Gepubliceerd op 9 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 10 oktober 2026
Een hardheidsclausule (ook wel hardship-clausule genoemd) verplicht contractpartijen om opnieuw te onderhandelen als onvoorziene omstandigheden de uitvoering van het contract ingrijpend zwaarder maken. Een overmachtsclausule regelt iets anders: wanneer u niet aansprakelijk bent als nakomen tijdelijk of blijvend onmogelijk is. Staat er geen clausule in uw contract, dan valt u terug op de wet: overmacht in artikel 6:75 BW en onvoorziene omstandigheden in artikel 6:258 BW. Die laatste regel past de rechter alleen in uitzonderlijke gevallen toe.
Let op: in wetten en subsidieregelingen betekent “hardheidsclausule” iets anders. Daar gaat het om de bevoegdheid van een overheidsorgaan om af te wijken van een regel die in een bijzonder geval onbillijk uitpakt. Dit artikel gaat alleen over afspraken tussen contractpartijen.
Inhoudsopgave
Wat is een hardheidsclausule in een contract?
Een hardheidsclausule is een afspraak dat partijen gaan heronderhandelen als het evenwicht in het contract door onvoorziene gebeurtenissen ernstig verstoord raakt. De verplichting blijft dus bestaan, maar de voorwaarden kunnen worden aangepast.
Denk aan een sterke stijging van grondstof- of energieprijzen, een nieuwe heffing of een handelsbeperking. Nakomen is dan nog wel mogelijk, maar veel duurder dan partijen bij het sluiten van het contract konden voorzien. Een goede hardheidsclausule beschrijft wanneer de verstoring groot genoeg is, binnen welke termijn u de andere partij moet informeren en wat er gebeurt als de onderhandelingen mislukken. Meer achtergrond leest u in ons artikel over de hardship-clausule volgens Nederlands recht.
Wat is overmacht volgens artikel 6:75 BW?
Er is sprake van overmacht als u een verplichting niet nakomt en die tekortkoming u niet kan worden toegerekend. Volgens artikel 6:75 BW is dat zo als de tekortkoming niet aan uw schuld te wijten is en ook niet voor uw rekening komt op grond van de wet, het contract of wat in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk is.
Bij overmacht hoeft u geen schadevergoeding te betalen. De andere partij kan het contract wel ontbinden, omdat ontbinding op grond van artikel 6:265 BW bij elke tekortkoming mogelijk is, ook als die niet verwijtbaar is. Is de verhindering tijdelijk, dan wordt de nakoming meestal opgeschort tot de verhindering voorbij is.
Niet alles wat tegenzit, geldt als overmacht. Geldgebrek komt in de regel voor uw eigen rekening. Hetzelfde geldt vaak voor problemen bij een leverancier die u zelf heeft ingeschakeld (artikel 6:76 BW voor hulppersonen en artikel 6:77 BW voor hulpzaken). Lees meer over dit onderwerp in ons artikel over overmacht.
Wat is het verschil tussen een hardheidsclausule en overmacht?
Het belangrijkste verschil is het gevolg: overmacht ontslaat u (tijdelijk) van aansprakelijkheid, een hardheidsclausule leidt tot aanpassing van het contract. De tabel zet de verschillen op een rij.
| Overmacht | Hardheidsclausule | |
|---|---|---|
| Situatie | Nakomen is (tijdelijk) onmogelijk of kan niet worden gevergd | Nakomen kan nog, maar is ingrijpend zwaarder geworden |
| Wettelijke basis | Artikel 6:75 BW, aangevuld door de overmachtsclausule | Contractuele afspraak; zonder clausule alleen artikel 6:258 BW |
| Gevolg | Geen schadevergoeding; opschorting of ontbinding | Heronderhandeling, aanpassing of beëindiging volgens de clausule |
| Bewijs | De partij die zich op overmacht beroept | De partij die zich op de verstoring beroept |
Wat geldt als uw contract geen clausule bevat?
Zonder clausule kan de rechter een contract alleen wijzigen of ontbinden op grond van onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW). Dat kan alleen als de andere partij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding niet mag verwachten.
De rechter is daarbij zeer terughoudend. Omstandigheden die partijen bij het sluiten van het contract hadden kunnen voorzien, of die volgens het contract of de verkeersopvattingen voor uw rekening komen, tellen niet mee (artikel 6:258 lid 2 BW). Een prijsstijging die binnen het gewone ondernemersrisico valt, is daarom meestal onvoldoende. Daarnaast kan een beroep op een contractbepaling in uitzonderlijke gevallen onaanvaardbaar zijn op grond van de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW).
De coronapandemie en de oorlog in Oekraïne hebben laten zien hoe dit in de praktijk uitpakt. Rechters kijken per geval of de gebeurtenis voorzienbaar was en of het risico al in het contract was verdeeld. Meer hierover leest u in ons artikel over overmacht in tijden van oorlog of pandemie.
Hoe stelt u een goede hardheids- of overmachtsclausule op?
