Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 15 oktober 2026
Een Pro Justitia-rapport is bedoeld om de rechter te informeren over uw persoon: had u een psychische stoornis ten tijde van het feit, in hoeverre kan het feit u worden toegerekend en hoe groot is het risico op herhaling? Het rapport hoort een rol te spelen bij de straf en eventuele maatregelen, niet bij de vraag of u het feit heeft gepleegd; onderzoek laat zien dat het in de praktijk ook dat oordeel kan kleuren.
Volgens de Universiteit Leiden beschikt de rechter in ongeveer één op de vier strafzaken over zo’n rapport. Hieronder leest u wie het onderzoek doet, wat de rechter met de uitkomst kan doen en hoe u als verdachte het rapport kunt laten toetsen.
Inhoudsopgave
Wat is een Pro Justitia-rapport?
Een Pro Justitia-rapport is een rapport van een gedragsdeskundige, meestal een psycholoog of psychiater, over de geestelijke toestand van een verdachte. Het rapport wordt opgesteld op verzoek van de officier van justitie, de rechter-commissaris of de rechter, vaak via het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP).
De deskundige spreekt met u, neemt psychologische tests af, bestudeert het strafdossier en vraagt soms informatie op bij familie of behandelaars. Bij een klinisch onderzoek verblijft de verdachte enkele weken in het Pieter Baan Centrum. De centrale vragen gaan over een stoornis ten tijde van het feit, de doorwerking daarvan in het delict, het recidiverisico en mogelijke behandeling.
Waarvoor gebruikt de rechter het rapport?
De rechter gebruikt het rapport om te beoordelen of het feit u kan worden toegerekend en welke straf of maatregel past. De rechter beslist zelf en is niet aan het advies gebonden.
Kan een feit u wegens een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking niet worden toegerekend, dan bent u niet strafbaar (artikel 39 Wetboek van Strafrecht). De rechter ontslaat u dan van alle rechtsvervolging, maar kan wel een maatregel opleggen. Meer over deze grond leest u in ons artikel over strafuitsluitingsgronden.
Verminderde toerekeningsvatbaarheid staat niet in de wet, maar de rechter houdt er rekening mee bij de straftoemeting. Hoe de rechter de straf bepaalt, leest u in straftoemeting: hoe de rechter tot een straf komt.
Wanneer kan de rechter tbs opleggen?
Tbs met dwangverpleging vereist onder meer een stoornis ten tijde van het feit, een ernstig misdrijf en gevaar voor de veiligheid van anderen (artikel 37a Wetboek van Strafrecht). De rechter moet daarvoor beschikken over een advies van ten minste twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines, onder wie een psychiater.
Het misdrijf moet in het algemeen een misdrijf zijn waarop een gevangenisstraf van vier jaar of meer staat, of een van de misdrijven die de wet apart noemt. Bij een lager risico kan de rechter kiezen voor een voorwaardelijke straf met bijzondere voorwaarden, zoals behandeling of reclasseringstoezicht. Zie ook wanneer krijgt u een voorwaardelijke straf.
Welke eisen gelden voor de deskundige?
De deskundige moet onafhankelijk en onpartijdig zijn en mag geen behandelrelatie met u hebben gehad. Het rapport moet laten zien welke methoden zijn gebruikt en welke onzekerheden er zijn.
Deskundigen in strafzaken kunnen zijn ingeschreven in het Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD). Dat register toetst opleiding en ervaring. Het NIFP heeft daarnaast richtlijnen voor de opzet van een Pro Justitia-rapport. Een rapport met onduidelijke methoden of conclusies die niet uit de bevindingen volgen, kan de verdediging aanvechten; zie ook wanneer fout advies van een deskundige tot vrijspraak kan leiden.
Kan het rapport de schuldvraag beïnvloeden?
Dat is niet de bedoeling, maar onderzoek wijst erop dat het kan gebeuren. In het promotieonderzoek van Roosmarijn van Es (Universiteit Leiden, november 2023) beoordeelden 200 rechten- en criminologiestudenten dezelfde strafzaak.
Zonder rapport kwam 67 procent van de studenten tot een veroordeling, met een Pro Justitia-rapport in het dossier 85 procent. Strafrechters aan wie de uitkomsten werden voorgelegd, herkenden dit niet. Het onderzoek laat wel zien waarom de verdediging scherp moet letten op het onderscheid tussen bewijs en informatie over de persoon.
