Gepubliceerd op 8 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 8 september 2026
Dark patterns in apps zijn ontwerpkeuzes die de gebruiker sturen naar een beslissing die hij zonder die sturing niet zou nemen. Zij zijn in Nederland verboden als oneerlijke handelspraktijk op grond van de artikelen 6:193a en volgende van het Burgerlijk Wetboek, en voor onlineplatforms daarnaast op grond van artikel 25 van de digitaledienstenverordening. De Autoriteit Consument en Markt handhaaft, de Autoriteit Persoonsgegevens doet dat waar toestemming in het geding is.
Inhoudsopgave
Wat zijn dark patterns en in welke vormen komen zij voor?
Een dark pattern is geen slordig ontwerp maar een bewuste inrichting van de interface die de keuzevrijheid van de gebruiker ondermijnt. Het verschil met legitieme overtuiging zit in de vraag of de gebruiker nog een geïnformeerde en vrije keuze kan maken. Een aantrekkelijk aanbod duidelijk presenteren mag; de afwijzingsknop wegmoffelen of de gebruiker laten geloven dat hij haast heeft terwijl dat niet zo is, mag niet.
De verschijningsvormen zijn inmiddels goed in kaart gebracht. Verborgen kosten verschijnen pas in de laatste stap van het bestelproces. Valse schaarste of een aftelklok die bij herladen opnieuw begint, wekt een urgentie die niet bestaat. Een moeilijk vindbare opzegroute maakt aanmelden eenvoudig en afmelden bewerkelijk. Vooraf aangevinkte vakjes voegen een verzekering of een nieuwsbrief toe zonder dat de gebruiker daarom vroeg. En bij confirmshaming wordt de weigering geformuleerd als een bekentenis, in de trant van dat u kennelijk niet om uw eigen belangen geeft.
Daar komt de visuele hiërarchie bij: de gewenste knop groot en in een opvallende kleur, de andere klein en grijs. Op zichzelf is kleurgebruik niet verboden, maar zodra het samenvalt met onduidelijke of onvolledige informatie kantelt het naar misleiding. Wij behandelen de bredere consumentenrechtelijke context in ons artikel over dark patterns en consumentenbescherming.
Waarom zijn dark patterns juridisch verboden?
Het Nederlandse en Europese consumentenrecht gaat uit van de geïnformeerde beslissing. De handelaar moet de consument in staat stellen een besluit over een transactie te nemen op basis van juiste en volledige informatie. Een dark pattern doorbreekt precies dat uitgangspunt: het verandert niets aan het product, maar wel aan het vermogen van de consument om erover te oordelen.
Daarom sluit de wet niet aan bij de vraag of de consument schade heeft geleden, maar bij de vraag of zijn besluitvorming is beïnvloed of kon worden beïnvloed. Dat betekent dat u als aanbieder al in overtreding kunt zijn zonder dat één klant zich meldt. Een toezichthouder heeft aan het ontwerp zelf genoeg.
Het tweede fundament is de gegevensbescherming. Waar een dark pattern is gericht op het verkrijgen van toestemming voor het verwerken van persoonsgegevens, botst het met de eis dat toestemming vrij, specifiek, geïnformeerd en ondubbelzinnig moet zijn. Toestemming die is afgedwongen door ontwerp is geen toestemming en levert dus geen geldige grondslag op.
Wat verbiedt het recht op oneerlijke handelspraktijken?
De artikelen 6:193a tot en met 6:193j BW vormen de Nederlandse uitwerking van Richtlijn 2005/29/EG betreffende oneerlijke handelspraktijken. De wet kent twee hoofdcategorieën. Een handelspraktijk is misleidend wanneer onjuiste informatie wordt gegeven, of wanneer essentiële informatie wordt weggelaten, verborgen of op een onduidelijke of dubbelzinnige wijze wordt verstrekt. Verborgen kosten en een verstopte opzegroute vallen in die tweede variant.
