Gepubliceerd op 9 juli 2025 · Laatst bijgewerkt op 8 september 2026
Strafrechtelijke vervolging in Nederland begint zodra het Openbaar Ministerie besluit een zaak aan de strafrechter voor te leggen of zelf af te doen met een strafbeschikking. Daaraan gaat een opsporingsonderzoek vooraf, dat start zodra er op grond van artikel 27 van het Wetboek van Strafvordering een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit bestaat. De officier van justitie is niet verplicht te vervolgen: artikel 167 Sv geeft hem de bevoegdheid om van vervolging af te zien op gronden aan het algemeen belang ontleend.
Inhoudsopgave
Wanneer bent u verdachte en wanneer begint de vervolging?
Verdachte bent u zodra uit feiten of omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit voortvloeit. Dat is de maatstaf van artikel 27 Sv. Vanaf dat moment gelden de waarborgen van het strafproces: u hoeft niet mee te werken aan uw eigen veroordeling, u hebt recht op bijstand van een advocaat en u moet worden gewezen op uw zwijgrecht.
Verdachte zijn is nog geen vervolging. Vervolging begint pas op het moment dat het Openbaar Ministerie de zaak aan de rechter voorlegt, doorgaans met een dagvaarding, of zelf een strafbeschikking uitvaardigt. In de tussenliggende periode doen politie en officier van justitie onderzoek: verhoren, getuigen horen, gegevens vorderen, sporenonderzoek, en waar nodig het inzetten van dwangmiddelen.
Voor sommige delicten kan vervolging alleen plaatsvinden als het slachtoffer een klacht indient. Dat zijn de klachtdelicten, waaronder belediging en belaging (artikel 285b Sr) en bepaalde vermogensdelicten binnen de familiekring. Een klacht is iets anders dan een aangifte: bij een klachtdelict is de uitdrukkelijke wens dat vervolging wordt ingesteld een voorwaarde voor de vervolging zelf. Een ingediende klacht kan bovendien binnen acht dagen worden ingetrokken (artikel 67 Sr). Bij alle andere delicten kan het Openbaar Ministerie ook zonder aangifte vervolgen; bedreiging en mishandeling zijn dus geen klachtdelicten.
Ten slotte moet het feit niet zijn verjaard. Artikel 70 van het Wetboek van Strafrecht koppelt de verjaringstermijn aan de strafbedreiging; op misdrijven waarop levenslange gevangenisstraf of een gevangenisstraf van twaalf jaar of meer staat, verjaart het recht tot strafvordering niet. De termijnen per categorie zetten wij uiteen in ons artikel over de verjaringstermijnen in het strafrecht.
Hoe beslist het Openbaar Ministerie over vervolging?
Nederland kent het opportuniteitsbeginsel. Artikel 167 Sv bepaalt dat de officier van justitie tot vervolging overgaat als daartoe naar aanleiding van het onderzoek aanleiding bestaat, en dat van vervolging kan worden afgezien op gronden aan het algemeen belang ontleend. Er bestaat dus geen recht op vervolging, ook niet voor het slachtoffer.
De officier weegt eerst of er voldoende wettig bewijs is om een veroordeling te verwachten. Ontbreekt dat, dan volgt een technisch sepot. Is het bewijs er wel, maar is vervolging niet opportuun, bijvoorbeeld door de geringe ernst, de ouderdom van de zaak, de persoonlijke omstandigheden of een reeds getroffen schaderegeling, dan volgt een beleidssepot. Een sepot kan voorwaardelijk zijn, met voorwaarden als een schadevergoeding, een gedragsinterventie of een contactverbod gedurende een proeftijd.
Bent u het als aangever of belanghebbende niet eens met een beslissing om niet te vervolgen, dan kunt u daarover klagen bij het gerechtshof. Die beklagprocedure staat in artikel 12 Sv: het hof kan het Openbaar Ministerie bevelen alsnog te vervolgen. Hoe die procedure verloopt, leest u in ons artikel over de artikel 12-procedure.
Vervolgt het Openbaar Ministerie wel, dan is de rechter niet de enige route. Voor overtredingen en voor misdrijven waarop maximaal zes jaar gevangenisstraf staat, kan de officier op grond van artikel 257a Sv zelf een straf opleggen met een strafbeschikking: een geldboete, een taakstraf, een ontzegging van de rijbevoegdheid of een aanwijzing. Bent u het daarmee oneens, dan moet u binnen veertien dagen verzet doen; laat u die termijn verlopen, dan wordt de strafbeschikking onherroepelijk en kan zij worden geëxecuteerd. Het verschil met een dagvaarding en met de oude OM-transactie bespreken wij in ons artikel over de strafbeschikking en de dagvaarding.
