Arbowet schrijven daarnaast deskundige bijstand voor bij onder meer de toetsing van de RI&E, de begeleiding van zieke werknemers en het arbeidsgezondheidskundig onderzoek. De afspraken daarover staan in het basiscontract.

Uit artikel 14 volgen ook drie rechten die vaak onbekend zijn. De bedrijfsarts moet iedere werkplek in het bedrijf kunnen bezoeken. Iedere werknemer moet de bedrijfsarts kunnen raadplegen over gezondheidsvragen die met het werk te maken hebben, ook zonder ziekmelding. En een werknemer kan om een second opinion bij een andere bedrijfsarts vragen; de bedrijfsarts honoreert dat verzoek, tenzij zwaarwegende argumenten zich daartegen verzetten.

Bij ziekte gaat de arbodienstverlening over in de begeleiding van de re-integratie. Die verplichtingen, en de loonsancties die het UWV kan opleggen, bespreken wij in onze artikelen over re-integratie bij ziekte en het re-integratieplan.

Voorlichting, bedrijfshulpverlening en gezondheidsonderzoek

Artikel 8 Arbowet verplicht de werkgever werknemers doeltreffend voor te lichten over het werk, de risico’s en de maatregelen daartegen, en uitleg te geven over het gebruik van beschermingsmiddelen. Voorlichting bij indiensttreding is niet genoeg: zij moet worden herhaald als het werk, de techniek of de risico’s veranderen. De werkgever moet bovendien toezien op naleving.

Artikel 15 Arbowet verplicht tot bedrijfshulpverlening. De werkgever wijst bedrijfshulpverleners aan voor eerste hulp, brandbestrijding en ontruiming, en zorgt dat zij voldoende zijn opgeleid en uitgerust. De wet schrijft geen vast aantal of vast certificaat voor. Bepalend zijn de risico’s uit de RI&E, de omvang van het bedrijf en de aanwezigheid van bezoekers. Zorg ook voor dekking tijdens vakanties en ploegendiensten.

Volgens artikel 18 Arbowet stelt de werkgever werknemers periodiek in de gelegenheid een arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan, gericht op de risico’s van het werk. Deelname is voor de werknemer vrijwillig.

De plichten van de werknemer (artikel 11 Arbowet)

De werknemer moet voorzichtig en zorgvuldig werken. Concreet betekent dat: arbeidsmiddelen en gevaarlijke stoffen op de juiste manier gebruiken, beveiligingen niet veranderen of verwijderen, persoonlijke beschermingsmiddelen correct gebruiken, meewerken aan voorlichting en onderricht, en opgemerkte gevaren direct melden.

Dat is meer dan een formaliteit. Een werknemer die structureel weigert beschermingsmiddelen te gebruiken, kan een waarschuwing krijgen en uiteindelijk zelfs worden ontslagen. Omgekeerd kan de werkgever zich niet achter deze bepaling verschuilen: hij moet toezien op naleving en ingrijpen als het misgaat.

Instemmingsrecht van de ondernemingsraad

Artikel 12 Arbowet verplicht werkgever, werknemers en ondernemingsraad tot samenwerking bij het arbobeleid. Artikel 27 lid 1 sub d van de Wet op de ondernemingsraden geeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij regelingen over arbeidsomstandigheden, ziekteverzuim en re-integratie.

In de praktijk betekent dat onder meer dat de RI&E en het plan van aanpak aan de ondernemingsraad worden voorgelegd, dat de preventiemedewerker met de raad samenwerkt en dat een wijziging van het basiscontract vaak onder het instemmingsrecht valt.

Voert de werkgever een instemmingsplichtige regeling in zonder instemming, dan kan de ondernemingsraad binnen een maand een beroep doen op de nietigheid van dat besluit (artikel 27 lid 5 WOR). Hoe de raad zijn bevoegdheden inzet, leest u in ons artikel over de rol van de ondernemingsraad.

Handhaving: bestuurlijke boete, stillegging of strafzaak

De Nederlandse Arbeidsinspectie kan waarschuwen, een eis tot naleving stellen, een bestuurlijke boete opleggen of het werk stilleggen. Zij komt op eigen initiatief, na een melding en na een ernstig arbeidsongeval. Een melding kan komen van een werknemer, een ondernemingsraad of een vakbond.

Artikel 9 Arbowet verplicht de werkgever arbeidsongevallen die leiden tot de dood, blijvend letsel of een ziekenhuisopname direct te melden bij de Arbeidsinspectie. Daarnaast houdt hij een lijst bij van ongevallen die tot meer dan drie werkdagen verzuim hebben geleid. Niet of te laat melden is zelf een overtreding waarvoor een boete kan volgen.

