Gepubliceerd op 8 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Dark patterns in apps zijn ontwerpkeuzes die de gebruiker sturen naar een beslissing die hij zonder die sturing niet zou nemen. In Nederland zijn zij verboden als oneerlijke handelspraktijk (artikel 6:193a en volgende BW). Voor onlineplatforms geldt daarnaast het verbod van artikel 25 van de digitaledienstenverordening (DSA). De Autoriteit Consument en Markt (ACM) handhaaft, en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) doet dat waar toestemming voor gegevensverwerking in het geding is.
Inhoudsopgave
Welke ontwerpkeuzes gelden als dark pattern?
Een dark pattern is een inrichting van de interface die de keuzevrijheid van de gebruiker ondermijnt. Een aantrekkelijk aanbod duidelijk presenteren mag. De weigerknop wegmoffelen of valse haast creëren mag niet. De tabel koppelt veelvoorkomende vormen aan de regel die ze raakt.
| Ontwerpkeuze | Wat er gebeurt | Juridisch kader |
|---|---|---|
| Verborgen kosten | Extra kosten verschijnen pas in de laatste stap of achter een informatie-icoon | misleidende omissie (artikelen 6:193d en 6:193e BW) |
| Valse schaarste of aftelklok | Een klok begint bij herladen opnieuw of een voorraadmelding klopt niet | zwarte lijst (artikel 6:193g BW) |
| Moeilijke opzegroute | Opzeggen kost veel meer stappen dan aanmelden | misleidend of agressief (artikelen 6:193c en 6:193h BW) |
| Vooraf aangevinkt vakje | Een verzekering, extra dienst of toestemming staat al aan | geen uitdrukkelijke instemming; geen geldige AVG-toestemming (artikelen 4 en 7 AVG) |
| Confirmshaming | De weigering is geformuleerd als iets om je voor te schamen | mogelijk agressieve praktijk (artikel 6:193h BW) |
| Visuele hiërarchie | De akkoordknop is groot en opvallend, de weigeroptie klein en grijs | misleiding; bij cookies geen geldige toestemming (artikel 11.7a Telecommunicatiewet) |
Kleurgebruik is op zichzelf niet verboden. In combinatie met onduidelijke of onvolledige informatie kantelt het wel naar misleiding. De bredere consumentenrechtelijke context behandelen wij in ons artikel over dark patterns en consumentenbescherming.
Wat verbiedt het recht op oneerlijke handelspraktijken?
De artikelen 6:193a tot en met 6:193j BW verbieden misleidende en agressieve handelspraktijken. Zij zijn de Nederlandse uitwerking van Richtlijn 2005/29/EG betreffende oneerlijke handelspraktijken. U leest ze na in Boek 6 BW.
Een handelspraktijk is misleidend als onjuiste informatie wordt gegeven, of als essentiële informatie wordt weggelaten, verborgen of onduidelijk wordt verstrekt (artikelen 6:193c en 6:193d BW). Verborgen kosten en een verstopte opzegroute vallen in die tweede variant. Een praktijk is agressief als de keuzevrijheid door intimidatie, dwang of ongepaste beïnvloeding aanmerkelijk wordt beperkt (artikel 6:193h BW). Herhaald vragen om toestemming na een weigering kan daaronder vallen.
De artikelen 6:193g en 6:193i BW bevatten zwarte lijsten van praktijken die onder alle omstandigheden oneerlijk zijn. Daarop staan onder meer het ten onrechte wekken van de indruk dat een aanbod maar kort geldt en het rechtstreeks aansporen van kinderen om iets te kopen. Hoe prijspresentatie misgaat, beschrijven wij bij misleidende prijsalgoritmes.
Wat zegt de rechtspraak over kosten achter een informatie-icoon?
Het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) oordeelde op 28 maart 2023 over een ACM-boete voor een telecomaanbieder. Bij sim-only-aanbiedingen stonden de eenmalige aansluitkosten van € 15 pas achter een informatie-icoon, niet naast de maandprijs. Het CBb vond dat een misleidende omissie. De boete hield toch geen stand, omdat de ACM dezelfde werkwijze in de reissector wel had geaccepteerd. Ook de claim over “onbeperkt” data kon de ACM niet bewijzen, omdat zij niet had vastgelegd hoe de webpagina de informatie toonde (ECLI:NL:CBB:2023:160).
Voor een aanbieder is de les tweeledig. Kosten die bij de prijs horen, horen naast de prijs. En wie een interface beoordeelt, moet vastleggen hoe die er op dat moment uitzag.
