Gepubliceerd op 28 december 2022 · Laatst bijgewerkt op 16 september 2026
De Arbowet verplicht elke werkgever om te zorgen voor de veiligheid en gezondheid van werknemers. De kern is artikel 3 Arbowet: een schriftelijk arbobeleid, onderbouwd met een risico-inventarisatie en -evaluatie uit artikel 5 Arbowet, en uitgevoerd met deskundige bijstand op grond van de artikelen 13 en 14 Arbowet. De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt toezicht en kan beboeten of het werk stilleggen.
Inhoudsopgave
Uit welke lagen bestaat de arbowetgeving?
De regels over arbeidsomstandigheden zijn opgebouwd uit drie niveaus. De Arbeidsomstandighedenwet vormt de basis en is een kaderwet: zij stelt doelen en verantwoordelijkheden vast, maar schrijft geen concrete technische normen voor. Dat is bewust, omdat de risico’s per branche sterk verschillen.
Het Arbeidsomstandighedenbesluit werkt die kaders uit met regels waaraan werkgever en werknemer zich moeten houden, inclusief bijzondere bepalingen voor bepaalde sectoren en groepen werknemers. Zo bepaalt artikel 2.9 Arbobesluit dat de arbodienst adviseert over een gestructureerd, systematisch en adequaat arbeidsomstandigheden- en ziekteverzuimbeleid en daaraan moet bijdragen, met bijzondere aandacht voor kwetsbare groepen. De Arbeidsomstandighedenregeling gaat nog een stap verder en bevat gedetailleerde voorschriften, bijvoorbeeld over de eisen waaraan arbeidsmiddelen moeten voldoen.
Daarnaast bestaat de arbocatalogus. Daarin leggen werkgevers- en werknemersorganisaties per branche vast hoe zij aan de doelvoorschriften van de overheid voldoen: welke technieken, goede praktijken en normen zij daarvoor gebruiken. Een doelvoorschrift is een wettelijke norm, bijvoorbeeld een maximaal geluidsniveau; de catalogus beschrijft de weg ernaartoe. De Nederlandse Arbeidsinspectie toetst de catalogus marginaal en gebruikt hem vervolgens als referentiekader bij inspecties, wat de catalogus in de praktijk zwaarwegend maakt.
Voor wie geldt de Arbowet?
De Arbowet geldt overal waar arbeid wordt verricht, dus ook bij verenigingen en stichtingen. De verplichtingen gelden niet alleen voor werknemers met een vast contract, maar ook voor deeltijders, flexwerkers, oproepkrachten en werknemers met een nulurencontract. Ook uitzendkrachten en stagiairs vallen eronder; bij inleen rust de zorg voor veilige arbeidsomstandigheden op de inlener, die de uitlener bovendien vooraf moet informeren over de risico’s van het werk.
De wet houdt niet op bij de bedrijfspoort. Wordt er thuis of hybride gewerkt, dan blijft de werkgever verantwoordelijk voor een gezonde werkplek, al is die verantwoordelijkheid daar beperkter en sterk afhankelijk van wat hij redelijkerwijs kan controleren. Waar de grens ligt bij een ongeval thuis, behandelen wij bij hybride werken en aansprakelijkheid.
Wat houdt de plicht tot arbobeleid in?
Artikel 3 Arbowet verplicht de werkgever een beleid te voeren dat is gericht op zo goed mogelijke arbeidsomstandigheden. Dat is geen papieren exercitie. De werkgever moet de risico’s bij de bron aanpakken en pas als dat redelijkerwijs niet kan uitwijken naar collectieve maatregelen, daarna naar individuele maatregelen en pas in laatste instantie naar persoonlijke beschermingsmiddelen. Die volgorde wordt de arbeidshygienische strategie genoemd en de Arbeidsinspectie toetst daar ook op.
Hetzelfde artikel verplicht tot een beleid tegen psychosociale arbeidsbelasting: werkdruk, agressie, geweld, pesten, discriminatie en seksuele intimidatie. Dat onderdeel wordt in veel bedrijven het slechtst ingevuld, terwijl het juist de meest voorkomende bron van verzuim is. De werkgever moet de arbeidsplaats, de werkmethoden, de arbeidsmiddelen en de arbeidsinhoud bovendien zo veel mogelijk aanpassen aan de persoonlijke eigenschappen van werknemers, ook aan die van werknemers met een structurele functionele beperking. Ten slotte moet hij voorkomen dat het werk gevaar oplevert voor derden.
Wat moet er in de risico-inventarisatie en -evaluatie staan?
Artikel 5 Arbowet verplicht elke werkgever de risico’s van het werk schriftelijk vast te leggen in een risico-inventarisatie en -evaluatie, kortweg de RI&E. Daarin staan de gevaren, de risicobeperkende maatregelen en de risico’s voor bijzondere groepen werknemers. Onlosmakelijk daaraan verbonden is het plan van aanpak: welke maatregelen worden getroffen, door wie en binnen welke termijn. De RI&E moet worden aangepast zodra de omstandigheden daartoe aanleiding geven, en werknemers moeten er inzage in kunnen krijgen.
