Gepubliceerd op 9 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 30 oktober 2026
Een hardheidsclausule (ook wel hardship-clausule) verplicht contractpartijen om opnieuw te onderhandelen als onvoorziene omstandigheden de uitvoering van het contract ingrijpend zwaarder maken. Een overmachtsclausule regelt iets anders: wanneer u niet aansprakelijk bent als nakomen tijdelijk of blijvend onmogelijk is. Staat er geen clausule in uw contract, dan valt u terug op de wet: overmacht in artikel 6:75 BW en onvoorziene omstandigheden in artikel 6:258 BW, dat de rechter alleen in uitzonderlijke gevallen toepast.
Let op: in wetten en subsidieregelingen betekent “hardheidsclausule” iets anders. Daar gaat het om de bevoegdheid van een overheidsorgaan om af te wijken van een regel die in een bijzonder geval onbillijk uitpakt. Dit artikel gaat alleen over afspraken tussen contractpartijen. De wetsartikelen staan in Boek 6 BW.
Inhoudsopgave
Wat is een hardheidsclausule in een contract?
Een hardheidsclausule is een afspraak dat partijen gaan heronderhandelen als het evenwicht in het contract door onvoorziene gebeurtenissen ernstig verstoord raakt. De verplichting blijft bestaan, maar de voorwaarden kunnen worden aangepast.
Denk aan een sterke stijging van grondstof- of energieprijzen, een nieuwe heffing of een handelsbeperking. Nakomen is dan nog mogelijk, maar veel duurder dan partijen bij het sluiten van het contract konden voorzien. Een goede hardheidsclausule beschrijft wanneer de verstoring groot genoeg is, binnen welke termijn u de andere partij informeert en wat er gebeurt als de onderhandelingen mislukken. Meer achtergrond leest u in ons artikel over de hardship-clausule volgens Nederlands recht.
Wat is overmacht volgens artikel 6:75 BW?
Er is sprake van overmacht als u een verplichting niet nakomt en die tekortkoming u niet kan worden toegerekend. Volgens artikel 6:75 BW is dat zo als de tekortkoming niet aan uw schuld te wijten is en ook niet voor uw rekening komt op grond van de wet, het contract of de verkeersopvattingen.
Bij overmacht hoeft u geen schadevergoeding te betalen. De andere partij kan het contract wel ontbinden, omdat ontbinding op grond van artikel 6:265 BW bij elke tekortkoming mogelijk is, ook als die niet verwijtbaar is. Is de verhindering tijdelijk, dan wordt de nakoming meestal opgeschort tot de verhindering voorbij is.
Niet alles wat tegenzit, geldt als overmacht. Geldgebrek komt in de regel voor uw eigen rekening. Hetzelfde geldt vaak voor problemen bij een leverancier die u zelf hebt ingeschakeld (artikel 6:76 BW voor hulppersonen en artikel 6:77 BW voor hulpzaken). Lees meer in ons artikel over overmacht.
Wat is het verschil tussen een hardheidsclausule en overmacht?
Het belangrijkste verschil is het gevolg: overmacht ontslaat u (tijdelijk) van aansprakelijkheid, een hardheidsclausule leidt tot aanpassing van het contract.
| Overmacht | Hardheidsclausule | |
|---|---|---|
| Situatie | Nakomen is (tijdelijk) onmogelijk of kan niet worden gevergd | Nakomen kan nog, maar is ingrijpend zwaarder geworden |
| Wettelijke basis | Artikel 6:75 BW, aangevuld door de overmachtsclausule | Contractuele afspraak; zonder clausule alleen artikel 6:258 BW |
| Gevolg | Geen schadevergoeding; opschorting of ontbinding | Heronderhandeling, aanpassing of beëindiging volgens de clausule |
| Bewijs | De partij die zich op overmacht beroept | De partij die zich op de verstoring beroept (art. 150 Rv) |
Wat geldt als uw contract geen clausule bevat?
Zonder clausule kan de rechter een contract alleen wijzigen of ontbinden op grond van onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW). Dat kan alleen als de andere partij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding niet mag verwachten.
De rechter is daarbij zeer terughoudend. Omstandigheden die volgens het contract of de verkeersopvattingen voor uw rekening komen, tellen niet mee (artikel 6:258 lid 2 BW). Een prijsstijging die binnen het gewone ondernemersrisico valt, is daarom meestal onvoldoende. Daarnaast kan een beroep op een contractbepaling in uitzonderlijke gevallen onaanvaardbaar zijn op grond van de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW).
