Proceskostenveroordeling: wie betaalt de kosten van een rechtszaak?

Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 14 oktober 2026

In een civiele rechtszaak veroordeelt de rechter in de regel de partij die verliest in de proceskosten van de winnaar (artikel 237 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering). Die vergoeding is wel een vast bedrag volgens het liquidatietarief en dekt zelden de volledige advocaatkosten; tussen (ex-)partners en familieleden kan de rechter de kosten bovendien compenseren, zodat ieder zijn eigen kosten draagt.

In het bestuursrecht werkt het anders. Wint u van de overheid, dan krijgt u uw griffierecht terug en kan de rechter het bestuursorgaan veroordelen in uw kosten. Verliest u, dan hoeft u als burger in beginsel geen kosten van de overheid te betalen. Hieronder leest u welke kosten onder de proceskosten vallen, hoe de vergoeding wordt berekend en waar u op let voordat u gaat procederen. Hoe een rechtszaak verloopt, leest u in ons artikel hoe verloopt een rechtszaak in Nederland.

Wat is een proceskostenveroordeling?

Een proceskostenveroordeling is de beslissing van de rechter dat de ene partij de proceskosten van de andere partij moet betalen. In civiele zaken is de hoofdregel dat de partij die in het ongelijk wordt gesteld die kosten betaalt (artikel 237 lid 1 Rv).

De rechter beslist hierover in hetzelfde vonnis als over de zaak zelf. Het vonnis noemt per post het bedrag dat de verliezer moet betalen. Met dat vonnis kan de winnaar het bedrag via een deurwaarder innen. De rechter kan ook de kosten die de winnende partij nodeloos heeft veroorzaakt voor haar eigen rekening laten (artikel 237 lid 1 Rv).

Welke kosten vallen onder de proceskosten?

Onder de proceskosten vallen het griffierecht, de kosten van de dagvaarding door de deurwaarder, een vergoeding voor de advocaat of gemachtigde en eventuele kosten van getuigen en deskundigen. Ook de nakosten, zoals het betekenen van het vonnis, kan de rechter toewijzen.

Het griffierecht is het bedrag dat u aan de rechtbank betaalt om een zaak te starten. De hoogte hangt af van de soort zaak, de waarde van de vordering en of u een particulier of een organisatie bent. Enkele tarieven voor 2026 (bron: rechtspraak.nl):

Voor mensen met een laag inkomen geldt een verlaagd tarief van € 93. De actuele bedragen vindt u op rechtspraak.nl.

Hoe berekent de rechter de vergoeding voor de advocaat?

De rechter vergoedt niet de werkelijke advocaatkosten, maar een vast bedrag volgens het liquidatietarief. Dat tarief kent punten toe voor proceshandelingen, zoals de dagvaarding, een conclusie of de mondelinge behandeling, en koppelt aan elk punt een bedrag dat stijgt met het belang van de zaak.

Een voorbeeld ter illustratie: in een zaak met een dagvaarding en een mondelinge behandeling krijgt de winnaar twee punten. Het bedrag per punt ligt vaak ver onder wat een advocaat werkelijk in rekening brengt. De winnaar betaalt het verschil dus zelf. Bij de kantonrechter, waar u zich niet door een advocaat hoeft te laten bijstaan, geldt een apart forfaitair tarief voor de gemachtigde.

Een volledige vergoeding van de werkelijke kosten is een uitzondering. Die is mogelijk in zaken over intellectueel eigendom (artikel 1019h Rv) en bij misbruik van procesrecht, bijvoorbeeld als iemand een procedure begint die evident geen enkele kans van slagen heeft en dat ook weet.

Wanneer betaalt ieder zijn eigen kosten?

De rechter kan de kosten compenseren als beide partijen op enkele punten ongelijk krijgen, of als zij nauw verwant zijn. Bij compensatie draagt iedere partij haar eigen kosten, inclusief het eigen griffierecht (artikel 237 lid 1 Rv).

De wet noemt voor compensatie echtgenoten, geregistreerde partners en andere levensgezellen, bloedverwanten in de rechte lijn, broers en zussen en aanverwanten in dezelfde graad. Daarom worden de kosten in een echtscheidingsprocedure of een procedure over alimentatie bijna altijd gecompenseerd. Dat is een bevoegdheid van de rechter, geen verplichting.

Krijgen beide partijen gedeeltelijk gelijk, dan kan de rechter de kosten ook verdelen of compenseren. Wie bijvoorbeeld € 20.000 vordert en € 8.000 krijgt, moet er rekening mee houden dat de rechter iedere partij haar eigen kosten laat dragen.

Worden incassokosten ook vergoed?

Buitengerechtelijke incassokosten zijn geen proceskosten, maar een aparte schadepost (artikel 6:96 lid 2 sub c BW). U vordert ze naast de hoofdsom, en de rechter wijst ze alleen toe als u werkelijk incassowerkzaamheden heeft verricht.

Voor consumenten geldt een wettelijke staffel uit het Besluit vergoeding voor buitengerechtelijke incassokosten: 15% over de eerste € 2.500 met een minimum van € 40, en daarna aflopende percentages. U moet een consument eerst schriftelijk aanmanen en hem een termijn van veertien dagen geven (artikel 6:96 lid 6 BW). Hoe u de kosten berekent, leest u in ons artikel over incassokosten berekenen.

Welke kosten betaalt u in het bestuursrecht?

In het bestuursrecht betaalt u griffierecht als u in beroep gaat, maar u loopt als burger nauwelijks risico op een kostenveroordeling als u verliest. Een natuurlijke persoon kan alleen in de kosten worden veroordeeld bij kennelijk onredelijk gebruik van procesrecht (artikel 8:75 lid 1 Algemene wet bestuursrecht).