Hoe lang mag u worden vastgehouden?
Na aanhouding mag u op grond van artikel 56a Sv maximaal negen uur worden opgehouden voor onderzoek, waarbij de uren tussen middernacht en negen uur in de ochtend niet meetellen. Binnen die periode wordt u verhoord en beslist de hulpofficier van justitie of u langer moet blijven.
Volgt inverzekeringstelling, dan duurt die op grond van artikel 57 Sv maximaal drie dagen, met eenmaal een verlenging van drie dagen bij dringende noodzaak. Binnen die periode moet u worden voorgeleid aan de rechter-commissaris, die de rechtmatigheid van de vrijheidsbeneming toetst. Die rechter kan de inbewaringstelling bevelen voor maximaal veertien dagen.
Daarna beslist de raadkamer van de rechtbank, bestaande uit drie rechters, over gevangenhouding voor maximaal negentig dagen. Het voorarrest kan daarmee in totaal oplopen tot honderdtien dagen voordat de zaak inhoudelijk op zitting komt; de Rechtspraak licht dat schema toe. De tijd in voorarrest wordt later in mindering gebracht op een op te leggen straf.
Voorlopige hechtenis is niet bij elk feit toegestaan. Artikel 67 Sv beperkt haar tot misdrijven waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat en tot een limitatieve lijst van andere feiten. Bovendien moeten er ernstige bezwaren bestaan en moet ten minste één van de gronden van artikel 67a Sv aanwezig zijn: vluchtgevaar, recidivegevaar, de ernstig geschokte rechtsorde bij zeer zware feiten, of de noodzaak het onderzoek niet te belemmeren. Wat u in die fase kunt doen, leest u in ons artikel over voorlopige hechtenis.
Welke rechten hebt u als verdachte?
Het zwijgrecht is het belangrijkste. Artikel 29 Sv bepaalt dat u niet verplicht bent tot antwoorden en dat u daarop vóór het verhoor moet worden gewezen; die mededeling heet de cautie. Wordt de cautie niet gegeven, dan kan de verklaring van het bewijs worden uitgesloten. U bent evenmin verplicht om eerlijk of volledig te verklaren: het strafproces kent geen waarheidsplicht voor de verdachte, anders dan het civiele proces. Wel is het onverstandig aantoonbaar onjuiste verklaringen af te leggen, omdat de rechter dat in zijn bewijsoordeel mag betrekken.
Daarnaast hebt u recht op een advocaat. Artikel 28 Sv geeft de verdachte recht op bijstand van een raadsman, en sinds de implementatie van Richtlijn 2013/48/EU op 1 maart 2016 bestaat dat recht ook tijdens het politieverhoor zelf. Bent u aangehouden, dan wordt een piketadvocaat opgeroepen voordat het eerste inhoudelijke verhoor begint. Bij verdenking van een feit waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, wordt die bijstand kosteloos verleend. Wordt u schriftelijk uitgenodigd voor een verhoor, dan moet u zelf een advocaat regelen; wat daarbij verstandig is, leest u in ons artikel over een uitnodiging voor een politieverhoor.
Verder hebt u recht op kennisneming van de processtukken, op vertaling en een tolk als u het Nederlands niet beheerst, op het opgeven van getuigen en deskundigen en op het verzoeken om onderzoekshandelingen bij de rechter-commissaris. De onschuldpresumptie van artikel 6 EVRM betekent dat het Openbaar Ministerie het bewijs moet leveren; u hoeft uw onschuld niet aan te tonen.
Tegenover die rechten staan enkele verplichtingen. U moet gehoor geven aan een dagvaarding of een oproeping, u moet meewerken aan identificatie, en u moet dwangmiddelen dulden waarvoor de wet een grondslag geeft: doorzoeking, inbeslagneming, de afname van celmateriaal voor DNA-onderzoek en het uitlezen van gegevensdragers. Dulden is iets anders dan actief meewerken: het verstrekken van een toegangscode kan in beginsel niet worden afgedwongen.
Hoe verloopt de zitting en waarover beslist de rechter?
De zaak begint met de dagvaarding, waarin de tenlastelegging staat: de precieze omschrijving van wat u volgens het Openbaar Ministerie hebt gedaan, met de datum, de plaats en de wettelijke bepalingen. De rechter is aan die tenlastelegging gebonden; feiten die er niet in staan, kunnen niet worden bewezen verklaard.