Een goede clausule is concreet: zij noemt de gebeurtenissen, de drempel, de meldingstermijn en het gevolg. Vage formuleringen leiden juist tot discussie over de vraag of de clausule van toepassing is.
Neem in ieder geval de volgende onderdelen op:
- Een omschrijving van de gebeurtenissen die meetellen, zoals natuurrampen, oorlog, overheidsmaatregelen of storingen in het energienet, en welke uitdrukkelijk niet meetellen.
- Een drempel voor de hardheidsclausule. Stel: de kostprijs van een product stijgt met meer dan 20 procent ten opzichte van de prijs bij contractsluiting.
- Een meldingstermijn, bijvoorbeeld een schriftelijke melding binnen tien werkdagen na het bekend worden van de gebeurtenis, met onderbouwing.
- Een termijn voor de heronderhandeling en wat er daarna gebeurt: opschorting, opzegging, ontbinding of een beslissing door een rechter of arbiter.
- Een plicht om de schade te beperken, zoals uitwijken naar een andere leverancier waar dat redelijk is.
Werkt u met algemene voorwaarden, controleer dan of de overmachtsregeling daarin past bij de rest van het contract. Meer tips vindt u in ons artikel over het opstellen van contracten.
Hoe beroept u zich op overmacht of de hardheidsclausule?
U meldt de gebeurtenis zo snel mogelijk schriftelijk aan de andere partij, met bewijs en een voorstel. Wacht u te lang, dan kan de andere partij stellen dat u de meldingstermijn heeft gemist of de schade niet heeft beperkt.
- Lees eerst het contract en eventuele algemene voorwaarden: welke gebeurtenissen, termijnen en gevolgen zijn afgesproken?
- Verzamel bewijs, zoals overheidsbesluiten, correspondentie met leveranciers en prijsontwikkelingen.
- Laat zien welke maatregelen u heeft genomen om de gevolgen te beperken.
- Stel voor hoe het contract kan worden aangepast, en leg afspraken na de onderhandeling schriftelijk vast.
Beroept de andere partij zich op overmacht, toets dan of de gebeurtenis echt buiten haar risicosfeer valt. U kunt in dat geval uw eigen verplichtingen opschorten (artikel 6:262 BW) of het contract ontbinden (artikel 6:265 BW), voor zover de tekortkoming dat rechtvaardigt.
Wat kunnen wij voor u doen bij een hardheidsclausule of overmacht?
Onze advocaten civiel recht helpen bedrijven bij het opstellen, uitleggen en inroepen van deze clausules.
- Wij beoordelen uw contract en algemene voorwaarden en stellen vast welke gebeurtenissen onder overmacht of de hardheidsclausule vallen.
- Wij toetsen of een beroep op artikel 6:75 of 6:258 BW kans maakt, gelet op voorzienbaarheid en risicoverdeling.
- Wij stellen de schriftelijke melding op, met de juiste onderbouwing en binnen de afgesproken termijn.
- Wij voeren de heronderhandeling met de andere partij en leggen de uitkomst vast in een aanvulling op het contract.
- Wij formuleren nieuwe overmachts- en hardheidsclausules met een duidelijke drempel, meldingstermijn en geschillenregeling.
- Wij beoordelen of opschorting of ontbinding mogelijk is als de andere partij zich ten onrechte op overmacht beroept.
Samengevat
- Een hardheidsclausule leidt tot heronderhandeling bij ingrijpend veranderde omstandigheden; overmacht ontslaat van aansprakelijkheid als nakomen niet kan.
- Overmacht is geregeld in artikel 6:75 BW; geldgebrek en problemen bij eigen leveranciers komen meestal voor uw rekening.
- Zonder clausule biedt alleen artikel 6:258 BW uitkomst, en de rechter past dat zeer terughoudend toe.
- Een goede clausule noemt de gebeurtenissen, een drempel, een meldingstermijn en het gevolg.
Veelgestelde vragen
Is een sterke prijsstijging overmacht?
Meestal niet. Een prijsstijging maakt nakomen duurder, maar niet onmogelijk; daarvoor is een hardheidsclausule of een beroep op artikel 6:258 BW bedoeld, en dat laatste slaagt alleen in uitzonderlijke gevallen.
Moet ik schadevergoeding betalen bij overmacht?
Nee. Bij overmacht is de tekortkoming niet toerekenbaar en hoeft u geen schadevergoeding te betalen; de andere partij kan het contract wel ontbinden.
Wat gebeurt er als de heronderhandeling mislukt?
Dat hangt af van de clausule. Vaak mag een partij het contract dan opzeggen of legt zij het geschil voor aan de rechter of een arbiter; ontbreekt zo’n regeling, dan beslist de rechter op grond van artikel 6:258 BW.
Geldt de hardheidsclausule uit het bestuursrecht ook voor mijn contract?
Nee. Die hardheidsclausule geeft een overheidsorgaan de bevoegdheid om af te wijken van een wettelijke regel; voor contracten tussen partijen gelden de afspraken in het contract en het Burgerlijk Wetboek.
