Boetebeding of schadevergoeding: het verschil en wanneer de rechter matigt

Gepubliceerd op 27 december 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Een boetebeding is een vooraf afgesproken bedrag dat de wederpartij moet betalen als zij tekortschiet, zonder dat u schade hoeft te bewijzen (artikel 6:91 Burgerlijk Wetboek). De boete komt in de plaats van de wettelijke schadevergoeding, tenzij u in het contract iets anders afspreekt; de rechter kan een buitensporige boete matigen (artikel 6:94 BW).

Zonder boetebeding valt u terug op de wettelijke schadevergoeding. Dan moet u de werkelijke schade en het verband met de tekortkoming aantonen. Hieronder leest u hoe beide routes werken, wanneer een boete verschuldigd is en wanneer de rechter matigt. Over de grenzen van contractuele boetes leest u meer in ons artikel over het boetebeding in contracten.

Boetebeding en schadevergoeding naast elkaar

Bij een boetebeding staat het bedrag vooraf vast; bij schadevergoeding stelt u achteraf vast hoeveel schade u werkelijk heeft geleden. Dat verschil bepaalt wat u moet bewijzen en hoe snel u uw geld krijgt.

Artikel 6:91 BW noemt elk beding een boetebeding als de schuldenaar bij een tekortkoming een geldsom of een andere prestatie moet leveren. Het maakt niet uit of de boete schade moet vergoeden of vooral moet aansporen tot nakoming. Ook een afspraak als “schadevergoeding van € 5.000 per overtreding” is juridisch dus een boetebeding (een voorbeeld ter illustratie).

Wettelijke schadevergoeding volgt uit artikel 6:74 BW. U moet dan een toerekenbare tekortkoming, schade en het verband daartussen aantonen. De omvang bepaalt de rechter met de regels van artikel 6:95 en volgende BW.

Moet een boetebeding schriftelijk worden vastgelegd?

Nee, voor een gewoon commercieel contract geldt geen vormvereiste: ook een mondeling of per e-mail afgesproken boetebeding is geldig. Wel moet u kunnen bewijzen dat het beding is afgesproken, en voor arbeidsovereenkomsten gelden strengere regels.

In de praktijk legt u een boetebeding daarom altijd schriftelijk vast. Wie zich op het beding beroept, moet bij betwisting bewijzen dat het is overeengekomen (artikel 150 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering). Staat het beding in algemene voorwaarden, dan moeten die voorwaarden van toepassing zijn en vooraf ter hand zijn gesteld. Anders kan de wederpartij het beding vernietigen (artikelen 6:233 en 6:234 BW).

Voor werknemers geldt artikel 7:650 van het Burgerlijk Wetboek, Boek 7. Een boetebeding in een arbeidsovereenkomst moet schriftelijk zijn vastgelegd en de overtredingen en het boetebedrag noemen. Voor werknemers met een loon tot het minimumloon gelden bovendien maximumbedragen. Meer hierover leest u in ons artikel over het boetebeding in de arbeidsovereenkomst.

Nietig is alleen een afspraak die de bevoegdheid van de rechter om te matigen uitsluit (artikel 6:94 lid 3 BW). Een zin als “de boete kan in geen geval worden gematigd” heeft dus geen effect. Het boetebeding zelf blijft gewoon geldig.

Wanneer moet de wederpartij de boete betalen?

De boete is pas verschuldigd als de wederpartij toerekenbaar tekortschiet en, waar de wet dat vraagt, in verzuim is (artikelen 6:92 lid 3 en 6:93 BW). Bij overmacht kunt u de boete dus in beginsel niet opeisen, tenzij het contract bepaalt dat de boete ook dan verschuldigd is.

Artikel 6:93 BW koppelt de boete aan dezelfde regels als schadevergoeding. Meestal moet u de wederpartij eerst schriftelijk in gebreke stellen en een redelijke termijn geven om alsnog na te komen (artikel 6:82 BW). Een ingebrekestelling is niet nodig als een fatale termijn is verstreken, als nakoming blijvend onmogelijk is of als de wederpartij laat weten dat zij niet zal nakomen (artikel 6:83 BW).

Veel contracten bepalen dat de boete “zonder ingebrekestelling” verschuldigd is. Die afwijking is toegestaan, omdat artikel 6:93 BW regelend recht is. Ook over overmacht en toerekening kunnen partijen afspraken maken; lees daarover meer in ons artikel over hardheidsclausules en overmacht.

