Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Een Pro Justitia-rapport informeert de rechter over uw persoon: had u ten tijde van het feit een psychische stoornis, in hoeverre kan het feit u worden toegerekend en hoe groot is het risico op herhaling? Het rapport hoort mee te tellen bij de straf en eventuele maatregelen, niet bij de vraag of u het feit heeft gepleegd. Promotieonderzoek aan de Universiteit Leiden wijst erop dat het in de praktijk ook dat oordeel kan kleuren.
Hieronder leest u wie het onderzoek doet, wat de rechter met de uitkomst kan doen, wat er gebeurt als u weigert mee te werken en hoe u het rapport kunt laten toetsen.
Inhoudsopgave
Wat is een Pro Justitia-rapport?
Een Pro Justitia-rapport is een rapport van een gedragsdeskundige, meestal een psycholoog of psychiater, over de geestelijke toestand van een verdachte. De officier van justitie, de rechter-commissaris of de rechter vraagt het aan, meestal via het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP).
De deskundige spreekt met u, neemt psychologische tests af, bestudeert het strafdossier en vraagt soms informatie op bij familie of behandelaars. Bij een klinisch onderzoek verblijft de verdachte enkele weken in het Pieter Baan Centrum. De vragen gaan over een stoornis ten tijde van het feit, de doorwerking daarvan in het delict, het recidiverisico en mogelijke behandeling.
Waarvoor gebruikt de rechter het rapport?
De rechter gebruikt het rapport om te beoordelen of het feit u kan worden toegerekend en welke straf of maatregel past. De rechter beslist zelf en is niet aan het advies gebonden.
Kan een feit u wegens een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking niet worden toegerekend, dan bent u niet strafbaar (artikel 39 Wetboek van Strafrecht). De rechter ontslaat u dan van alle rechtsvervolging, maar kan wel een maatregel opleggen. Meer over deze grond leest u in ons artikel over strafuitsluitingsgronden.
Verminderde toerekeningsvatbaarheid staat niet in de wet, maar de rechter kan er rekening mee houden bij de straftoemeting. Hoe de rechter de straf bepaalt, leest u in straftoemeting: hoe de rechter tot een straf komt.
Wanneer kan de rechter tbs opleggen?
Artikel 37a Sr stelt drie voorwaarden en een eis aan de advisering. De rechter mag pas tbs opleggen als aan alle vier is voldaan.
| Vereiste | Wat de wet vraagt | Artikel |
|---|---|---|
| Stoornis | Een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens tijdens het begaan van het feit | Artikel 37a lid 1 Sr |
| Ernstig feit | Een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat, of een misdrijf dat de wet apart noemt | Artikel 37a lid 1 Sr |
| Gevaar | De veiligheid van anderen of de algemene veiligheid van personen of goederen eist de maatregel | Artikel 37a lid 1 Sr |
| Advies | Een gemotiveerd, gedateerd en ondertekend advies van ten minste twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines, onder wie een psychiater, die u hebben onderzocht; is het advies ouder dan een jaar, dan alleen met instemming van OM en verdachte | Artikel 37a lid 3 Sr |
Bij een lager risico kan de rechter kiezen voor een voorwaardelijke straf met bijzondere voorwaarden, zoals behandeling of reclasseringstoezicht. Zie ook wanneer krijgt u een voorwaardelijke straf.
Wat gebeurt er als u weigert mee te werken?
U bent niet verplicht mee te werken aan het onderzoek. Weigering houdt tbs niet altijd tegen. Volgens artikel 37a lid 4 Sr geldt de eis van twee onderzochte deskundigen dan niet. De deskundigen melden zo mogelijk waarom u weigerde, en de rechter laat zo veel mogelijk een ander advies of rapport opstellen.
Dat andere rapport kan steunen op eerdere gegevens, bijvoorbeeld uit een eerdere behandeling of tbs. Voor het gebruik van gegevens die bij een multidisciplinaire commissie liggen, heeft de officier een machtiging van de rechter nodig (artikel 37a lid 7 Sr). De Hoge Raad besliste op 13 september 2022 dat de rechter dan niet alleen de wettelijke voorwaarden toetst, maar ook per geval moet nagaan of doorbreking van het medisch beroepsgeheim evenredig is (ECLI:NL:HR:2022:1200). In die zaak, over een verdachte van poging tot moord, bleef de afwijzing van de machtiging door het hof in stand.
