Gepubliceerd op 23 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 30 oktober 2026
Een advocaat is bij een strafzitting niet verplicht: u mag zich bij de politierechter, de meervoudige kamer en het gerechtshof zelf verdedigen. De uitzondering zijn verdachten in voorlopige hechtenis en minderjarige verdachten: zij krijgen ambtshalve een advocaat toegevoegd. Wilt u zelf niet naar de zitting, dan kan alleen een advocaat die verklaart dat hij uitdrukkelijk door u is gemachtigd, namens u het woord voeren (artikel 279 Wetboek van Strafvordering).
Op deze pagina leest u wanneer u zelf kunt procederen, wat een advocaat op de zitting precies anders kan, hoe een zitting verloopt en welke termijnen na de uitspraak gelden. De artikelen staan in het Wetboek van Strafvordering. Lees ook wat u doet als u zichzelf moet verdedigen.
Inhoudsopgave
Wanneer heeft u een advocaat nodig en wanneer niet?
| Situatie | Advocaat verplicht? | Toelichting |
|---|---|---|
| Zitting bij de politierechter | Nee | Eén rechter, eenvoudige zaken; maximaal één jaar gevangenisstraf (art. 369 Sv) |
| Zitting bij de meervoudige kamer | Nee | Drie rechters, zwaardere zaken; geen maximum voor de straf behalve het wettelijke strafmaximum |
| Hoger beroep bij het gerechtshof | Nee | Wel moet u binnen 14 dagen na de uitspraak hoger beroep instellen (art. 408 Sv) |
| Cassatie bij de Hoge Raad | Ja, in de praktijk | De schriftuur met cassatiemiddelen moet door een advocaat worden ingediend |
| U zit in voorlopige hechtenis | Advocaat wordt ambtshalve toegevoegd | Zie voorlopige hechtenis |
| U bent minderjarig | Advocaat wordt in de regel ambtshalve toegevoegd | Zie jeugdstrafrecht |
Anders dan in het strafrecht moet u in de meeste civiele zaken bij de rechtbank wel een advocaat hebben. Die verplichting geldt in strafzaken niet, ook niet bij zware verdenkingen. Of u een advocaat neemt, is dus een keuze. Wanneer heeft u echt een advocaat nodig? Dat hangt vooral af van de complexiteit van het dossier en de straf die het OM waarschijnlijk eist.
Kan uw advocaat zonder u naar de zitting?
Ja. Bent u niet verschenen, dan mag een advocaat de verdediging voeren als hij verklaart dat hij daartoe uitdrukkelijk door u is gemachtigd (artikel 279 lid 1 Sv). Toestemming van de rechter is daarvoor niet nodig. Wel kan de rechter uw persoonlijke verschijning bevelen als hij u wil horen.
Die machtiging maakt echt verschil. De Hoge Raad oordeelde op 12 april 2011 dat bij afwezigheid van de verdachte alleen een gemachtigde advocaat de bevoegdheden van de verdachte kan uitoefenen, zoals instemmen met een bepaalde gang van zaken op de zitting (ECLI:NL:HR:2011:BP2412). Een advocaat die niet verklaart gemachtigd te zijn, telt in dat opzicht niet mee. Leg de machtiging daarom vooraf duidelijk vast.
Wat kan een advocaat op de zitting dat u zelf lastig kunt?
U heeft als verdachte dezelfde procesrechten als uw advocaat. Het verschil zit in kennis van termijnen, verweren en de manier waarop rechters bewijs toetsen. In de tabel ziet u waar dat verschil het grootst is.
| Onderdeel | Zonder advocaat | Met advocaat |
|---|---|---|
| Dossier | U vraagt zelf de processtukken op en leest ze | De advocaat toetst ze op bewijs en vormverzuimen (art. 359a Sv) |
| Getuigen | U kunt de officier van justitie vragen getuigen op te roepen | De advocaat dient dat verzoek tijdig en onderbouwd in, zodat het niet om formele redenen wordt afgewezen |
| Verweren | U vertelt uw kant van het verhaal | De advocaat voert ook juridische verweren, zoals een beroep op noodweer of een vormverzuim |
| Straf | U vertelt over uw persoonlijke omstandigheden | De advocaat legt die vast met stukken en bepleit een passende straf, bijvoorbeeld een taakstraf in plaats van een gevangenisstraf |
| Na de uitspraak | U bewaakt zelf de termijn voor hoger beroep | De advocaat stelt het rechtsmiddel in en dient een appelschriftuur in |
Bij een eenvoudige zaak bij de politierechter, waarin u de feiten erkent, is het verschil kleiner. Bij een betwist feit, veel getuigen of een dreigende vrijheidsstraf is het verschil groter. Dan komen ook sepot of vrijspraak en de blijvende gevolgen van een veroordeling in beeld. Lees ook wat een advocaat doet.
Hoe verloopt een strafzitting?
