Gepubliceerd op 5 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026
Krijgt u na één verkeersfout zowel een CBR-maatregel als een straf, dan is dat volgens de Nederlandse rechtspraak meestal geen verboden dubbele bestraffing: het CBR beoordeelt of u veilig kunt rijden, de strafrechter bestraft het feit. De Hoge Raad bevestigde dat in 2018 voor de cursus alcohol en verkeer (EMA). Een uitzondering was het alcoholslotprogramma: na dat programma mocht het Openbaar Ministerie volgens de Hoge Raad in 2015 niet meer vervolgen.
Hieronder leest u wat het verbod op dubbele bestraffing (ne bis in idem) inhoudt, welke CBR-maatregelen naast een strafzaak kunnen lopen, wat de Hoge Raad daarover heeft beslist en hoe u tegen beide besluiten opkomt.
Inhoudsopgave
Wat houdt het verbod op dubbele bestraffing in?
Niemand mag opnieuw worden vervolgd voor een feit waarover de strafrechter al onherroepelijk heeft beslist (artikel 68 Wetboek van Strafrecht). Dat geldt na een veroordeling, een vrijspraak of een ontslag van alle rechtsvervolging, en ook na een betaalde transactie of een uitgevoerde strafbeschikking.
Het beginsel staat ook in artikel 14 lid 7 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten en, als EU-recht wordt toegepast, in artikel 50 van het Handvest van de grondrechten van de EU. Nederland heeft artikel 4 van Protocol 7 bij het EVRM niet geratificeerd. Voor bestuurlijke boetes regelt de Algemene wet bestuursrecht de samenloop: geen bestuurlijke boete als voor hetzelfde feit al strafvervolging is ingesteld (artikel 5:44 Awb) of al een boete is opgelegd (artikel 5:43 Awb).
Het verbod geldt alleen voor bestraffende sancties. Een maatregel die bedoeld is om een gevaar weg te nemen of een situatie te herstellen, valt er in beginsel niet onder. Over die grens gaat de discussie bij het CBR. Meer over de verhouding tussen beide stelsels leest u in ons artikel over samenloop van bestuurlijke en strafrechtelijke sancties.
Wat doet het CBR en wat doet de strafrechter?
Het CBR beoordeelt of u nog rijvaardig en geschikt bent. De strafrechter of de officier van justitie beoordeelt of u een strafbaar feit hebt gepleegd en legt een straf op.
Na een melding van de politie kan het CBR op grond van artikel 130 en 131 Wegenverkeerswet 1994 (WVW 1994) onder meer opleggen: een educatieve maatregel alcohol en verkeer (EMA) of gedrag en verkeer (EMG), of een onderzoek naar de rijvaardigheid of de geschiktheid. Werkt u niet mee of blijkt u ongeschikt, dan verklaart het CBR uw rijbewijs ongeldig (artikel 132 WVW 1994). De kosten van cursus en onderzoek komen voor uw rekening.
De strafrechter kan bij rijden onder invloed (artikel 8 WVW 1994) een geldboete, taakstraf of gevangenisstraf opleggen, en daarnaast een ontzegging van de rijbevoegdheid (artikel 179 WVW 1994). Een rijontzegging is dus een strafrechtelijke sanctie, geen CBR-maatregel.
| Situatie | Mogelijke CBR-maatregel | Mogelijke strafrechtelijke sanctie | Kan het samen? |
|---|---|---|---|
| Rijden onder invloed of weigeren ademanalyse | EMA, onderzoek naar geschiktheid | Geldboete, taakstraf, rijontzegging | Ja; EMA is niet punitief (HR 16 januari 2018) |
| Fors te hard of gevaarlijk rijden | EMG, onderzoek naar rijvaardigheid | Geldboete, rijontzegging, bij ernstige gevolgen gevangenisstraf | Ja, in de regel |
| Medische twijfel over rijgeschiktheid | Onderzoek naar geschiktheid, ongeldigverklaring | Geen, als er geen strafbaar feit is | Niet van toepassing |
| Alcoholslotprogramma (tot 2015) | Asp | Vervolging voor hetzelfde feit | Nee; OM niet-ontvankelijk (HR 3 maart 2015) |
Waarom geldt een CBR-maatregel meestal niet als straf?
De wetgever heeft de CBR-maatregelen bewust in het bestuursrecht geplaatst, met als doel de verkeersveiligheid te beschermen. Rechters toetsen of de maatregel naar aard en zwaarte toch een criminal charge is, volgens de zogenoemde Engel-criteria van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.
Wat besliste de Hoge Raad over de EMA?
Op 16 januari 2018 oordeelde de Hoge Raad dat de EMA een bestuurlijke maatregel is die niet punitief van aard is (ECLI:NL:HR:2018:23). De verdachte had geweigerd mee te werken aan een ademanalyse en daarvoor al een EMA opgelegd gekregen. Die EMA stond niet in de weg aan strafvervolging voor hetzelfde feit. De vergelijking met het alcoholslotprogramma ging volgens de Hoge Raad niet op.
Een beroep op ne bis in idem tegen strafvervolging naast een EMA slaagt sindsdien dus in de regel niet, ook al zijn de kosten en de gevolgen van de cursus voor u aanzienlijk. Voor de EMG en het onderzoek naar rijvaardigheid of geschiktheid ligt het vergelijkbaar, omdat ook die maatregelen op beoordelen en verbeteren van het rijgedrag zijn gericht.
Wat was er bijzonder aan het alcoholslotprogramma?
