Gepubliceerd op 8 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 15 oktober 2026
Dark patterns in apps zijn ontwerpkeuzes die de gebruiker sturen naar een beslissing die hij zonder die sturing niet zou nemen, en zij zijn in Nederland verboden als oneerlijke handelspraktijk (artikel 6:193a en volgende BW). Voor onlineplatforms geldt daarnaast het verbod van artikel 25 van de digitaledienstenverordening (DSA); de Autoriteit Consument en Markt (ACM) handhaaft, en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) doet dat waar toestemming voor gegevensverwerking in het geding is.
Inhoudsopgave
Wat zijn dark patterns?
Een dark pattern is een inrichting van de interface die de keuzevrijheid van de gebruiker ondermijnt. Een aantrekkelijk aanbod duidelijk presenteren mag; de weigerknop wegmoffelen of valse haast creëren mag niet.
Veelvoorkomende vormen zijn:
- verborgen kosten die pas in de laatste stap van het bestelproces verschijnen;
- valse schaarste of een aftelklok die bij herladen opnieuw begint;
- een opzegroute die veel moeilijker is dan het aanmelden;
- vooraf aangevinkte vakjes voor een verzekering, nieuwsbrief of extra dienst;
- confirmshaming: de weigering geformuleerd als iets waarvoor de gebruiker zich moet schamen;
- een visuele hiërarchie waarin de gewenste knop groot en opvallend is en de andere klein en grijs.
Kleurgebruik is op zichzelf niet verboden, maar in combinatie met onduidelijke of onvolledige informatie kantelt het naar misleiding. De bredere consumentenrechtelijke context behandelen wij in ons artikel over dark patterns en consumentenbescherming.
Wat verbiedt het recht op oneerlijke handelspraktijken?
De artikelen 6:193a tot en met 6:193j BW verbieden misleidende en agressieve handelspraktijken. Zij zijn de Nederlandse uitwerking van Richtlijn 2005/29/EG betreffende oneerlijke handelspraktijken.
Een handelspraktijk is misleidend als onjuiste informatie wordt gegeven, of als essentiële informatie wordt weggelaten, verborgen of onduidelijk wordt verstrekt (artikelen 6:193c en 6:193d BW). Verborgen kosten en een verstopte opzegroute vallen in die tweede variant. Een praktijk is agressief als de keuzevrijheid door intimidatie, dwang of ongepaste beïnvloeding aanmerkelijk wordt beperkt (artikel 6:193h BW), zoals herhaald vragen om toestemming na een weigering.
Daarnaast bevatten de artikelen 6:193g en 6:193i BW zwarte lijsten van praktijken die onder alle omstandigheden oneerlijk zijn. Daarop staan onder meer het ten onrechte wekken van de indruk dat een aanbod maar kort geldt en het rechtstreeks aansporen van kinderen om iets te kopen. Hoe prijspresentatie misgaat, beschrijven wij bij misleidende prijsalgoritmes.
Wat zijn de civielrechtelijke gevolgen?
Een oneerlijke handelspraktijk is onrechtmatig jegens de consument, en een overeenkomst die daardoor tot stand kwam, is vernietigbaar (artikel 6:193j lid 3 BW). Bovendien moet de handelaar de juistheid en volledigheid van zijn feitelijke beweringen bewijzen (artikel 6:193j lid 1 BW).
Voor bijkomende betalingen bij een consumentenkoop is uitdrukkelijke instemming nodig; een vooraf aangevinkt vakje levert die niet op. Ontbreekt die instemming, dan hoeft de consument de bijkomende betaling niet te voldoen.
Hoe beoordeelt de rechter of een ontwerp misleidend is?
De maatstaf is de gemiddelde consument: redelijk geïnformeerd, omzichtig en oplettend. De vraag is of het ontwerp die consument ertoe kon brengen een besluit over een transactie te nemen dat hij anders niet had genomen; schade is niet vereist.