Een handelspraktijk is agressief wanneer door intimidatie, dwang of ongepaste beïnvloeding de keuzevrijheid van de consument aanmerkelijk wordt beperkt. Herhaald blijven vragen om toestemming nadat de gebruiker heeft geweigerd, of hem bij het afmelden door een reeks schuldinducerende schermen leiden, hoort thuis in deze categorie.
Daarnaast bevat de wet twee zwarte lijsten, in de artikelen 6:193g en 6:193i BW. Praktijken op die lijsten zijn onder alle omstandigheden oneerlijk; daar hoeft niet meer te worden getoetst of de gemiddelde consument daadwerkelijk is beïnvloed. Het adverteren met een aanbod dat niet leverbaar is en het onterecht wekken van de indruk dat een aanbod slechts korte tijd geldt, staan daarop.
De civielrechtelijke gevolgen zijn stevig. Een oneerlijke handelspraktijk is onrechtmatig jegens de consument, en de overeenkomst die daardoor tot stand kwam, is vernietigbaar. Bovendien draagt de handelaar de bewijslast voor de juistheid en volledigheid van de feitelijke beweringen die hij heeft gedaan. Voor bijkomende betalingen geldt bovendien dat uitdrukkelijke instemming nodig is: een vooraf aangevinkt vakje levert die instemming niet op. Hoe prijspresentatie daarbij misgaat, beschrijven wij in ons artikel over misleidende prijsalgoritmes.
Wat voegt de digitaledienstenverordening toe?
De digitaledienstenverordening, Verordening (EU) 2022/2065, bevat in artikel 25 een uitdrukkelijk verbod voor aanbieders van onlineplatforms om hun online-interfaces zo te ontwerpen, in te richten of te exploiteren dat gebruikers worden misleid of gemanipuleerd, of dat hun vermogen om vrije en geïnformeerde beslissingen te nemen op andere wijze wezenlijk wordt verstoord.
Belangrijk is het tweede lid: artikel 25 doet geen afbreuk aan de richtlijn oneerlijke handelspraktijken en aan de Algemene verordening gegevensbescherming. Die blijven dus onverkort gelden en gaan bij overlap voor. Praktisch betekent dit dat het consumentenrecht de eerste toets blijft, en dat de digitaledienstenverordening vooral zichtbaar wordt waar het gedrag buiten een handelspraktijk om plaatsvindt.
De handhaving is gelaagd. Voor zeer grote onlineplatforms en zoekmachines houdt de Europese Commissie zelf toezicht, met boetes tot zes procent van de wereldwijde jaaromzet. Voor de overige aanbieders ligt het toezicht bij de nationale digitaledienstencoördinator. Voor een gewone app die geen platform is, blijft het consumentenrecht het beslissende kader.
Waar raakt een dark pattern de privacyregels?
Toestemming onder de AVG moet vrij, specifiek, geïnformeerd en ondubbelzinnig zijn en blijken uit een actieve handeling. Een vooraf aangevinkt vakje, een doorlopen van een banner of het simpelweg blijven scrollen levert dus geen toestemming op. Even belangrijk: toestemming intrekken moet net zo eenvoudig zijn als toestemming geven. Een cookiebanner met een grote akkoordknop en een weigeroptie die drie schermen dieper ligt, voldoet daar niet aan.
Voor het plaatsen en uitlezen van cookies en vergelijkbare technieken geldt daarnaast artikel 11.7a van de Telecommunicatiewet. Dat vereist voorafgaande toestemming, behalve voor strikt noodzakelijke en bepaalde analytische toepassingen. Ook hier geldt dat de vormgeving van de banner meeweegt bij de vraag of de toestemming rechtsgeldig is verkregen. De praktische inrichting daarvan bespreken wij in ons artikel over tracking, analytics en remarketing.