In beginsel moet de RI&E worden getoetst door een gecertificeerde deskundige of arbodienst. Artikel 14, twaalfde lid, Arbowet maakt daarop een uitzondering voor werkgevers met in de regel ten hoogste vijfentwintig werknemers die voor het opstellen gebruikmaken van een erkend model of instrument. Het ontbreken van een RI&E is een van de vaakst beboete overtredingen, juist omdat het een controle is die de inspecteur binnen enkele minuten kan uitvoeren.
Welke deskundige bijstand is verplicht?
De Arbowet legt twee sporen aan. Artikel 13 Arbowet verplicht de werkgever zich te laten bijstaan door een of meer deskundige werknemers: de preventiemedewerker, die meewerkt aan de RI&E, adviseert over maatregelen en samenwerkt met de ondernemingsraad. Bij bedrijven met ten hoogste vijfentwintig werknemers mag de werkgever die rol zelf vervullen, mits hij over voldoende deskundigheid beschikt.
Daarnaast schrijven de artikelen 14 en 14a Arbowet aanvullende bijstand voor bij specifieke taken, zoals de toetsing van de RI&E, de begeleiding van zieke werknemers en het arbeidsgezondheidskundig onderzoek. De afspraken daarover moeten schriftelijk zijn vastgelegd in wat in de praktijk het basiscontract heet. Iedere werkgever moet dus een overeenkomst hebben met een arbodienst of bedrijfsarts. Uit artikel 14 Arbowet volgen ook drie rechten die vaak onbekend zijn: de bedrijfsarts moet in de gelegenheid zijn iedere arbeidsplaats in het bedrijf te bezoeken, iedere werknemer moet de bedrijfsarts kunnen raadplegen over gezondheidsvragen in verband met het werk, en de bedrijfsarts honoreert een verzoek om een second opinion bij een andere bedrijfsarts, tenzij zwaarwegende argumenten zich daartegen verzetten. In het basiscontract staat welke andere arbodienst of bedrijfsarts die second opinion uitvoert.
Bij ziekte loopt de arbodienstverlening door in de re-integratie, waar aparte verplichtingen gelden voor werkgever en werknemer. Die verplichtingen en de loonsancties die het UWV kan opleggen, beschrijven wij bij re-integratie bij ziekte en bij het re-integratieplan.
Voorlichting, bedrijfshulpverlening en gezondheidsonderzoek
Artikel 8 Arbowet verplicht de werkgever werknemers doeltreffend voor te lichten over het werk, de daaraan verbonden risico’s en de maatregelen daartegen, en hun passend onderricht te geven over het gebruik van beschermingsmiddelen. Voorlichting bij indiensttreding volstaat niet: zij moet worden herhaald wanneer het werk, de techniek of de risico’s veranderen, en de werkgever moet toezien op naleving.
Artikel 15 Arbowet verplicht tot bedrijfshulpverlening. De werkgever wijst bedrijfshulpverleners aan voor eerste hulp, brandbestrijding en evacuatie en zorgt dat zij daarvoor voldoende zijn opgeleid en uitgerust. De wet stelt geen vast opleidingscertificaat verplicht, maar wel de eis dat de opleiding passend is bij de risico’s uit de RI&E. Een werkgever met een klein bedrijf mag de taken zelf vervullen, mits hij dan ten minste een werknemer aanwijst die hem bij afwezigheid vervangt. Ten slotte moet de werkgever op grond van artikel 18 Arbowet werknemers periodiek in de gelegenheid stellen een arbeidsgezondheidskundig onderzoek te ondergaan, gericht op de risico’s die het werk meebrengt. Deelname is voor de werknemer vrijwillig.
Welke plichten heeft de werknemer zelf?
De Arbowet legt niet alleen de werkgever verplichtingen op. Artikel 11 Arbowet verplicht de werknemer in zijn doen en laten de nodige voorzichtigheid en zorgvuldigheid in acht te nemen: arbeidsmiddelen en gevaarlijke stoffen op de juiste wijze gebruiken, beveiligingen niet veranderen of verwijderen, persoonlijke beschermingsmiddelen correct gebruiken, meewerken aan voorlichting en onderricht, en opgemerkte gevaren onverwijld melden.
Dat is meer dan een formaliteit. Structureel weigeren beschermingsmiddelen te gebruiken kan arbeidsrechtelijke gevolgen hebben, tot ontslag toe, en het speelt mee in de vraag of de werkgever aansprakelijk is voor schade. Omgekeerd mag de werkgever zich niet achter deze bepaling verschuilen: hij moet toezien op naleving en ingrijpen als hij ziet dat het misgaat.
Welke rol heeft de ondernemingsraad?
Arbeidsomstandigheden zijn medezeggenschapsgebied. Artikel 12 Arbowet verplicht werkgever, werknemers en de ondernemingsraad tot samenwerking bij de uitvoering van het arbobeleid, en artikel 27 van de Wet op de ondernemingsraden geeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij regelingen op het gebied van arbeidsomstandigheden, ziekteverzuim en re-integratiebeleid.
