Gepubliceerd op 26 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Na een veroordeling voor een vermogensdelict kan de strafrechter op vordering van de officier van justitie de verplichting opleggen om het wederrechtelijk verkregen voordeel aan de Staat te betalen (artikel 36e Wetboek van Strafrecht), en daarnaast een schadevergoedingsmaatregel ten gunste van het slachtoffer (artikel 36f Sr). Wat het slachtoffer al toegewezen heeft gekregen, wordt van het te ontnemen bedrag afgetrokken, zodat de veroordeelde niet twee keer voor hetzelfde betaalt.
Bij oplichting, verduistering, fraude, heling of witwassen spelen beide maatregelen vaak tegelijk. Hieronder leest u wat onder voordeel valt, hoe de procedure loopt, hoe het bedrag wordt geschat en wat er gebeurt als de veroordeelde niet betaalt.
Inhoudsopgave
Ontneming en schadevergoeding naast elkaar
Ontneming haalt de winst uit een misdrijf weg; het geld gaat naar de Staat. Schadevergoeding herstelt het nadeel van het slachtoffer; het geld gaat naar het slachtoffer.
| Instrument | Grondslag | Wie vraagt erom | Naar wie gaat het geld |
|---|---|---|---|
| Ontnemingsmaatregel | Artikel 36e Sr | De officier van justitie, in een aparte vordering | De Staat |
| Vordering benadeelde partij | Artikel 51f Wetboek van Strafvordering | Het slachtoffer, door zich in de strafzaak te voegen | Het slachtoffer |
| Schadevergoedingsmaatregel | Artikel 36f Sr | De rechter legt hem op, met of zonder vordering van het slachtoffer | De Staat int via het CJIB en keert uit aan het slachtoffer |
Wat valt onder wederrechtelijk verkregen voordeel?
Voordeel is elke vermogensvermeerdering die de veroordeelde door het strafbare feit heeft behaald, ook als die niet in geld bestaat. Ook bespaarde kosten tellen mee.
- De opbrengst van oplichting, verduistering of de verkoop van gestolen goederen.
- Een vergoeding voor het meewerken aan witwassen.
- Bespaarde kosten, bijvoorbeeld door afval illegaal te storten of zonder vereiste vergunning te werken.
- Vervolgprofijt: wat later is verdiend met het criminele geld, zoals rente of waardestijging.
Het gaat om het voordeel dat de veroordeelde zelf daadwerkelijk heeft behaald. Dat benadrukte de Hoge Raad op 25 mei 2021 in een ontnemingszaak na verduistering (ECLI:NL:HR:2021:764). Het hof had € 1.125 die naar de rekening van een stichting was overgemaakt, als voordeel van de penningmeester meegeteld. Ten onrechte: het vermogen van een stichting valt niet zonder meer samen met dat van haar bestuurders. De Hoge Raad verlaagde het bedrag met die € 1.125.
Kosten die rechtstreeks verband houden met het behalen van het voordeel kunnen bij de berekening in mindering komen; de rechter beoordeelt dat per zaak. Uitgaven die het feit zelf vormen, zoals een steekpenning, worden in de regel niet afgetrokken.
Voor welke feiten kan het voordeel worden ontnomen?
Artikel 36e Sr kent drie routes. De rechter kan voordeel ontnemen uit het feit waarvoor iemand is veroordeeld, en ook uit soortgelijke feiten of andere strafbare feiten waarvan voldoende aanwijzingen bestaan dat de veroordeelde ze heeft gepleegd.
Bij een veroordeling voor een misdrijf waarop een geldboete van de vijfde categorie staat, geldt bovendien een bewijsvermoeden (artikel 36e lid 3 Sr). Uitgaven en vermogensgroei in de zes jaar vóór het feit worden dan vermoed voordeel uit misdrijven te zijn, tenzij de veroordeelde aannemelijk maakt dat ze een legale herkomst hebben. Dit is geen algemene omkering van de bewijslast: het vermoeden geldt alleen in dit kader en kan worden weerlegd.
Meer over de achtergrond leest u in ons artikel over de ontnemingsmaatregel (Plukze-wetgeving).
Hoe verloopt de ontnemingsprocedure?
De officier van justitie kondigt de ontnemingsvordering uiterlijk bij het requisitoir in de strafzaak aan. Hij moet de vordering daarna zo spoedig mogelijk en uiterlijk binnen twee jaar na de uitspraak in eerste aanleg aanhangig maken (artikel 511b Sv).
In eenvoudige zaken wordt de vordering tegelijk met de strafzaak behandeld. In ingewikkelde zaken volgt een aparte ontnemingszitting, vaak na een strafrechtelijk financieel onderzoek waarin de FIOD of de politie een ontnemingsrapport opstelt. De veroordeelde kan schriftelijk reageren en getuigen of deskundigen laten horen. Zie ook ons artikel met of zonder advocaat naar de strafzitting.