De consequentie van ongeldige toestemming reikt verder dan de banner. Zonder geldige grondslag is de hele verwerking onrechtmatig, inclusief alles wat u met de verzamelde gegevens hebt gedaan: profielen, doelgroepen, doorgifte aan advertentiepartners. Herstellen betekent dan niet alleen de banner aanpassen, maar ook de eerder verzamelde gegevens opschonen.
Wie houdt toezicht en wat kan die toezichthouder?
Voor het consumentenrecht is dat de Autoriteit Consument en Markt. Zij kan een last onder dwangsom opleggen om een praktijk te laten staken en een bestuurlijke boete opleggen. Daarnaast beschikt zij over ingrijpender bevoegdheden, waaronder het laten verwijderen van misleidende inhoud en, als uiterst middel, het ontoegankelijk laten maken van een website of het laten schrappen van een domeinnaam. Die zwaarste maatregelen worden alleen ingezet wanneer minder ingrijpende middelen niet volstaan.
Voor de verwerking van persoonsgegevens is de Autoriteit Persoonsgegevens bevoegd. Zij kan een verwerkingsverbod opleggen en beboeten. Omdat één ontwerp zowel een oneerlijke handelspraktijk als een AVG-overtreding kan zijn, kunnen beide toezichthouders zich met dezelfde app bezighouden, ieder vanuit zijn eigen bevoegdheid.
Naast bestuursrechtelijk toezicht loopt de civiele route. Een consumentenorganisatie kan een collectieve vordering instellen, en individuele consumenten kunnen de overeenkomst vernietigen en hun schade vorderen. Bij abonnementen speelt daarbij de Nederlandse regeling over stilzwijgende verlenging: na de eerste looptijd mag een consumentenovereenkomst in beginsel alleen voor onbepaalde tijd doorlopen met een opzegtermijn van ten hoogste één maand. Een opzegroute die dat feitelijk onmogelijk maakt, houdt geen stand. Wij gingen daar dieper op in bij dark patterns en online abonnementen en bij de opzegging van duurovereenkomsten.
Wat betekent dit voor uw app of webshop?
Begin bij de plek waar het meestal misgaat: het bestelproces en de opzegroute. Toon de totaalprijs inclusief alle onvermijdbare kosten voordat de gebruiker aan de laatste stap begint, en zorg dat de bestelknop ondubbelzinnig duidelijk maakt dat er een betalingsverplichting ontstaat. Maak opzeggen mogelijk langs dezelfde weg als aanmelden en in evenveel stappen. Dat is de eenvoudigste toets die u zelf kunt uitvoeren.
Ruim vervolgens de vooraf aangevinkte vakjes op. Iedere bijkomende betaling en iedere verwerking die niet noodzakelijk is voor de dienst, vraagt om een actieve keuze van de gebruiker. Zet daarnaast de weiger- en accepteeroptie op gelijke visuele voet: gelijk formaat, gelijke prominentie, gelijk aantal klikken.
Wees terughoudend met urgentie- en schaarstemeldingen. Toont u een aftelklok of een voorraadindicator, dan moet die overeenkomen met de werkelijkheid en dus ook aflopen. Hetzelfde geldt voor beoordelingen: u moet vermelden of en hoe u controleert dat reviews van echte kopers komen, en u mag negatieve beoordelingen niet selectief weglaten. Welke handhaving daarop volgt, laten wij zien in ons artikel over webshops en informatieplichten.
Leg uw keuzes ten slotte vast. Een korte ontwerpverantwoording per beslissingsscherm, met de reden waarom een bepaalde vormgeving is gekozen en welke alternatieven zijn afgewogen, is bij een onderzoek van de toezichthouder het verschil tussen een gesprek en een boete. Betrek daar ook uw A- en B-tests bij: een test die aantoont dat een variant meer conversie oplevert, kan tegen u werken wanneer die variant juist de weiger-optie onzichtbaar maakte.
Wat kunt u als consument doen?