Uit de rechtspraak: kostenstijging door de oorlog in Oekraïne
De Rechtbank Rotterdam wees op 2 april 2025 een vordering van een aannemer van ongeveer € 322.800 af (ECLI:NL:RBROT:2025:4346). Partijen hadden afgesproken dat kostenverhogende omstandigheden door de oorlog volgens paragraaf 47 UAV zouden worden verrekend. De aannemer onderbouwde de stijging met algemene indexcijfers; volgens de rechtbank vroeg de afspraak om concrete, herleidbare kostenstijgingen. Ook het beroep op artikel 6:258 BW slaagde niet. Dat het lastig was om concrete cijfers te verzamelen, kwam voor risico van de aannemer.
De les voor uw clausule: leg niet alleen vast dat u kosten mag doorberekenen, maar ook hoe u de stijging aantoont. Meer over de coronapandemie en de oorlog in Oekraïne leest u in ons artikel over overmacht in tijden van oorlog of pandemie.
Hoe stelt u een goede hardheids- of overmachtsclausule op?
Een goede clausule is concreet: zij noemt de gebeurtenissen, de drempel, de meldingstermijn, de bewijswijze en het gevolg. Vage formuleringen leiden juist tot discussie over de vraag of de clausule van toepassing is. Neem in ieder geval op:
- Een omschrijving van de gebeurtenissen die meetellen, zoals natuurrampen, oorlog, overheidsmaatregelen of storingen in het energienet, en welke uitdrukkelijk niet meetellen.
- Een drempel voor de hardheidsclausule. Een voorbeeld ter illustratie: de kostprijs van een product stijgt met meer dan 20 procent ten opzichte van de prijs bij contractsluiting.
- Hoe de stijging wordt aangetoond: met facturen en inkoopprijzen, of met een vooraf gekozen index.
- Een meldingstermijn, bijvoorbeeld een schriftelijke melding binnen tien werkdagen na het bekend worden van de gebeurtenis, met onderbouwing.
- Een termijn voor de heronderhandeling en wat er daarna gebeurt: opschorting, opzegging, ontbinding of een beslissing door een rechter of arbiter.
- Een plicht om de schade te beperken, zoals uitwijken naar een andere leverancier waar dat redelijk is.
Werkt u met algemene voorwaarden, controleer dan of de overmachtsregeling daarin past bij de rest van het contract. Meer tips vindt u in ons artikel over het opstellen van contracten.
Hoe beroept u zich op overmacht of de hardheidsclausule?
Meld de gebeurtenis zo snel mogelijk schriftelijk aan de andere partij, met bewijs en een voorstel. Wacht u te lang, dan kan de andere partij stellen dat u de meldingstermijn hebt gemist of de schade niet hebt beperkt.
- Lees het contract en eventuele algemene voorwaarden: welke gebeurtenissen, termijnen en gevolgen zijn afgesproken?
- Verzamel concreet bewijs, zoals overheidsbesluiten, correspondentie met leveranciers en uw eigen inkoopfacturen.
- Laat zien welke maatregelen u hebt genomen om de gevolgen te beperken.
- Stel voor hoe het contract kan worden aangepast en leg de uitkomst schriftelijk vast.
Beroept de andere partij zich op overmacht, toets dan of de gebeurtenis echt buiten haar risicosfeer valt. U kunt in dat geval uw eigen verplichtingen opschorten (artikel 6:262 BW) of het contract ontbinden (artikel 6:265 BW), voor zover de tekortkoming dat rechtvaardigt.
Wat wij doen bij hardheid en overmacht
Onze advocaten civiel recht helpen bedrijven bij het opstellen, uitleggen en inroepen van deze clausules.
- Wij beoordelen welke gebeurtenissen onder overmacht of de hardheidsclausule vallen.
- Wij toetsen een beroep op artikel 6:75 of 6:258 BW aan voorzienbaarheid en risicoverdeling.
- Wij stellen de schriftelijke melding op en voeren de heronderhandeling.
- Wij formuleren nieuwe clausules met een drempel, bewijswijze, meldingstermijn en geschillenregeling.
