Pieter Baan Centrum: hoe de toerekenbaarheid wordt beoordeeld

Een groep professionals bespreekt psychologische beoordelingen in een moderne kantooromgeving.

Gepubliceerd op 16 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 3 november 2026

Het Pieter Baan Centrum (PBC) in Almere onderzoekt in opdracht van de rechter of een verdachte van een ernstig misdrijf een psychische stoornis had en in hoeverre die het delict heeft beïnvloed. De verdachte verblijft daarvoor in principe zes weken in het centrum; het rapport is een advies, en de rechter beslist zelf of de verdachte volledig, verminderd of niet toerekenbaar is.

Dat oordeel kan leiden tot een lagere straf, tot ontslag van alle rechtsvervolging of tot terbeschikkingstelling (tbs). Hieronder leest u wanneer een verdachte naar het PBC gaat, hoe de observatie verloopt, wat er gebeurt als de verdachte weigert mee te werken en wat de advocaat met het rapport kan doen.

Wat is het Pieter Baan Centrum?

Een groep professionals bespreekt documenten in een moderne vergaderruimte van een forensisch psychologisch centrum.

Het PBC is de observatiekliniek van het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP). Het NIFP is een landelijke dienst van de Dienst Justitiële Inrichtingen, onder het ministerie van Justitie en Veiligheid. Volgens het NIFP vinden er in het PBC jaarlijks ongeveer 225 klinische pro Justitia-observaties plaats (cijfer over 2019).

Het centrum is in 1949 in Utrecht opgericht en zit tegenwoordig in Almere. Het is een beveiligde justitiële instelling: de verdachte zit er in voorlopige hechtenis. Het PBC doet geen uitspraak over de vraag of de verdachte het feit heeft gepleegd, en ook niet over de straf. Het onderzoek gaat alleen over de psychische toestand van de verdachte en de samenhang met het delict.

De meeste gedragskundige rapportages in strafzaken worden niet in het PBC gemaakt. Meestal onderzoeken een psychiater en een psycholoog de verdachte ambulant, bijvoorbeeld in het huis van bewaring. Een klinische observatie is bedoeld voor de zwaardere en ingewikkelder zaken.

Het PBC is geen tbs-kliniek en geen PPC

Het PBC onderzoekt en adviseert, maar behandelt niet. Legt de rechter tbs op, dan volgt de behandeling in een forensisch psychiatrisch centrum. Een penitentiair psychiatrisch centrum (PPC) is weer iets anders: een afdeling van een gevangenis waar gedetineerden met psychische problemen zorg krijgen. In het PBC gaat het om een onafhankelijk onderzoek voor de rechter.

Wanneer wordt een verdachte naar het PBC gestuurd?

Als er aanwijzingen zijn voor een psychische stoornis en een onderzoek buiten de kliniek niet volstaat. Het gaat vrijwel altijd om ernstige misdrijven, zoals levens-, zeden- en zware geweldsdelicten, waarbij ook tbs in beeld is.

Tijdens het vooronderzoek beveelt de rechter-commissaris de observatie, volgens artikel 196 van het Wetboek van Strafvordering. Dat kan ambtshalve, op vordering van de officier van justitie of op verzoek van de verdachte. Voorwaarde is dat tegen de verdachte voorlopige hechtenis is bevolen. Ook de rechtbank kan tijdens de behandeling van de zaak nog een observatie gelasten.

Aanwijzingen voor een stoornis blijken bijvoorbeeld uit het gedrag tijdens verhoren, de aard van het delict, een psychiatrische voorgeschiedenis of informatie van familie of hulpverleners. Vaak adviseren deskundigen na een ambulant onderzoek om klinisch verder te onderzoeken.

De verdachte beslist niet zelf over de opname, maar kan via zijn advocaat wel standpunten innemen over de noodzaak ervan en over de vragen aan de deskundigen. Hoe het vooronderzoek verder verloopt, leest u in ons overzicht van het verloop van een strafzaak.

Hoe verloopt de observatie in het PBC?

Een groep professionals bespreekt documenten in een moderne kantooromgeving, gericht op een beoordelingsproces.

De verdachte wordt in principe zes weken dag en nacht geobserveerd door een multidisciplinair team. Daarna schrijft het team één gezamenlijk pro Justitia-rapport voor de rechter.

WieWat wordt onderzocht
PsychiaterPsychiatrisch onderzoek naar mogelijke stoornissen ten tijde van het delict.
PsycholoogPersoonlijkheid en cognitieve functies, zo nodig met neuropsychologische tests.
DossieronderzoekLevensgeschiedenis, met informatie van familie, eerdere hulpverleners en dossiers.
GroepsleidersDagelijks gedrag: omgang met anderen, reactie op regels en spanning, stemming.
Medisch onderzoekLichamelijk en neurologisch onderzoek, voor zover de verdachte toestemming geeft.