De rechter mag een bewezenverklaring alleen baseren op wettige bewijsmiddelen en moet daarvan overtuigd zijn (artikel 338 Wetboek van Strafvordering). Een rapport over uw persoon zegt niets over de vraag of u het feit heeft gepleegd. Zie ook bewijs in de rechtszaal: wat mag wel en wat niet.
Wat zijn de risico’s van psychologisch onderzoek?
Het rapport kan u helpen, maar ook nadelig uitpakken. Een gunstige uitkomst kan leiden tot strafvermindering of behandeling; een hoog recidiverisico kan leiden tot een maatregel als tbs.
Diagnoses kunnen ook stigmatiseren. Een label als persoonlijkheidsstoornis kan de blik op de rest van het dossier beïnvloeden. Daarnaast kan informatie onvolledig zijn, kunnen verdachten klachten overdrijven of verbergen, en kunnen testscores verschillend worden uitgelegd. Een goed rapport benoemt die beperkingen zelf.
Waar let u als verdachte op?
- Bespreek met uw advocaat of u meewerkt aan het onderzoek; u bent daartoe niet verplicht.
- Vraag welke vragen aan de deskundige zijn gesteld en door wie.
- Controleer of de feiten waarop de deskundige zich baseert, overeenkomen met het dossier.
- Ga na of de conclusies volgen uit de onderzoeksbevindingen en of onzekerheden zijn benoemd.
- Overweeg een contra-expertise als het rapport zwaar weegt, bijvoorbeeld bij een tbs-advies.
Wat kunnen wij voor u doen bij een Pro Justitia-rapportage?
Onze strafrechtadvocaten begeleiden u vóór, tijdens en na het psychologisch onderzoek.
- Wij bespreken met u de voor- en nadelen van meewerken aan het onderzoek.
- Wij beoordelen het rapport op methode, onderbouwing en de gebruikte feiten.
- Wij vragen zo nodig een contra-expertise of het horen van de deskundige op de zitting.
- Wij bewaken het onderscheid tussen het rapport en de bewijsvraag.
- Wij voeren verweer tegen een tbs-advies of bepleiten passende bijzondere voorwaarden.
Samengevat
- Een Pro Justitia-rapport informeert de rechter over uw persoon, stoornis en recidiverisico.
- Kan het feit u niet worden toegerekend, dan bent u niet strafbaar (artikel 39 Sr), maar is een maatregel mogelijk.
- Voor tbs is een advies van twee gedragsdeskundigen nodig, onder wie een psychiater (artikel 37a Sr).
- Onderzoek van de Universiteit Leiden (2023) wijst erop dat een rapport ook het oordeel over schuld kan kleuren.
- De verdediging kan het rapport laten toetsen, bijvoorbeeld via een contra-expertise.
Veelgestelde vragen
Hoe beoordeelt de rechter een Pro Justitia-rapport?
De rechter kijkt naar de deskundigheid van de opsteller, de gebruikte methoden en of de conclusies uit de bevindingen volgen. Hij vergelijkt het rapport met de rest van het dossier en is niet aan het advies gebonden.
Werkt Nederland met een jury?
Nee. In Nederland beslissen beroepsrechters over schuld en straf. Zij moeten hun beslissing motiveren aan de hand van wettige bewijsmiddelen.
Aan welke eisen moet een deskundige voldoen?
De deskundige moet onafhankelijk zijn en mag geen behandelrelatie met u hebben gehad. Inschrijving in het Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen toont aan dat opleiding en ervaring zijn getoetst.
Wat betekent een rapport voor de toerekeningsvatbaarheid?
Het rapport kan concluderen dat een stoornis het delict geheel of gedeeltelijk heeft beïnvloed. Bij volledige ontoerekeningsvatbaarheid bent u niet strafbaar (artikel 39 Sr); bij verminderde toerekeningsvatbaarheid kan de straf lager uitvallen.
Kan ik een tweede deskundige laten kijken?
Ja. De verdediging kan om een contra-expertise vragen. Bij een zwaarwegend advies, zoals tbs, is dat vaak zinvol.
Welke ethische vragen spelen een rol?
Psychologische informatie is privacygevoelig en kan stigmatiseren. De deskundige moet onafhankelijk blijven van het Openbaar Ministerie en de verdediging en moet de grenzen van zijn conclusies benoemen.