Praktisch betekent dat het volgende: de RI&E en het plan van aanpak worden ter instemming aan de ondernemingsraad voorgelegd, de preventiemedewerker werkt met de raad samen, en een basiscontract dat wordt gewijzigd raakt vaak eveneens het instemmingsrecht. Een regeling die zonder de vereiste instemming is ingevoerd, kan door de ondernemingsraad worden vernietigd. Hoe de raad zijn bevoegdheden inzet, leest u bij de rol van de ondernemingsraad.
Wat doet de Nederlandse Arbeidsinspectie bij overtreding?
De Nederlandse Arbeidsinspectie controleert of werkgevers en werknemers zich aan de arboregels houden en legt de nadruk op werksituaties met ernstige gezondheidsrisico’s. Zij komt op eigen initiatief, na een melding van een werknemer of ondernemingsraad, en altijd na een ernstig arbeidsongeval.
Artikel 9 Arbowet verplicht de werkgever arbeidsongevallen die leiden tot de dood, blijvend letsel of ziekenhuisopname onverwijld te melden, en een lijst bij te houden van ongevallen die meer dan drie dagen verzuim veroorzaken. Niet of te laat melden is zelf een beboetbare overtreding. Bij een overtreding kan de inspectie waarschuwen, een eis tot naleving stellen, een bestuurlijke boete opleggen of het werk stilleggen; bij herhaling kan zij het werk preventief stilleggen. Sectorspecifieke eisen kunnen de lat verder verhogen, zoals wij laten zien bij arbo- en veiligheidseisen in de voedselverwerking.
Wat als een werknemer schade lijdt door het werk?
Naast het bestuursrechtelijke spoor loopt het civiele. Artikel 7:658 BW legt op de werkgever een zorgplicht voor de veiligheid van de werkomgeving. Lijdt een werknemer schade in de uitoefening van zijn werkzaamheden, dan is de werkgever daarvoor aansprakelijk, tenzij hij aantoont dat hij die zorgplicht is nagekomen of dat de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer.
De bewijslast ligt dus bij de werkgever, en daar wreekt zich een gebrekkig dossier. Een actuele RI&E, een uitgevoerd plan van aanpak, aantoonbare voorlichting en registratie van toezicht zijn precies de stukken waarmee die zorgplicht wordt aangetoond. Een goed uitgevoerd arbobeleid is daarmee niet alleen een wettelijke plicht maar ook het belangrijkste verweer. Law & More behandelt zelf geen letselschadezaken; wij adviseren werkgevers en ondernemingsraden over de naleving van de Arbowet en over het dossier dat daarbij hoort.
Veelgestelde vragen
Is een RI&E verplicht voor elk bedrijf?
Ja. Artikel 5 Arbowet verplicht elke werkgever tot een schriftelijke risico-inventarisatie en -evaluatie met plan van aanpak, ongeacht de omvang. Alleen de toetsingsplicht kent een uitzondering voor werkgevers met ten hoogste vijfentwintig werknemers die een erkend instrument gebruiken.
Moet elk bedrijf een contract met een bedrijfsarts hebben?
Ja. Uit de artikelen 14 en 14a Arbowet volgt dat de afspraken over deskundige bijstand schriftelijk moeten zijn vastgelegd. Iedere werkende moet toegang hebben tot een bedrijfsarts en recht op een second opinion bij een andere bedrijfsarts.
Hoeveel bedrijfshulpverleners moet ik aanwijzen?
De wet noemt geen vast aantal. Artikel 15 Arbowet eist dat er voldoende bedrijfshulpverleners zijn, gelet op de risico’s uit de RI&E, de omvang van het bedrijf en de aanwezigheid van bezoekers. Zorg dat er ook tijdens vakanties en ploegendiensten dekking is.
Kan de ondernemingsraad het arbobeleid tegenhouden?
Op de onderdelen die onder artikel 27 WOR vallen wel. Zonder instemming van de ondernemingsraad kan een regeling over arbeidsomstandigheden, ziekteverzuim of re-integratie niet rechtsgeldig worden ingevoerd.
Waar vind ik de wettekst en de officiele voorlichting?
De wet staat in de Arbeidsomstandighedenwet, de uitwerking in het Arbeidsomstandighedenbesluit. Algemene voorlichting geeft de rijksoverheid over arbeidsomstandigheden.
Advies over naleving van de Arbowet
Een inspectiebezoek, een ongeval of een claim van een werknemer legt binnen een dag bloot of het arbobeleid meer was dan een map in de kast. De advocaten arbeidsrecht van Law & More in Eindhoven toetsen uw RI&E, plan van aanpak en basiscontract, staan u bij tegen een boete of stillegging van de Arbeidsinspectie en adviseren over het traject met de ondernemingsraad. U bereikt ons op +31 40 369 06 80 of via info@lawandmore.nl.