De vragen komen van de rechter-commissaris of de rechtbank. In de kern zijn het er drie. Had de verdachte ten tijde van het delict een psychische stoornis? Heeft die stoornis het delict beïnvloed, en in welke mate? En hoe groot is het risico op herhaling, en welke behandeling of maatregel verkleint dat?

Welke rechten heeft de verdachte tijdens de observatie?

De verdachte behoudt zijn procesrechten, waaronder het recht op een advocaat en het zwijgrecht (artikel 29 Sv). Dat zwijgrecht geldt ook tegenover de deskundigen. Voor lichamelijk onderzoek, zoals bloedafname of een hersenscan, is in beginsel toestemming nodig. De advocaat kan zijn cliënt in het PBC bezoeken.

Weigert de verdachte mee te werken, dan gaat de observatie wel door. Het team gebruikt wat het kan waarnemen en informatie uit het dossier en van derden. Lukt het daarna niet om iets over een stoornis te zeggen, dan meldt het rapport dat de vragen niet kunnen worden beantwoord.

Wat betekent weigeren voor een tbs-beslissing?

Weigeren voorkomt tbs niet altijd. Volgens artikel 37a van het Wetboek van Strafrecht kan de rechter bij een weigering ook andere gegevens gebruiken, zoals eerdere rapporten of een rapport op basis van het dossier. Wie wel meewerkt, kan omgekeerd informatie geven die in zijn voordeel werkt, zoals een stoornis die de straf kan verminderen.

Bij een verdachte van een geweldsmisdrijf die weigert, kan de officier van justitie een multidisciplinaire commissie laten adviseren over medische gegevens van eerdere behandelaars. Die gegevens gaan pas naar de gedragsdeskundigen als de penitentiaire kamer van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden daarvoor een machtiging geeft, na de verdachte te hebben gehoord (artikel 37a lid 6 tot en met 8 Sr).

Actueel: het WODC publiceerde op 12 juni 2024 een evaluatie van deze weigeraanpak. Volgens die evaluatie werd bij weigerende PBC-verdachten in 2020-2021 gemiddeld in 43 procent van de zaken tbs opgelegd, tegen 21 procent in 2015-2016 (NJB, 17 juni 2024). Er is geen standaardantwoord op de vraag of meewerken verstandig is: dat hangt af van het delict, het bewijs, de voorgeschiedenis en de verdedigingsstrategie.

Wat staat er in het PBC-rapport?

Het pro Justitia-rapport beschrijft of de verdachte een psychische stoornis had, of en in welke mate die het delict heeft beïnvloed, hoe groot het recidiverisico is en welke behandeling of maatregel de deskundigen adviseren. Over schuld en strafmaat zegt het rapport niets.

Een goed rapport laat zien hoe gesprekken, observaties, tests en dossierinformatie tot de conclusie leiden, en waar de onzekerheden zitten. Het rapport gaat naar de rechter-commissaris of de rechtbank, de officier van justitie en de advocaat. Op de zitting kunnen de deskundigen worden gehoord.

Volledig, verminderd of niet toerekenbaar: de gevolgen

De rechter beslist zelf over de toerekenbaarheid en is niet aan het rapport gebonden. Wijkt hij af, dan moet hij dat motiveren.

Oordeel rechterGevolgGrondslag
Volledig toerekenbaarGewone straf; tbs alleen als aan de voorwaarden is voldaanStrafbepaling, art. 37a Sr
Verminderd toerekenbaarStraf kan lager uitvallen, soms met tbs of bijzondere voorwaarden zoals behandelingStraftoemeting, art. 37a en 14c Sr
OntoerekenbaarNiet strafbaar: ontslag van alle rechtsvervolging, wel tbs of verplichte zorg via een zorgmachtiging mogelijkArt. 39 en 37a Sr, Wet verplichte ggz

Moet de rechter uitleggen hoeveel korting verminderde toerekenbaarheid oplevert?

In beginsel niet. De Hoge Raad oordeelde op 14 april 2026 dat de rechter niet hoeft te motiveren hoe hij verminderde toerekenbaarheid in de straf verwerkt (ECLI:NL:HR:2026:477). Neemt de verdediging of het OM een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt in over de concrete gevolgen voor de straf, dan moet de rechter wel nader motiveren waarom hij daarvan afwijkt (artikel 359 lid 2 Sv).