Merkt u dat u door het ontwerp van een app of website tot een aankoop of een abonnement bent bewogen, dan is de eerste vraag of er sprake was van een oneerlijke handelspraktijk. Is dat zo, dan is de overeenkomst vernietigbaar en kunt u het betaalde terugvorderen. Meld dat schriftelijk bij de aanbieder en bewaar schermafdrukken van de schermen zoals u die zag, met datum, want interfaces worden aangepast.
Los daarvan geldt bij een aankoop op afstand het herroepingsrecht van veertien dagen, waarmee u zonder opgaaf van redenen van de koop af kunt. Dat recht staat naast de vernietiging en is meestal de snelste route. De voorwaarden en de uitzonderingen zetten wij uiteen in ons artikel over het herroepingsrecht van de consument.
Wilt u het breder aankaarten, dan kunt u een melding doen bij de Autoriteit Consument en Markt via haar consumentenloket, en bij vermoedens van onrechtmatige gegevensverwerking een klacht indienen bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Toezichthouders handelen individuele geschillen niet af, maar meldingen bepalen wel waar zij hun onderzoeken op richten.
Hoe beoordeelt de rechter of een ontwerp misleidend is?
De maatstaf is de gemiddelde consument: iemand die redelijk geïnformeerd, omzichtig en oplettend is. Dat is een normatieve figuur, geen empirisch gemiddelde. De vraag is dus niet of een bepaalde gebruiker daadwerkelijk in de val liep, maar of het ontwerp die redelijk oplettende consument ertoe kon brengen een besluit over een transactie te nemen dat hij anders niet had genomen.
Het begrip besluit over een transactie is daarbij ruim. Het gaat niet alleen om de aankoop zelf, maar ook om de beslissing om door te klikken, om een aanbod nader te bekijken of om een dienst niet op te zeggen. Een dark pattern dat de gebruiker slechts een stap verder het proces in duwt, valt daar dus al onder; er hoeft geen betaling te zijn gevolgd.
Speciaal voor apps is van belang dat de wet rekening houdt met de beperkingen van het communicatiemedium. Op een klein scherm kunt u niet alles tegelijk tonen. Die ruimte is echter geen vrijbrief: laat u essentiële informatie weg omdat het scherm te klein is, dan moet u andere maatregelen nemen om die informatie de consument alsnog te doen bereiken. Een verwijzing naar algemene voorwaarden achter een link volstaat daarvoor doorgaans niet wanneer het gaat om de prijs, de looptijd of de opzegtermijn.
Ten slotte werkt de bewijslast in uw nadeel. Betwist een consument of een toezichthouder de juistheid of volledigheid van uw feitelijke beweringen, dan moet u die juistheid aantonen. Kunt u niet onderbouwen dat er werkelijk nog twee exemplaren op voorraad waren of dat de actie op het aangegeven tijdstip afliep, dan wordt van de onjuistheid uitgegaan.
Kinderen en kwetsbare gebruikers
Richt uw app zich op een groep die door leeftijd, goedgelovigheid of een lichamelijke of geestelijke beperking bijzonder vatbaar is voor beïnvloeding, dan wordt niet getoetst aan de gemiddelde consument maar aan het gemiddelde lid van die groep. De lat ligt dan aanzienlijk lager, omdat een ontwerp dat een volwassene doorziet, voor die groep misleidend kan zijn.
Voor kinderen geldt bovendien een absoluut verbod. Het rechtstreeks aansporen van kinderen om een product te kopen, of om hun ouders of anderen over te halen dat te doen, staat op de zwarte lijst en is dus onder alle omstandigheden oneerlijk. Dat raakt games en apps met in-app aankopen direct: een personage dat het kind aanmoedigt nog wat munten te kopen om verder te kunnen, is niet te redden met een disclaimer.