Op zitting werkt de rechter twee reeksen vragen af. Artikel 348 Sv bevat de formele vragen: is de dagvaarding geldig, is de rechter bevoegd, is het Openbaar Ministerie ontvankelijk en is er een reden om de vervolging te schorsen. Artikel 350 Sv bevat de materiële vragen: is het feit bewezen, levert het een strafbaar feit op, is de verdachte strafbaar, en welke straf of maatregel moet volgen.
Voor het bewijs geldt een dubbele eis. Artikel 338 Sv verlangt dat de rechter uit wettige bewijsmiddelen de overtuiging heeft gekregen dat de verdachte het feit heeft begaan. Daarbij gelden bewijsminimumregels: een bewezenverklaring mag niet uitsluitend steunen op de verklaring van één getuige, en evenmin uitsluitend op de verklaring van de verdachte zelf. Ontbreekt steunbewijs, dan volgt vrijspraak, ook als de rechter de aangever gelooft.
Bij een veroordeling kiest de rechter uit de hoofdstraffen van artikel 9 Sr: gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete, al dan niet voorwaardelijk met een proeftijd en bijzondere voorwaarden. Daarnaast kunnen bijkomende straffen en maatregelen volgen, zoals ontzegging van de rijbevoegdheid, verbeurdverklaring, onttrekking aan het verkeer, een schadevergoedingsmaatregel voor het slachtoffer of tbs. Voor een aantal ernstige zeden- en geweldsmisdrijven sluit artikel 22b Sr een kale taakstraf uit.
Welke rechtsmiddelen staan open?
Tegen een vonnis van de rechtbank staat hoger beroep open bij het gerechtshof. De termijn bedraagt in beginsel veertien dagen na de uitspraak; was u niet op de zitting en is de dagvaarding niet in persoon betekend, dan gaat de termijn pas lopen nadat u met het vonnis bekend bent geworden. Het hof behandelt de zaak opnieuw en kan tot een andere bewezenverklaring en een andere straf komen, ook een hogere.
Bij een vonnis waarin uitsluitend een geldboete van geringe hoogte is opgelegd, is hoger beroep beperkt of uitgesloten. Ook het Openbaar Ministerie kan hoger beroep instellen. Tegen het arrest van het hof staat vervolgens beroep in cassatie open bij de Hoge Raad, eveneens binnen veertien dagen. De Hoge Raad beoordeelt niet opnieuw de feiten maar toetst of het recht juist is toegepast en of de uitspraak voldoende is gemotiveerd.
Is een zaak onherroepelijk geworden, dan resteert alleen de buitengewone weg van herziening ten voordele van de veroordeelde, waarvoor een novum vereist is: een gegeven dat de rechter niet kende en dat tot een andere uitkomst zou hebben geleid. Die drempel is hoog, wat onderstreept dat de winst in eerste aanleg en in hoger beroep moet worden behaald.
Wat verandert er met het nieuwe Wetboek van Strafvordering?
Het nieuwe Wetboek van Strafvordering is op 13 maart 2026 in het Staatsblad geplaatst. Het treedt niet in één keer in werking: de inwerkingtreding vindt per boek plaats bij koninklijk besluit, met 1 april 2029 als streefdatum. Tot dat moment gelden de huidige artikelnummers en de huidige procedureregels onverkort.
De nieuwe wet ordent het strafproces opnieuw in acht boeken en verschuift het zwaartepunt naar de fase vóór de zitting. Het opsporingsonderzoek en de rol van de rechter-commissaris worden opnieuw geregeld, de regeling van dwangmiddelen wordt gestroomlijnd en de positie van het slachtoffer wordt op onderdelen versterkt. Voor de praktijk betekent dat vooral dat artikelnummers gaan wijzigen; laat u daarom niet in de war brengen door verwijzingen naar toekomstige nummers in oudere of buitenlandse bronnen.
Voor lopende zaken verandert er voorlopig niets. Wie vandaag wordt gedagvaard, wordt beoordeeld naar het geldende recht. Wel is het verstandig bij langlopende dossiers rekening te houden met overgangsrecht zodra de eerste boeken in werking treden.
Wat kunt u zelf doen als u wordt vervolgd?
Doe eerst niets onomkeerbaars. Verklaar niet zonder overleg, teken geen afstandsverklaring voor inbeslaggenomen goederen en accepteer geen strafbeschikking voordat u weet wat de gevolgen zijn, ook op langere termijn. Een strafbeschikking of veroordeling komt in de justitiële documentatie terecht en kan een verklaring omtrent het gedrag in de weg staan, wat voor uw werk zwaarder kan wegen dan de straf zelf.