In die zaak ging het om doodslag. Het gerechtshof had op basis van een psychiatrisch en een psychologisch pro Justitia-rapport verminderde toerekenbaarheid aangenomen en 14 jaar en 6 maanden gevangenisstraf opgelegd, zonder tbs. De uitleg van het hof dat het de verminderde toerekenbaarheid in het voordeel van de verdachte had meegewogen, vond de Hoge Raad voldoende. Voor de verdediging betekent dit: wilt u een concrete strafvermindering afdwingen, onderbouw dan uitdrukkelijk welke gevolgen de verminderde toerekenbaarheid moet hebben.

Hoe de rechter verder tot de straf komt, leest u in ons artikel over de factoren die de strafmaat bepalen. Over behandeling als bijzondere voorwaarde onder toezicht van de reclassering leest u meer in ons artikel daarover.

Wanneer kan de rechter tbs opleggen?

Volgens artikel 37a Sr zijn drie voorwaarden nodig: de verdachte had ten tijde van het delict een psychische stoornis, het gaat om een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat (of een van de specifiek genoemde misdrijven), en de veiligheid van anderen eist de maatregel.

De rechter moet daarnaast een recent, met redenen omkleed advies hebben van ten minste twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines, van wie één psychiater is (artikel 37a lid 3 Sr). Een PBC-rapport voldoet daar in de regel aan. Tbs kan met voorwaarden worden opgelegd of met dwangverpleging. Bij een geweldsmisdrijf kan de maatregel steeds worden verlengd. Meer leest u in ons artikel over tbs in Nederland.

Hoeveel vertraging levert een PBC-observatie op?

Meestal enkele maanden. Er is vaak een wachtlijst voor opname, en na de observatie volgt nog de tijd voor het schrijven van het rapport. De voorlopige hechtenis loopt intussen door. Op pro-formazittingen beoordeelt de rechtbank onder meer of de hechtenis moet voortduren.

De advocaat kan daar aandringen op voortgang en, als de duur van de hechtenis onevenredig wordt, om schorsing of opheffing vragen. De inhoudelijke behandeling volgt pas als het rapport er is. Plan voldoende tijd, zodat een contra-expertise of het horen van de deskundigen nog kan.

Hoe toetst de advocaat het PBC-rapport?

  • Volgen de conclusies logisch uit de bevindingen, en is alle relevante informatie meegenomen?
  • Zijn de deskundigen buiten hun vakgebied getreden, bijvoorbeeld door uitspraken te doen die over het bewijs gaan?
  • Van welke lezing van het delict gaan de deskundigen uit? Betwist de verdachte die lezing, dan kan dat de conclusies kleuren.
  • Is er aanleiding voor een contra-expertise door een andere psychiater of psycholoog, of voor het horen van de deskundigen op de zitting?

Een verzoek om contra-expertise moet goed worden onderbouwd: de rechter wil weten waarom het bestaande rapport tekortschiet. De verdediging kan ook zelf een deskundige inschakelen, al weegt een door de rechter benoemde deskundige in de praktijk vaak zwaarder. De rol van de advocaat begint al voor de observatie, bij het advies over meewerken en de vragen aan het PBC.

Actueel (oktober 2026): het nieuwe Wetboek van Strafvordering is aangenomen, maar treedt pas in werking op een datum die bij koninklijk besluit wordt bepaald; de streefdatum is 2029. Tot die tijd gelden de huidige artikelnummers, zoals artikel 196 Sv.

Onze rol bij een observatie in het Pieter Baan Centrum

  • Wij bespreken met u of u meewerkt en wat een weigering kan betekenen voor de beslissing over tbs.
  • Wij denken mee over de vragen aan de deskundigen en voeren het woord bij de rechter-commissaris over het bevel tot observatie.
  • Wij toetsen het rapport en vragen zo nodig om contra-expertise of om het horen van de deskundigen.
  • Wij onderbouwen op de zitting uitdrukkelijk wat het rapport betekent voor de toerekenbaarheid, de straf en een eventuele tbs.

In het kort

  • Het PBC onderzoekt jaarlijks ongeveer 225 verdachten klinisch; de meeste pro Justitia-rapporten worden ambulant gemaakt.
  • Weigeren voorkomt tbs niet: de rechter mag andere gegevens gebruiken, en bij geweldsmisdrijven kunnen medische gegevens worden opgevraagd.
  • De rechter hoeft de strafkorting voor verminderde toerekenbaarheid alleen nader te motiveren als daarover een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt is ingenomen.
  • Een contra-expertise vraagt een concrete onderbouwing van wat er aan het rapport schort.

Law & More staat verdachten bij in strafzaken waarin een pro Justitia-onderzoek of observatie in het PBC speelt. Meer over onze werkwijze leest u op de pagina van onze strafrechtadvocaat.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.