Het alcoholslotprogramma (asp) leek in gedragingen, beschermd belang en gevolgen zo sterk op een strafrechtelijke vervolging dat de Hoge Raad vervolging daarnaast in strijd achtte met de beginselen van een goede procesorde (HR 3 maart 2015, ECLI:NL:HR:2015:434). Het OM werd niet-ontvankelijk verklaard, ook al was artikel 68 Sr zelf niet van toepassing.
Dat vervolgingsbeletsel gold volgens de Hoge Raad ook zolang tegen het asp een bezwaar- of beroepsprocedure liep. Het asp wordt sinds 2015 niet meer opgelegd. Voor de huidige CBR-maatregelen heeft deze uitspraak daarom beperkte betekenis.
Wanneer mogen twee procedures naast elkaar lopen?
Volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens mogen een bestuurlijke en een strafrechtelijke procedure naast elkaar bestaan als zij in inhoud en tijd voldoende nauw met elkaar verbonden zijn (EHRM 15 november 2016, A en B tegen Noorwegen). Het Hof van Justitie van de EU hanteert voor artikel 50 Handvest vergelijkbare eisen, zoals voorzienbaarheid, afstemming en evenredigheid van de totale sanctie (HvJ EU 20 maart 2018, C-524/15, Menci).
In de praktijk betekent dit dat de strafrechter bij het bepalen van de straf rekening mag houden met wat u al via het CBR hebt ondergaan, bijvoorbeeld bij de duur van een rijontzegging. Dat is een kwestie van strafmaat, geen verbod om te vervolgen.
Hoe zit het bij fiscale boetes?
Bij belastingfraude geldt het una-via-beginsel (artikel 5:44 Awb en artikel 69 Algemene wet inzake rijksbelastingen): voor hetzelfde feit volgt óf een fiscale vergrijpboete van de inspecteur, óf strafvervolging, maar niet allebei. Een navordering of naheffing van de belasting zelf is geen straf. Voor fiscale vragen verwijzen wij u naar een fiscalist.
Hoe komt u op tegen een CBR-besluit en tegen een straf?
| Besluit | Rechtsmiddel | Termijn | Grondslag |
|---|---|---|---|
| CBR-besluit (EMA, EMG, onderzoek, ongeldigverklaring) | Bezwaar bij het CBR, daarna beroep bij de bestuursrechter | Zes weken | Artikel 6:7 Awb |
| Strafbeschikking van het OM | Verzet, waarna de strafrechter de zaak behandelt | Veertien dagen | Artikel 257e Sv |
| Vonnis van de politierechter | Hoger beroep in strafzaken | Veertien dagen | Artikel 408 Sv |
Een te laat bezwaar is alleen ontvankelijk als de overschrijding verschoonbaar is (artikel 6:11 Awb), wat zelden wordt aangenomen. Bezwaar tegen de CBR-maatregel schort de verplichting om mee te werken niet op (artikel 6:16 Awb); wie niet meewerkt, riskeert ongeldigverklaring van het rijbewijs.
Wat regelt u direct na een aanhouding in het verkeer?
- Noteer de datum van elk CBR-besluit en van elke strafbeschikking; de termijnen verschillen (zes weken tegenover veertien dagen).
- Vraag het proces-verbaal en de meetgegevens op, zoals de uitslag van de ademanalyse.
- Controleer of het CBR-besluit uitgaat van dezelfde feiten als de strafzaak.
- Wijs de strafrechter op een al ondergane CBR-maatregel bij de strafmaat.
- Werk mee aan een opgelegde cursus of onderzoek, ook als u bezwaar maakt.
Wat wij doen bij een CBR-maatregel naast een strafzaak
- Het dossier en de meetgegevens beoordelen op vorm- en bewijsgebreken.
- Bezwaar maken tegen het CBR-besluit en u bijstaan bij de bestuursrechter.
- Verzet doen tegen een strafbeschikking en u verdedigen bij de politierechter.
- Beoordelen of een beroep op ne bis in idem of op de goede procesorde kans maakt.
- Beide procedures en hun termijnen op elkaar afstemmen, vanuit onze praktijk als strafrechtadvocaat.
Veelgestelde vragen
Kan ik een EMA weigeren omdat ik al een boete heb gekregen?
Nee, de EMA is een zelfstandige bestuursrechtelijke maatregel die volgens de Hoge Raad niet punitief is. Weigert u mee te werken, dan verklaart het CBR uw rijbewijs ongeldig (artikel 132 WVW 1994).
Geldt ne bis in idem ook als het OM de zaak seponeert?
Een gewoon sepot beschermt u niet tegen latere vervolging. Ontvangt u een kennisgeving van niet-verdere vervolging, dan mag het OM alleen bij nieuwe bezwaren opnieuw vervolgen (artikel 255 Wetboek van Strafvordering).
Telt een buitenlands vonnis ook mee?
Ja, artikel 68 Sr geldt ook voor onherroepelijke beslissingen van een buitenlandse strafrechter over hetzelfde feit. Binnen het Schengengebied regelt artikel 54 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst dit eveneens.
Wordt mijn rijbewijs automatisch ingevorderd bij rijden onder invloed?
Bij een hoog alcoholgehalte vordert de politie het rijbewijs direct in (artikel 164 WVW 1994). Het OM beslist daarna of u het terugkrijgt, los van een latere CBR-maatregel. Meer hierover leest u in ons artikel rijbewijs kwijt na alcohol of drugs.
Lees ook: het verschil tussen een boete, een dwangsom en een strafrechtelijke sanctie en bestuursrechtelijke handhaving.