Kunt u naast de boete ook nakoming of schadevergoeding vorderen?

Niet zonder meer. U kunt niet zowel de boete als nakoming van dezelfde verplichting vorderen, en de boete vervangt de wettelijke schadevergoeding (artikel 6:92 leden 1 en 2 BW). In het contract kunt u wel iets anders afspreken.

Dit cumulatieverbod is regelend recht. Veel contracten bepalen daarom dat de boete verschuldigd is “onverminderd het recht op nakoming en volledige schadevergoeding”. Met die zin kunt u de boete vorderen én de werkelijke schade voor zover die hoger is. Een boete die alleen geldt voor te late nakoming kunt u in de regel naast nakoming vorderen, omdat die boete de vertraging betreft en niet de prestatie zelf.

Zonder zo’n afspraak kan de rechter op verzoek van de schuldeiser alleen aanvullende schadevergoeding toekennen als de billijkheid dat klaarblijkelijk eist (artikel 6:94 lid 2 BW). Dat gebeurt zelden, bijvoorbeeld als de werkelijke schade de boete ver overstijgt.

Wanneer matigt de rechter een boete?

De rechter verlaagt een boete alleen op verzoek van de schuldenaar en alleen als de billijkheid dit klaarblijkelijk eist (artikel 6:94 lid 1 BW). Hij kan de schuldeiser daarbij niet minder toekennen dan de wettelijke schadevergoeding.

De Hoge Raad werkte die maatstaf uit in het arrest Intrahof/Bart Smit van 27 april 2007 (ECLI:NL:HR:2007:AZ6638), een huurgeschil. Matiging is pas mogelijk als toepassing van het beding in de gegeven omstandigheden leidt tot een buitensporig en daarom onaanvaardbaar resultaat. Een groot verschil tussen boete en schade is alleen niet genoeg. De rechter kijkt ook naar de aard van de overeenkomst, de inhoud en strekking van het beding en de omstandigheden waaronder het wordt ingeroepen.

Hoe dat uitpakt, laat een vonnis van de rechtbank Gelderland van 31 januari 2024 zien (ECLI:NL:RBGEL:2024:616). Een koper ontbond de koop van een recreatiewoning en vorderde op grond van de NVM-koopakte een boete van 10% van de koopsom: € 102.500. De rechtbank matigde tot € 50.000. Het beding gold één vast bedrag voor uiteenlopende tekortkomingen, er was niet over onderhandeld en de geleden schade was met ongeveer € 35.774 veel lager.

De rechter is terughoudend. Omstandigheden die in de rechtspraak meewegen zijn onder meer: of beide partijen professioneel zijn en over het beding hebben onderhandeld, of de overtreding bewust was, hoe snel een boete per dag oploopt en of de schuldeiser lang heeft gewacht met optreden. Artikel 6:94 BW is de grondslag voor matiging van een boete; artikel 6:92 BW gaat over het cumulatieverbod en geeft die bevoegdheid niet.

Hoe werkt schadevergoeding zonder boetebeding?

Zonder boetebeding moet u de werkelijke schade bewijzen: geleden verlies en gederfde winst (artikel 6:96 BW). Die schade moet in redelijk verband staan met de tekortkoming (artikel 6:98 BW).

Daarbij gelden ook de andere wettelijke regels. Heeft u zelf bijgedragen aan de schade, dan wordt de vergoeding verminderd (artikel 6:101 BW). Kan de schade niet nauwkeurig worden vastgesteld, dan schat de rechter haar (artikel 6:97 BW). En de rechter kan de wettelijke schadevergoeding matigen als volledige vergoeding tot klaarblijkelijk onaanvaardbare gevolgen leidt (artikel 6:109 BW). Die laatste regel geldt voor wettelijke schadevergoeding; voor een boete geldt artikel 6:94 BW. De artikelen staan in Boek 6 BW.

Het voordeel is dat u de volledige schade vergoed kunt krijgen, ook als die hoger is dan een boete zou zijn geweest. Het nadeel is het bewijs: verlies van klanten, reputatie of kennis is vaak moeilijk in een bedrag uit te drukken. Meer over de procedure leest u in ons artikel over wanneer u naar de rechter kunt voor schadevergoeding.

Bij welke verplichtingen loont een boetebeding?