Al tijdens het onderzoek kan het OM conservatoir beslag leggen op vermogen van de verdachte om de latere betaling veilig te stellen (artikel 94a Sv). Onder voorwaarden kan dat ook op goederen die bij derden zijn ondergebracht om verhaal te frustreren; de derde kan daartegen een klaagschrift indienen. De ontnemingsmaatregel zelf wordt alleen aan de veroordeelde opgelegd.
Hoe stelt de rechter het bedrag vast?
De rechter schat het voordeel op basis van wettige bewijsmiddelen, die hij in de uitspraak noemt. Hij kan het te betalen bedrag lager vaststellen dan het geschatte voordeel.
| Methode | Hoe het werkt | Typisch verweer |
|---|---|---|
| Transactiemethode | Opbrengst per transactie, min aftrekbare kosten | De opbrengst per transactie is te hoog of het aantal transacties is niet bewezen |
| Vermogensvergelijking | Verschil tussen bezit en uitgaven enerzijds en legale inkomsten anderzijds | Legale inkomsten, schenkingen of leningen zijn niet meegeteld |
Bedragen die aan de benadeelde partij zijn toegewezen, worden van het voordeel afgetrokken. Hoe de rechter bewijs waardeert, leest u in ons artikel over bewijs in strafzaken.
Draagkracht speelt in beginsel pas een rol bij de tenuitvoerlegging. De ontnemingsrechter houdt er alleen rekening mee als al bij de uitspraak duidelijk is dat de veroordeelde nu en in de toekomst niet zal kunnen betalen. Bij de schadevergoedingsmaatregel speelt draagkracht volgens de Hoge Raad in beginsel geen rol bij de hoogte (HR 28 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:793).
Wat gebeurt er als de veroordeelde niet betaalt?
Het CJIB int het bedrag en kan beslag leggen op bankrekeningen, loon, roerende zaken en onroerend goed. Levert verhaal niets op terwijl de veroordeelde wel kan betalen, dan kan de rechter op vordering van het OM lijfsdwang toestaan (artikel 6:6:26 Sv).
Lijfsdwang is vrijheidsbeneming om betaling af te dwingen. De veroordeelde kan de rechter vragen de lijfsdwang op te heffen als hij aantoont dat hij niet kan betalen. Lijfsdwang heft de betalingsverplichting niet op. Een betalingsregeling is mogelijk als het CJIB daarmee instemt; leg uw financiële situatie dan volledig en met stukken voor. Meer over deze fase leest u in onze artikelen over de executiefase en executie en beslag.
Wat betekent dit voor het slachtoffer?
Als slachtoffer voegt u zich als benadeelde partij en vraagt u de rechter de schadevergoedingsmaatregel op te leggen. Het CJIB int het bedrag dan voor u, zodat u zelf niet hoeft te incasseren.
Betaalt de veroordeelde niet, dan kan de Staat onder voorwaarden een voorschot uitkeren en het bedrag zelf verder verhalen. Uw vordering gaat bovendien vóór de ontneming: wat u is toegewezen, wordt op het ontnemingsbedrag in mindering gebracht. Een vordering die te ingewikkeld is voor het strafproces, kunt u bij de civiele rechter instellen.
Wat controleert u als verdachte of veroordeelde?
- Controleer of de vordering binnen twee jaar na de uitspraak in eerste aanleg is ingediend (artikel 511b Sv).
- Verzamel bewijs van legale inkomsten en schenkingen om het zesjaarsvermoeden te weerleggen.
- Laat de rekenmethode en de aftrekbare kosten in het ontnemingsrapport narekenen.
- Ga na of het voordeel echt bij u terechtkwam, en niet bij een rechtspersoon of derde (HR 25 mei 2021).
- Controleer of toegewezen vorderingen van benadeelden zijn afgetrokken.
Wat regelt u als slachtoffer?
- Dien uw vordering als benadeelde partij in vóór de zitting, met bonnen en bankafschriften.
- Vraag de rechter uitdrukkelijk om de schadevergoedingsmaatregel op te leggen.
- Houd bij een niet-ontvankelijke vordering de civiele verjaringstermijn in de gaten.
Onze rol bij ontneming en schadevergoeding
- Het ontnemingsrapport en de berekening van het voordeel beoordelen en een tegenberekening laten maken.
- Verweer voeren op de ontnemingszitting en getuigen of deskundigen laten horen.
- Opkomen tegen conservatoir beslag met een klaagschrift.
- Een vordering als benadeelde partij opstellen en onderbouwen.
- Bijstaan bij lijfsdwang of een betalingsregeling, via onze strafrecht advocaat.
Veelgestelde vragen
Is een ontnemingsmaatregel een straf?
Nee, het is een maatregel die alleen het voordeel terugneemt. Daarom kan de rechter hem naast een gevangenisstraf of geldboete opleggen.
Kan ontneming zonder veroordeling?
Nee. Artikel 36e Sr vereist een veroordeling voor een strafbaar feit. Bij een vrijspraak kan het OM het voordeel niet via deze weg ontnemen.