Het griffierecht voor beroep bij de rechtbank is in 2026 € 200 voor een particulier, € 54 voor zaken met een verlaagd tarief zoals uitkeringen en toeslagen, en € 397 voor een organisatie. Is uw beroep gegrond, dan moet het bestuursorgaan u het griffierecht vergoeden (artikel 8:74 Awb). Voor de bezwaarfase betaalt u geen griffierecht.

Daarnaast kan de rechter het bestuursorgaan veroordelen in uw proceskosten (artikel 8:75 Awb). Dat is een bevoegdheid, geen automatisme: u moet de kosten opgeven, meestal met het formulier dat u met de uitnodiging voor de zitting ontvangt. De vergoeding volgt het Besluit proceskosten bestuursrecht en is forfaitair. In 2026 is de waarde per punt € 934; voor het beroepschrift en het bijwonen van de zitting krijgt u elk één punt, vermenigvuldigd met een wegingsfactor voor het gewicht van de zaak.

Kosten in de bezwaarfase worden alleen vergoed als het besluit in bezwaar wordt herroepen wegens een onrechtmatigheid die aan het bestuursorgaan is te wijten, en u daarom vraagt vóór de beslissing op bezwaar (artikel 7:15 Awb). Meer over de procedure leest u in ons artikel over bezwaar en beroep in het bestuursrecht.

Hoe int u de proceskosten na de uitspraak?

Betaalt de verliezer niet vrijwillig, dan laat u het vonnis door een deurwaarder betekenen en kan de deurwaarder beslag leggen. Het vonnis is daarvoor de executoriale titel.

De rechter bepaalt vaak dat over de proceskosten wettelijke rente verschuldigd is als de verliezer niet binnen veertien dagen na het vonnis betaalt. Ook de kosten van het betekenen van het vonnis, de nakosten, kan de rechter vooraf toewijzen. Heeft de verliezer geen geld of beslagbaar inkomen, dan blijft u ondanks een gunstig vonnis met uw kosten zitten.

Waar let u op voordat u gaat procederen?

Maak vooraf een kostenraming en zet die af tegen wat u realistisch kunt terugkrijgen. Uw eigen advocaatkosten zijn bijna altijd hoger dan de vergoeding volgens het liquidatietarief.

• Vraag uw advocaat om een schatting van het aantal uren en de totale kosten tot en met het vonnis.
• Controleer of u een rechtsbijstandverzekering heeft of in aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand via de Raad voor Rechtsbijstand.
• Houd er rekening mee dat advocaten in Nederland in beginsel niet op basis van no cure no pay mogen werken (artikel 7.4 Verordening op de advocatuur).
• Reken het griffierecht en de deurwaarderskosten voor de dagvaarding mee; die betaalt u eerst zelf.
• Controleer of de wederpartij de proceskosten kan betalen als u wint, en weeg een schikking mee. Zie ook ons artikel over procederen of schikken.

Wat kunnen wij voor u doen bij proceskosten?

Onze advocaten civiel recht brengen de kosten en risico’s van een procedure vooraf in kaart en zorgen dat u de kosten vordert waarop u recht heeft.

• Wij maken vooraf een raming van griffierecht, deurwaarderskosten en onze eigen kosten.
• Wij berekenen welke proceskostenvergoeding u volgens het liquidatietarief kunt verwachten.
• Wij vorderen de buitengerechtelijke incassokosten volgens de wettelijke staffel en sturen zo nodig de veertiendagenbrief (artikel 6:96 lid 6 BW).
• Wij beoordelen of een volledige kostenveroordeling mogelijk is, bijvoorbeeld bij misbruik van procesrecht of in een zaak over intellectueel eigendom.
• Wij laten na het vonnis de proceskosten en nakosten via de deurwaarder innen.

Samengevat

• In civiele zaken betaalt de verliezer in de regel de proceskosten van de winnaar (artikel 237 Rv).
• De vergoeding voor de advocaat is een vast bedrag volgens het liquidatietarief en dekt zelden de werkelijke kosten.
• Tussen (ex-)partners en familieleden en bij gedeeltelijk gelijk kan de rechter de kosten compenseren.
• In het bestuursrecht vergoedt het bestuursorgaan uw griffierecht als u gelijk krijgt (artikel 8:74 Awb) en kan de rechter het in uw kosten veroordelen (artikel 8:75 Awb).
• Advocaten mogen in beginsel niet op no cure no pay werken; maak daarom vooraf een kostenraming.

Veelgestelde vragen

Krijg ik al mijn advocaatkosten terug als ik win?

Meestal niet. De rechter vergoedt een vast bedrag volgens het liquidatietarief. Alleen in zaken over intellectueel eigendom en bij misbruik van procesrecht kan de rechter de werkelijke kosten toewijzen.

Moet ik bij een echtscheiding de kosten van mijn ex betalen?

Bijna nooit. Tussen echtgenoten en geregistreerde partners kan de rechter de kosten compenseren (artikel 237 lid 1 Rv), en dat doet hij in familiezaken in de regel. Ieder betaalt dan zijn eigen advocaat en griffierecht.

Wat kost het als ik een beroepszaak tegen de gemeente verlies?

U verliest dan het betaalde griffierecht en uw eigen kosten. De rechter veroordeelt een burger alleen in de kosten van de overheid bij kennelijk onredelijk gebruik van procesrecht (artikel 8:75 lid 1 Awb).

Wat als de verliezer de proceskosten niet betaalt?

Dan schakelt u een deurwaarder in, die het vonnis betekent en beslag kan leggen op bijvoorbeeld een bankrekening of loon. Vaak is ook wettelijke rente verschuldigd als niet binnen veertien dagen na het vonnis is betaald.