Wat zijn de civielrechtelijke gevolgen?
Een oneerlijke handelspraktijk is onrechtmatig jegens de consument (artikel 6:193b BW). Een overeenkomst die daardoor tot stand kwam, is vernietigbaar (artikel 6:193j lid 3 BW). Bovendien moet de handelaar de juistheid en volledigheid van zijn feitelijke beweringen bewijzen (artikel 6:193j lid 1 BW).
Voor bijkomende betalingen bij een consumentenovereenkomst is uitdrukkelijke instemming nodig. Een vooraf aangevinkt vakje levert die niet op. Ontbreekt die instemming, dan hoeft de consument de bijkomende betaling niet te voldoen.
Hoe beoordeelt de rechter of een ontwerp misleidend is?
De maatstaf is de gemiddelde consument: redelijk geïnformeerd, omzichtig en oplettend (artikel 6:193a BW). De vraag is of het ontwerp die consument ertoe kon brengen een besluit over een transactie te nemen dat hij anders niet had genomen. Schade is niet vereist.
Een “besluit over een transactie” is ruim: ook doorklikken of een dienst niet opzeggen valt eronder. De wet houdt rekening met de beperkingen van een klein scherm. Laat u daardoor essentiële informatie weg, dan moet u die op een andere manier alsnog bij de consument brengen (artikel 6:193d lid 3 BW). Een link naar algemene voorwaarden volstaat doorgaans niet voor prijs, looptijd of opzegtermijn.
Wat voegt de digitaledienstenverordening toe?
Artikel 25 van de digitaledienstenverordening (Verordening (EU) 2022/2065) verbiedt aanbieders van onlineplatforms hun interface zo in te richten dat gebruikers worden misleid of gemanipuleerd. Ook mag hun vrije en geïnformeerde keuze niet wezenlijk worden verstoord.
Het verbod geldt niet voor praktijken die al onder de richtlijn oneerlijke handelspraktijken of de AVG vallen (artikel 25 lid 2 DSA). In de praktijk blijft het consumentenrecht dus de eerste toets. Voor zeer grote onlineplatforms en zoekmachines houdt de Europese Commissie toezicht, met boetes tot 6% van de wereldwijde jaaromzet (artikel 74 DSA). Een gewone verkoop-app zonder platformfunctie valt buiten artikel 25.
Waar raakt een dark pattern de privacyregels?
Toestemming onder de AVG moet vrij, specifiek, geïnformeerd en ondubbelzinnig zijn en blijken uit een actieve handeling (artikelen 4 en 7 AVG). Een voorgevinkt vakje of doorscrollen is dus geen toestemming. Intrekken moet even eenvoudig zijn als geven (artikel 7 lid 3 AVG).
Voor cookies en vergelijkbare technieken geldt daarnaast artikel 11.7a van de Telecommunicatiewet: voorafgaande toestemming, behalve voor functionele cookies en analytische cookies met weinig gevolgen voor de privacy. Een banner met een grote akkoordknop en een weigeroptie drie schermen dieper levert geen geldige toestemming op. De praktische inrichting bespreken wij bij tracking, analytics en remarketing.
Zonder geldige toestemming is de verwerking onrechtmatig (artikel 6 AVG), inclusief profielen en doorgifte aan advertentiepartners die op die gegevens zijn gebouwd. Herstel betekent dan ook het opschonen van eerder verzamelde gegevens.
Wie houdt toezicht en welke sancties zijn mogelijk?
De ACM handhaaft het consumentenrecht met een last onder dwangsom of een bestuurlijke boete. Als uiterste middel kan zij misleidende inhoud laten verwijderen of een website ontoegankelijk laten maken, als minder ingrijpende middelen niet volstaan. Sinds 28 mei 2022 gelden bovendien extra regels voor online verkopers, onder meer over reviews en gepersonaliseerde prijzen, waarop de ACM toezicht houdt.
De AP is bevoegd voor de verwerking van persoonsgegevens en kan een verwerkingsverbod of boete opleggen (artikel 58 AVG). Eén ontwerp kan zowel een oneerlijke handelspraktijk als een AVG-overtreding zijn. Beide toezichthouders kunnen zich dan met dezelfde app bezighouden.
Daarnaast loopt de civiele route. Consumenten kunnen de overeenkomst vernietigen en schade vorderen, en een belangenorganisatie kan een collectieve actie instellen (artikel 3:305a BW). Bij abonnementen mag een consumentenovereenkomst na de eerste looptijd alleen stilzwijgend doorlopen voor onbepaalde tijd met een opzegtermijn van ten hoogste één maand (artikel 6:236 sub j BW). Meer leest u bij dark patterns en online abonnementen en de opzegging van duurovereenkomsten.