Een boetebeding is vooral nuttig bij verplichtingen waarvan de schade moeilijk te bewijzen is, zoals geheimhouding, non-concurrentie en exclusiviteit. Bij leveringen met goed meetbare schade biedt de wettelijke schadevergoeding vaak voldoende bescherming.

• Geheimhouding: bij een lek kunt u de schade bijna nooit precies aantonen. Lees ook wat u kunt doen bij schending van een geheimhoudingsovereenkomst.
• Concurrentie- en relatiebeding: een boete per overtreding en per dag maakt handhaving voorspelbaar. Zie ons artikel over concurrentiebeding of relatiebeding.
• Leverings- en opleveringstermijnen: een vertragingsboete per dag of week geeft een duidelijke prikkel om op tijd te leveren.
• Verkoop van een onderneming: een boete bij schending van een concurrentiebeding door de verkoper.

Zorg dat de hoogte in verhouding staat tot het belang dat u beschermt. Het vonnis van de rechtbank Gelderland laat zien dat één vast percentage voor elke tekortkoming kwetsbaar is. Een zeer hoge boete nodigt uit tot een beroep op matiging en kan een procedure langer en duurder maken.

Wat legt u vast in het boetebeding zelf?

Omschrijf precies welke overtreding de boete veroorzaakt, hoe hoog de boete is en hoe de boete zich verhoudt tot nakoming en schadevergoeding. Hoe concreter het beding, hoe kleiner de kans op discussie.

• Noem de verplichting waaraan de boete is gekoppeld en wat als overtreding geldt.
• Kies een vast bedrag per overtreding, eventueel met een bedrag per dag dat de overtreding voortduurt, en overweeg een maximum.
• Regel of de boete verschuldigd is zonder ingebrekestelling (afwijking van artikel 6:93 BW).
• Regel of u naast de boete nakoming en volledige schadevergoeding kunt vorderen (afwijking van artikel 6:92 BW).
• Gebruikt u algemene voorwaarden, zorg dan dat u ze vóór of bij het sluiten van de overeenkomst ter hand stelt (artikel 6:234 BW).

Welke verweren heeft u tegen een boetevordering?

Een boetevordering is niet automatisch terecht. Loop deze vragen na voordat u betaalt:

• Is het beding overeengekomen en, bij algemene voorwaarden, rechtsgeldig van toepassing (artikel 6:233 en 6:234 BW)?
• Bent u in verzuim, of ontbreekt een vereiste ingebrekestelling met een redelijke termijn (artikel 6:82 BW)?
• Is de tekortkoming aan u toe te rekenen, of is er sprake van overmacht (artikel 6:75 BW)?
• Leidt de boete tot een buitensporig resultaat? Vraag dan de rechter om matiging op grond van artikel 6:94 BW en onderbouw dat met concrete omstandigheden, zoals de werkelijke schade.

U doet een beroep op matiging in de procedure waarin de boete wordt gevorderd. De rechter matigt niet uit zichzelf.

Onze rol bij boetebedingen en schadeclaims

Onze advocaten civiel recht adviseren ondernemers bij het opstellen, inroepen en aanvechten van boetebedingen en schadeclaims.

• Een boetebeding opstellen en de verhouding met nakoming en schadevergoeding regelen.
• Beoordelen of een boete verschuldigd is: de overeenkomst, het verzuim, de toerekenbaarheid en de algemene voorwaarden.
• De ingebrekestelling of sommatie opstellen en de opgelopen boete berekenen.
• Een verzoek tot matiging op grond van artikel 6:94 BW onderbouwen, of daartegen verweer voeren.

Boetebeding of schadevergoeding in vijf punten

• Een boetebeding legt vooraf een bedrag vast; u hoeft geen schade te bewijzen (artikel 6:91 BW).
• Er geldt geen algemeen vormvereiste, maar in een arbeidsovereenkomst moet het boetebeding schriftelijk zijn (artikel 7:650 BW).
• De boete vervangt de wettelijke schadevergoeding en is pas verschuldigd bij toerekenbare tekortkoming en verzuim, tenzij u anders afspreekt (artikelen 6:92 en 6:93 BW).
• De rechter matigt alleen bij een buitensporig en onaanvaardbaar resultaat (HR 27 april 2007); een beding dat matiging uitsluit is nietig.
• Kiest u voor schadevergoeding, dan moet u de werkelijke schade bewijzen en kan de rechter matigen op grond van artikel 6:109 BW.