Of weigeren verstandig is, hangt af van uw zaak. Bespreek dat vooraf met uw advocaat.
Welke eisen gelden voor de deskundige?
De deskundige moet onafhankelijk en onpartijdig zijn en mag geen behandelrelatie met u hebben gehad. Het rapport moet laten zien welke methoden zijn gebruikt en welke onzekerheden er zijn.
Deskundigen in strafzaken kunnen zijn ingeschreven in het Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD). Dat register toetst opleiding en ervaring. Het NIFP heeft daarnaast richtlijnen voor de opzet van een Pro Justitia-rapport. Een rapport met onduidelijke methoden of conclusies die niet uit de bevindingen volgen, kan de verdediging aanvechten; zie ook wanneer fout advies van een deskundige tot vrijspraak kan leiden.
Kan het rapport de schuldvraag beïnvloeden?
Dat is niet de bedoeling, maar onderzoek wijst erop dat het kan gebeuren. Roosmarijn van Es promoveerde op 9 november 2023 aan de Universiteit Leiden op het proefschrift De psyche in de rechtszaal.
In experimentele vignetstudies onder studenten leidde een Pro Justitia-rapport in het dossier onbedoeld tot meer veroordelingen. Het gaat om studenten, niet om rechters, dus de uitkomst laat zich niet één op één vertalen naar de rechtszaal. Het onderzoek laat wel zien waarom de verdediging scherp moet letten op het onderscheid tussen bewijs en informatie over de persoon.
De rechter mag een bewezenverklaring alleen baseren op wettige bewijsmiddelen en moet daarvan overtuigd zijn (artikel 338 Wetboek van Strafvordering). Een rapport over uw persoon zegt niets over de vraag of u het feit heeft gepleegd. Zie ook bewijs in de rechtszaal: wat mag wel en wat niet.
Wat zijn de risico’s van psychologisch onderzoek?
Het rapport kan u helpen, maar ook nadelig uitpakken. Een gunstige uitkomst kan leiden tot strafvermindering of behandeling; een hoog recidiverisico kan leiden tot een maatregel als tbs.
Diagnoses kunnen ook stigmatiseren. Een label als persoonlijkheidsstoornis kan de blik op de rest van het dossier beïnvloeden. Daarnaast kan informatie onvolledig zijn, kunnen verdachten klachten overdrijven of verbergen, en kunnen testscores verschillend worden uitgelegd. Een goed rapport benoemt die beperkingen zelf.
Wat controleert u als verdachte in het rapport?
- Bespreek met uw advocaat of u meewerkt aan het onderzoek; u bent daartoe niet verplicht, maar weigering sluit tbs niet uit (artikel 37a lid 4 Sr).
- Vraag welke vragen aan de deskundige zijn gesteld en door wie.
- Controleer of de feiten waarop de deskundige zich baseert, overeenkomen met het dossier.
- Ga na of de conclusies volgen uit de onderzoeksbevindingen en of onzekerheden zijn benoemd.
- Let bij een tbs-advies op de datum: een advies van meer dan een jaar oud mag alleen met instemming van OM en verdachte worden gebruikt.
- Overweeg een contra-expertise als het rapport zwaar weegt.
Wat doen wij bij een Pro Justitia-rapportage?
Onze strafrechtadvocaten begeleiden u vóór, tijdens en na het psychologisch onderzoek.
- De voor- en nadelen van meewerken aan het onderzoek met u bespreken.
- Het rapport beoordelen op methode, onderbouwing en de gebruikte feiten.
- Zo nodig een contra-expertise of het horen van de deskundige op de zitting vragen.
- Het onderscheid tussen het rapport en de bewijsvraag bewaken.
- Verweer voeren tegen een tbs-advies of passende bijzondere voorwaarden bepleiten.
Veelgestelde vragen
Werkt Nederland met een jury?
Nee. In Nederland beslissen beroepsrechters over schuld en straf. Zij moeten hun beslissing motiveren aan de hand van wettige bewijsmiddelen.
Kan ik een tweede deskundige laten kijken?
Ja. De verdediging kan om een contra-expertise vragen. Bij een zwaarwegend advies, zoals tbs, is dat vaak zinvol.