Vraag zo snel mogelijk het dossier op. Uw advocaat krijgt inzage in de processtukken en kan beoordelen of het bewijs de tenlastelegging draagt, of er vormfouten zijn gemaakt bij de aanhouding, de doorzoeking of het verhoor, en of onderzoekswensen bij de rechter-commissaris zinvol zijn. Getuigen laten horen kan alleen tijdig; wachten tot de zitting betekent vaak dat het verzoek wordt afgewezen.
Bereid ook de persoonlijke kant voor. Een reclasseringsrapport, bewijs van werk of studie, een behandeltraject of een getroffen schaderegeling met het slachtoffer wegen mee bij de straftoemeting en kunnen het verschil maken tussen een voorwaardelijke en een onvoorwaardelijke straf. Voor de vraag wanneer bijstand echt nodig is, zie ons artikel over wanneer u een strafrechtadvocaat nodig hebt.
Veelgestelde vragen over strafrechtelijke vervolging
Wanneer begint strafrechtelijke vervolging in Nederland?
De vervolging begint op het moment dat het Openbaar Ministerie de zaak aan de rechter voorlegt met een dagvaarding of zelf een strafbeschikking uitvaardigt. Daarvóór bent u verdachte in de zin van artikel 27 Sv, wat betekent dat er een redelijk vermoeden van schuld bestaat en dat de waarborgen van het strafproces gelden, maar dat er nog geen vervolgingsbeslissing is genomen.
Kan het Openbaar Ministerie besluiten niet te vervolgen?
Ja. Op grond van het opportuniteitsbeginsel van artikel 167 Sv kan de officier van justitie van vervolging afzien op gronden aan het algemeen belang ontleend. Dat kan een technisch sepot zijn bij onvoldoende bewijs of een beleidssepot, eventueel onder voorwaarden. Belanghebbenden kunnen tegen een sepot klagen bij het gerechtshof via de procedure van artikel 12 Sv.
Moet ik antwoorden tijdens een politieverhoor?
Nee. Artikel 29 Sv bepaalt dat u niet verplicht bent tot antwoorden, en de politie moet u daar vóór het verhoor op wijzen. U hebt bovendien recht op een advocaat vóór en tijdens het verhoor. Bent u aangehouden voor een feit waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten, dan is die bijstand kosteloos via de piketregeling.
Hoe lang kan het voorarrest duren?
Na aanhouding mag u negen uur worden opgehouden voor onderzoek, waarbij de uren tussen middernacht en negen uur niet meetellen. Daarna volgt eventueel inverzekeringstelling van drie dagen, eenmaal met drie dagen te verlengen, gevolgd door bewaring van veertien dagen en gevangenhouding van maximaal negentig dagen. In totaal kan het voorarrest oplopen tot honderdtien dagen.
Welke termijn geldt voor hoger beroep in een strafzaak?
In beginsel veertien dagen na de uitspraak. Was u niet ter zitting aanwezig en is de dagvaarding niet aan u in persoon betekend, dan begint de termijn pas te lopen zodra u met het vonnis bekend bent geworden. Voor beroep in cassatie bij de Hoge Raad geldt eveneens een termijn van veertien dagen.
Wat is het verschil tussen een aangifte en een klacht?
Een aangifte is een melding van een strafbaar feit; het Openbaar Ministerie beslist daarna zelf of het vervolgt. Een klacht is een uitdrukkelijk verzoek tot vervolging en is bij klachtdelicten, zoals belediging en belaging, een voorwaarde om te mogen vervolgen. Een klacht kan binnen acht dagen na indiening worden ingetrokken.
Bijstand bij strafrechtelijke vervolging
Strafrechtelijke vervolging in Nederland is een proces met korte termijnen en onomkeerbare momenten: de veertien dagen voor verzet tegen een strafbeschikking, de veertien dagen voor hoger beroep, het eerste verhoor waarin een verklaring wordt vastgelegd die de rest van de zaak bepaalt. Wie die momenten goed gebruikt, staat aanzienlijk sterker dan wie afwacht.
De strafrechtadvocaten van Law & More staan verdachten bij vanaf het eerste verhoor tot en met hoger beroep en cassatie, en adviseren daarnaast bestuurders en ondernemingen die met een strafrechtelijk onderzoek te maken krijgen. Neem contact op zodra u een uitnodiging, een strafbeschikking of een dagvaarding ontvangt; hoe eerder de zaak wordt beoordeeld, hoe meer ruimte er is.