Een “besluit over een transactie” is ruim: ook doorklikken of een dienst niet opzeggen valt eronder. De wet houdt rekening met de beperkingen van een klein scherm, maar laat u daardoor essentiële informatie weg, dan moet u die op een andere manier alsnog bij de consument brengen. Een link naar algemene voorwaarden volstaat doorgaans niet voor prijs, looptijd of opzegtermijn.
Wat voegt de digitaledienstenverordening toe?
Artikel 25 van de digitaledienstenverordening (Verordening (EU) 2022/2065) verbiedt aanbieders van onlineplatforms hun interface zo in te richten dat gebruikers worden misleid of gemanipuleerd, of dat hun vrije en geïnformeerde keuze wezenlijk wordt verstoord.
Het verbod geldt niet voor praktijken die al onder de richtlijn oneerlijke handelspraktijken of de AVG vallen (artikel 25 lid 2 DSA). In de praktijk blijft het consumentenrecht dus de eerste toets. Voor zeer grote onlineplatforms en zoekmachines houdt de Europese Commissie toezicht, met boetes tot 6% van de wereldwijde jaaromzet; voor andere aanbieders in Nederland is de ACM de toezichthouder. Een gewone verkoop-app zonder platformfunctie valt buiten artikel 25.
Waar raakt een dark pattern de privacyregels?
Toestemming onder de AVG moet vrij, specifiek, geïnformeerd en ondubbelzinnig zijn en blijken uit een actieve handeling (artikelen 4 en 7 AVG). Een voorgevinkt vakje of doorscrollen is dus geen toestemming, en intrekken moet even eenvoudig zijn als geven.
Voor cookies en vergelijkbare technieken geldt daarnaast artikel 11.7a van de Telecommunicatiewet: voorafgaande toestemming, behalve voor functionele cookies en analytische cookies met weinig gevolgen voor de privacy. Een banner met een grote akkoordknop en een weigeroptie drie schermen dieper levert geen geldige toestemming op. De praktische inrichting bespreken wij bij tracking, analytics en remarketing.
Zonder geldige toestemming is de verwerking onrechtmatig, inclusief profielen en doorgifte aan advertentiepartners die op die gegevens zijn gebouwd. Herstel betekent dan ook het opschonen van eerder verzamelde gegevens.
Wie houdt toezicht en welke sancties zijn mogelijk?
De ACM handhaaft het consumentenrecht met een last onder dwangsom of een bestuurlijke boete. Als uiterste middel kan zij misleidende inhoud laten verwijderen of een website ontoegankelijk laten maken, als minder ingrijpende middelen niet volstaan.
De AP is bevoegd voor de verwerking van persoonsgegevens en kan een verwerkingsverbod of boete opleggen. Eén ontwerp kan zowel een oneerlijke handelspraktijk als een AVG-overtreding zijn, zodat beide toezichthouders zich met dezelfde app kunnen bezighouden.
Daarnaast loopt de civiele route: consumenten kunnen de overeenkomst vernietigen en schade vorderen, en een belangenorganisatie kan een collectieve actie instellen (artikel 3:305a BW). Bij abonnementen geldt dat een consumentenovereenkomst na de eerste looptijd alleen stilzwijgend mag doorlopen voor onbepaalde tijd met een opzegtermijn van ten hoogste één maand (artikel 6:236 sub j BW). Meer leest u bij dark patterns en online abonnementen en de opzegging van duurovereenkomsten.
Wat geldt bij kinderen en kwetsbare gebruikers?
Richt uw app zich op een groep die bijzonder vatbaar is voor beïnvloeding, dan toetst de rechter aan het gemiddelde lid van die groep (artikel 6:193a lid 2 BW). Voor kinderen geldt bovendien het absolute verbod om hen rechtstreeks aan te sporen tot aankopen (artikel 6:193i BW).
Dat raakt games met in-app aankopen direct: een personage dat het kind aanmoedigt munten te kopen om verder te kunnen, is met een disclaimer niet te redden. Onlineplatforms moeten daarnaast passende maatregelen nemen voor de bescherming van minderjarigen en mogen geen reclame op basis van profilering aan minderjarigen tonen (artikel 28 DSA). Voor toestemming voor gegevensverwerking bij online diensten is in Nederland onder de 16 jaar toestemming van een ouder nodig (artikel 8 AVG en artikel 5 UAVG).