Bij herhaling van een overtreding kan de inspectie het werk stilleggen, ook als er geen direct gevaar is. Tegen een boetebesluit kan de werkgever binnen zes weken bezwaar maken (artikel 6:7 Awb) en daarna in beroep gaan bij de bestuursrechter. Sectorspecifieke eisen kunnen de lat hoger leggen; een voorbeeld leest u in ons artikel over arbo- en veiligheidseisen in de voedselverwerking.

Wanneer wordt het een strafzaak?

Weet de werkgever, of had hij redelijkerwijs moeten weten, dat een overtreding levensgevaar of ernstige schade aan de gezondheid kan veroorzaken, dan is dat een strafbaar feit (artikel 32 Arbowet), dat wordt vervolgd als economisch delict. Een voorbeeld is een vonnis van de rechtbank Overijssel van 28 mei 2020 (ECLI:NL:RBOVE:2020:1861). Een werknemer overleed na werk op ongeveer 6,6 meter hoogte. De rechtbank oordeelde dat er geen risicoanalyse, geen werkplan, geen instructie en geen toezicht was. De werkgever kreeg een geldboete van € 40.000, waarvan € 20.000 voorwaardelijk.

Schade van een werknemer: de bewijslast ligt bij de werkgever

Lijdt een werknemer schade door het werk, dan is de werkgever volgens artikel 7:658 BW aansprakelijk, tenzij hij aantoont dat hij zijn zorgplicht is nagekomen of dat de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer.

Een actuele RI&E, een uitgevoerd plan van aanpak, aantoonbare voorlichting en vastgelegd toezicht zijn precies de stukken waarmee de werkgever kan aantonen dat hij zijn zorgplicht is nagekomen. Een goed uitgevoerd arbobeleid is daarmee niet alleen een wettelijke plicht, maar ook het belangrijkste verweer.

Law & More behandelt geen letselschadezaken. Voor de afwikkeling van letselschade verwijzen wij naar een letselschadespecialist. Wij adviseren werkgevers en ondernemingsraden wel over de naleving van de Arbowet, over het dossier dat daarbij hoort en over de arbeidsrechtelijke gevolgen van een ongeval.

Wat controleert u als werkgever vóór een inspectie?

• Is uw RI&E actueel, en noemt het plan van aanpak per maatregel een termijn en een verantwoordelijke (artikel 5 Arbowet)?
• Heeft u een schriftelijk basiscontract met een arbodienst of bedrijfsarts (artikel 14 Arbowet)?
• Werkt u aantoonbaar volgens de getoetste arbocatalogus van uw branche?
• Kunt u per werknemer aantonen dat hij voorlichting en instructie heeft gekregen, ook na een wijziging in het werk (artikel 8 Arbowet)?
• Heeft de ondernemingsraad ingestemd met uw arboregels voordat u ze invoerde (artikel 27 lid 1 sub d WOR)?

Wat kunt u als werknemer zelf doen bij een onveilige situatie?

• Vraag inzage in de RI&E en het plan van aanpak; daar heeft u recht op (artikel 5 Arbowet).
• Raadpleeg de bedrijfsarts over klachten die met het werk te maken hebben, ook zonder ziekmelding (artikel 14 Arbowet).
• Leg een ongeval of bijna-ongeval direct schriftelijk vast, met datum, getuigen en foto’s.
• Doet uw werkgever niets aan een ernstig risico, meld het dan bij de Nederlandse Arbeidsinspectie.

Wat wij doen bij Arbowet-vragen

Onze advocaten arbeidsrecht helpen werkgevers en ondernemingsraden om aan de Arbowet te voldoen en om een sanctie te beantwoorden.

• Wij toetsen uw RI&E, plan van aanpak en basiscontract aan de artikelen 5 en 14 Arbowet.
• Wij beoordelen een boeterapport of stilleggingsbevel en stellen een zienswijze of bezwaarschrift op.
• Wij adviseren over het instemmingsrecht van de ondernemingsraad bij arboregels (artikel 27 WOR).
• Wij beoordelen na een bedrijfsongeval de arbeidsrechtelijke gevolgen, zoals loondoorbetaling en re-integratie.

De Arbowet in vijf punten

• Elke werkgever met personeel heeft een schriftelijk arbobeleid en een RI&E met plan van aanpak nodig (artikelen 3 en 5 Arbowet).
• Wie aantoonbaar een getoetste arbocatalogus volgt, staat sterk tegenover een boete (RvS 25 oktober 2017).
• Een preventiemedewerker en een basiscontract met een arbodienst of bedrijfsarts zijn verplicht.
• Ernstige arbeidsongevallen meldt de werkgever direct; bij levensgevaar kan een strafzaak volgen (artikel 32 Arbowet).
• Bij schade van een werknemer moet de werkgever aantonen dat hij zijn zorgplicht is nagekomen (artikel 7:658 BW).

De wetteksten staan op wetten.overheid.nl. Algemene voorlichting geeft de Rijksoverheid over arbeidsomstandigheden.