Op onlineplatforms komt daar de digitaledienstenverordening bij, die aanbieders verplicht passende maatregelen te nemen ter bescherming van minderjarigen en die reclame op basis van profilering met persoonsgegevens van minderjarigen verbiedt. Verwerkt u gegevens van kinderen, houd dan ook rekening met de bijzondere positie die de AVG hun toekent, waaronder de rol van de ouderlijke toestemming bij diensten die rechtstreeks aan kinderen worden aangeboden.
Praktisch betekent dit dat een leeftijdsindicatie in de appwinkel niet volstaat. Weet of behoort u te weten dat een noemenswaardig deel van uw gebruikers minderjarig is, dan moet uw ontwerp daarop worden afgestemd: geen aankoopprikkels in het spelverloop, geen automatische verlengingen zonder uitdrukkelijke bevestiging, en een aankoopdrempel die niet met één druk op de knop wordt genomen.
Veelgestelde vragen
Zijn dark patterns in Nederland strafbaar?
Niet strafrechtelijk in de gebruikelijke zin. Het zijn oneerlijke handelspraktijken in de zin van de artikelen 6:193a en volgende BW, waarop de Autoriteit Consument en Markt bestuursrechtelijk handhaaft met een last onder dwangsom of een bestuurlijke boete. Civielrechtelijk levert het onrechtmatig handelen op en is de overeenkomst vernietigbaar.
Mag ik een aftelklok of voorraadmelding tonen in mijn app?
Alleen als die klopt. Een aanbod dat werkelijk afloopt mag u zo presenteren. Wekt u ten onrechte de indruk dat een aanbod slechts korte tijd beschikbaar is, dan valt dat onder de praktijken die onder alle omstandigheden oneerlijk zijn, en hoeft niet meer te worden aangetoond dat de consument daadwerkelijk is beïnvloed.
Is een vooraf aangevinkt vakje toegestaan?
Nee, niet voor een bijkomende betaling en niet als grondslag voor het verwerken van persoonsgegevens. Voor extra betalingen is uitdrukkelijke instemming vereist, en toestemming onder de AVG moet blijken uit een actieve handeling. Ontbreekt die, dan is de bijkomende betaling niet verschuldigd en de verwerking zonder grondslag.
Geldt de digitaledienstenverordening ook voor mijn app?
Artikel 25 richt zich op aanbieders van onlineplatforms, dus op diensten die informatie van gebruikers opslaan en aan het publiek verspreiden. Een gewone verkoop-app zonder platformfunctie valt daar meestal buiten, maar blijft onverkort gebonden aan het recht op oneerlijke handelspraktijken en aan de AVG.
Hoe controleer ik of mijn eigen app in orde is?
Loop het aanmeld- en het opzegtraject na als buitenstaander en tel de stappen. Controleer of de totaalprijs vóór de laatste stap zichtbaar is, of weigeren even eenvoudig is als accepteren, of er niets is voorgevinkt, en of urgentiemeldingen met de werkelijkheid overeenkomen. Leg de uitkomst en de gemaakte keuzes schriftelijk vast.
Kan ik mijn geld terugkrijgen na een misleidend abonnement?
Vaak wel. Bij een overeenkomst op afstand hebt u in beginsel veertien dagen bedenktijd. Is die verstreken, dan kunt u de overeenkomst vernietigen wanneer zij door een oneerlijke handelspraktijk tot stand is gekomen. De aanbieder moet daarbij zelf bewijzen dat zijn feitelijke beweringen juist en volledig waren.
Een interface die net iets te veel stuurt, is snel gemaakt en lastig te verdedigen zodra een toezichthouder meekijkt. Law & More in Eindhoven toetst uw app, webshop en cookiebanner aan het recht op oneerlijke handelspraktijken, de AVG en de digitaledienstenverordening, en staat u bij in een procedure of bij een onderzoek van de Autoriteit Consument en Markt. Ook consumenten die zich misleid voelen, kunnen bij ons terecht via onze advocaten ICT-recht.