Waar let u op als aanbieder van een app of webshop?
- Toon de totaalprijs met alle onvermijdbare kosten vóór de laatste stap, en laat de bestelknop duidelijk maken dat er een betalingsverplichting ontstaat.
- Maak opzeggen mogelijk via dezelfde weg en in evenveel stappen als aanmelden.
- Verwijder voorgevinkte vakjes voor bijkomende betalingen en niet-noodzakelijke verwerkingen.
- Geef weigeren en accepteren dezelfde omvang, prominentie en hetzelfde aantal klikken.
- Gebruik alleen aftelklokken en voorraadmeldingen die kloppen, en vermeld of en hoe u controleert dat reviews van echte kopers komen; zie webshops en informatieplichten.
- Leg ontwerpkeuzes en A/B-tests vast: een test die laat zien dat een variant meer conversie oplevert doordat de weigeroptie verdween, kan tegen u werken.
Waar let u op als consument?
- Maak schermafdrukken met datum van de schermen zoals u die zag; interfaces worden aangepast.
- Gebruik binnen 14 dagen het herroepingsrecht bij een aankoop op afstand (artikel 6:230o BW).
- Is die termijn voorbij, vernietig de overeenkomst dan schriftelijk als zij door een oneerlijke handelspraktijk tot stand kwam.
- Meld de praktijk bij ConsuWijzer van de ACM, of dien een klacht in bij de AP bij onrechtmatige gegevensverwerking.
Wat kunnen wij voor u doen bij dark patterns?
- Uw app, webshop of cookiebanner toetsen aan het consumentenrecht, de AVG en de DSA.
- Algemene voorwaarden, opzegroutes en toestemmingsteksten opstellen of herzien.
- U bijstaan bij een onderzoek of sanctiebesluit van de ACM of de AP, inclusief bezwaar en beroep.
- Consumenten bijstaan bij vernietiging van een overeenkomst en terugvordering van het betaalde.
- Procederen bij de civiele rechter; zie ook onze pagina ICT-recht advocaat.
Samengevat
- Dark patterns zijn oneerlijke handelspraktijken (artikel 6:193a en volgende BW); schade is niet vereist.
- Een door een oneerlijke handelspraktijk gesloten overeenkomst is vernietigbaar, en de handelaar draagt de bewijslast voor zijn beweringen.
- Artikel 25 DSA geldt aanvullend voor onlineplatforms.
- Afgedwongen toestemming is geen geldige toestemming onder de AVG en de Telecommunicatiewet.
- Kinderen rechtstreeks aansporen tot aankopen is altijd verboden.
Veelgestelde vragen
Zijn dark patterns strafbaar?
Niet strafrechtelijk. Het zijn oneerlijke handelspraktijken waartegen de ACM bestuursrechtelijk optreedt met een last onder dwangsom of boete; civielrechtelijk zijn ze onrechtmatig en is de overeenkomst vernietigbaar.
Mag ik een aftelklok of voorraadmelding tonen?
Alleen als die klopt. Ten onrechte de indruk wekken dat een aanbod maar kort beschikbaar is, staat op de zwarte lijst en is altijd oneerlijk.
Is een vooraf aangevinkt vakje toegestaan?
Nee, niet voor een bijkomende betaling en niet als toestemming voor gegevensverwerking. In beide gevallen is een actieve handeling van de gebruiker nodig.
Geldt de DSA ook voor mijn app?
Artikel 25 DSA richt zich op onlineplatforms, die informatie van gebruikers opslaan en openbaar verspreiden. Een gewone verkoop-app valt daar meestal buiten, maar blijft gebonden aan het consumentenrecht en de AVG.
Kan ik mijn geld terugkrijgen na een misleidend abonnement?
Vaak wel: binnen 14 dagen via het herroepingsrecht, en daarna door vernietiging als het abonnement door een oneerlijke handelspraktijk tot stand kwam. De aanbieder moet dan bewijzen dat zijn beweringen juist en volledig waren.