De zitting begint met de dagvaarding. Daarin staan de datum, de tenlastelegging, de wetsartikelen en welke rechter de zaak behandelt. Krijgt u de dagvaarding, dan heeft u nog tijd om getuigen te laten oproepen. Vraag dat bij voorkeur ruim voor de zitting aan de officier van justitie. Meer over de rechtszaak in duidelijke taal en het verloop van aanhouding tot vrijspraak.
- De rechter opent de zitting en stelt uw identiteit vast.
- De officier van justitie leest de tenlastelegging voor of vat die samen.
- De rechter wijst u op uw zwijgrecht en bespreekt het dossier met u.
- Eventuele getuigen en deskundigen worden gehoord.
- Het slachtoffer kan spreekrecht gebruiken en een schadeclaim toelichten.
- De officier van justitie houdt het requisitoir en eist een straf.
- U of uw advocaat houdt het pleidooi.
- U krijgt het laatste woord.
- De rechter doet uitspraak. De politierechter doet dat meestal direct mondeling; de meervoudige kamer doet in de regel na twee weken schriftelijk uitspraak.
De rechter mag alleen veroordelen als hij overtuigd is op basis van wettige bewijsmiddelen (artikel 338 Sv). Twijfel leidt tot vrijspraak. De zitting is in beginsel openbaar, behalve bij minderjarigen. Wat de rechter laat meewegen bij de straf, leest u bij factoren die meespelen bij de strafbeslissing.
Hoe bereidt u zich voor als u zonder advocaat gaat?
- Vraag het dossier op bij het parket en lees vooral de processen-verbaal van getuigen en verbalisanten.
- Noteer per tenlastegelegd feit wat u erkent en wat niet.
- Neem stukken mee over uw persoonlijke situatie: werk, opleiding, zorg, schulden. Die tellen mee bij de straf.
- Heeft een slachtoffer schadevergoeding gevraagd, controleer dan elke post en neem bewijs mee als u het bedrag betwist.
- Wees op tijd. Bent u er niet en is er geen gemachtigde advocaat, dan kan de zaak bij verstek worden behandeld.
Welke termijnen gelden na de uitspraak?
| Rechtsmiddel | Termijn | Wetsartikel |
|---|---|---|
| Hoger beroep tegen vonnis rechtbank | 14 dagen na de uitspraak (bij verstek: in de regel 14 dagen nadat u op de hoogte bent geraakt) | Art. 408 Sv |
| Cassatie tegen arrest gerechtshof | 14 dagen na de uitspraak | Art. 432 Sv |
U stelt hoger beroep in bij de griffie van de rechtbank, zelf of via een advocaat. Laat u dat via een volmacht doen, dan moet die aan de wettelijke eisen voldoen. In een zaak bij de Hoge Raad van 26 januari 2016 was de volmacht niet door de advocaat zelf ondertekend (ECLI:NL:HR:2016:102). Volgens de Hoge Raad kon dat gebrek worden hersteld doordat de verdachte en zijn advocaat op de zitting in hoger beroep verschenen en daar verklaarden dat hij hoger beroep wilde. Het hof had de verdachte ten onrechte niet-ontvankelijk verklaard.
Let op: het gerechtshof behandelt de zaak opnieuw en kan ook een hogere straf opleggen. Zolang hoger beroep loopt, wordt de straf in de regel niet uitgevoerd. Is het vonnis onherroepelijk, dan zorgt het OM voor de uitvoering van de straf. Een veroordeling wordt geregistreerd in de justitiële documentatie.
Wat doen wij bij een strafzitting?
Bijstand bij een strafzitting is de kern van ons werk in het strafrecht:
- Wij bestuderen het dossier en beoordelen of het bewijs rechtmatig is verkregen.
- Wij vragen voor de zitting het horen van getuigen of nader onderzoek aan.
- Wij voeren het pleidooi en onderbouwen uw persoonlijke omstandigheden met stukken.
- Wij bespreken met u of u zelf verschijnt of ons machtigt om namens u op te treden (artikel 279 Sv).
- Wij stellen binnen 14 dagen hoger beroep in als u dat wilt (artikel 408 Sv).
Veelgestelde vragen
Wie betaalt de advocaat?
Bij een ambtshalve toevoeging in voorlopige hechtenis betaalt u in de regel geen eigen bijdrage voor die fase. In andere gevallen kunt u bij een laag inkomen gesubsidieerde rechtsbijstand aanvragen via de Raad voor Rechtsbijstand; dan geldt meestal een eigen bijdrage. Anders betaalt u de advocaat zelf.
Kan ik halverwege alsnog een advocaat nemen?
Ja. U kunt op elk moment een advocaat inschakelen, ook vlak voor de zitting. De advocaat kan dan om aanhouding vragen om zich voor te bereiden. De rechter beslist of hij dat verzoek toewijst.