Wat geldt bij kinderen en kwetsbare gebruikers?
Richt uw app zich op een groep die bijzonder vatbaar is voor beïnvloeding, dan toetst de rechter aan het gemiddelde lid van die groep (artikel 6:193a lid 2 BW). Voor kinderen geldt bovendien het absolute verbod om hen rechtstreeks aan te sporen tot aankopen (artikel 6:193i BW).
Dat raakt games met in-app aankopen direct. Een personage dat het kind aanmoedigt munten te kopen om verder te kunnen, is met een disclaimer niet te redden. Onlineplatforms moeten daarnaast passende maatregelen nemen voor de bescherming van minderjarigen. Zij mogen geen reclame op basis van profilering tonen als zij met redelijke zekerheid weten dat de gebruiker minderjarig is (artikel 28 DSA). Voor toestemming voor gegevensverwerking bij online diensten is in Nederland onder de 16 jaar toestemming van een ouder nodig (artikel 8 AVG en artikel 5 UAVG).
Hoe richt u als aanbieder een eerlijke app of webshop in?
- Toon de totaalprijs met alle onvermijdbare kosten naast de prijs en vóór de laatste stap, niet achter een informatie-icoon.
- Laat de bestelknop duidelijk maken dat er een betalingsverplichting ontstaat.
- Maak opzeggen mogelijk via dezelfde weg en in evenveel stappen als aanmelden.
- Verwijder voorgevinkte vakjes voor bijkomende betalingen en niet-noodzakelijke verwerkingen.
- Geef weigeren en accepteren dezelfde omvang, prominentie en hetzelfde aantal klikken.
- Gebruik alleen aftelklokken en voorraadmeldingen die kloppen, en vermeld of en hoe u controleert dat reviews van echte kopers komen; zie webshops en informatieplichten.
- Leg ontwerpkeuzes en A/B-tests vast. Een test die laat zien dat een variant meer conversie oplevert doordat de weigeroptie verdween, kan tegen u werken.
Wat kunt u als consument doen na een misleidende app?
- Maak schermafdrukken met datum van de schermen zoals u die zag; interfaces worden aangepast.
- Gebruik binnen 14 dagen het herroepingsrecht bij een aankoop op afstand (artikel 6:230o BW).
- Is die termijn voorbij, vernietig de overeenkomst dan schriftelijk als zij door een oneerlijke handelspraktijk tot stand kwam (artikel 6:193j lid 3 BW).
- Meld de praktijk bij ACM ConsuWijzer, of dien een klacht in bij de AP bij onrechtmatige gegevensverwerking.
Wat doen wij bij dark patterns?
- Wij toetsen uw app, webshop of cookiebanner aan het consumentenrecht, de AVG en de DSA.
- Wij stellen algemene voorwaarden, opzegroutes en toestemmingsteksten op of herzien ze.
- Wij staan u bij tijdens een onderzoek of sanctiebesluit van de ACM of de AP, inclusief bezwaar en beroep.
- Wij staan consumenten bij bij vernietiging van een overeenkomst en terugvordering van het betaalde.
- Wij procederen bij de civiele rechter; zie ook onze pagina ICT-recht advocaat.
Veelgestelde vragen
Zijn dark patterns strafbaar?
Niet strafrechtelijk. Het zijn oneerlijke handelspraktijken waartegen de ACM bestuursrechtelijk optreedt met een last onder dwangsom of boete. Civielrechtelijk zijn ze onrechtmatig en is de overeenkomst vernietigbaar.
Geldt de DSA ook voor mijn app?
Artikel 25 DSA richt zich op onlineplatforms, die informatie van gebruikers opslaan en openbaar verspreiden. Een gewone verkoop-app valt daar meestal buiten, maar blijft gebonden aan het consumentenrecht en de AVG.
Kan ik mijn geld terugkrijgen na een misleidend abonnement?
Vaak wel: binnen 14 dagen via het herroepingsrecht, en daarna door vernietiging als het abonnement door een oneerlijke handelspraktijk tot stand kwam. De aanbieder moet dan bewijzen dat zijn beweringen juist en volledig waren (artikel 6:193j lid 1 BW).
Wilt u weten wat dit voor uw situatie betekent? Lees wat onze strafrechtadvocaat voor u kan doen.