Gepubliceerd op 25 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Wie milieuregels overtreedt, krijgt meestal eerst te maken met een herstelsanctie van de gemeente, provincie of omgevingsdienst, zoals een last onder dwangsom die de overtreding moet beëindigen. Bij opzet, herhaling of ernstige schade volgt strafvervolging op grond van de Wet op de economische delicten (WED), met als maximum zes jaar gevangenisstraf of een geldboete van de vijfde categorie. Bij bedrijven kan de rechter hoger gaan, tot 10% van de jaaromzet.
Hieronder leest u welke regels gelden sinds de Omgevingswet, welke bestuurlijke en strafrechtelijke sancties er zijn, wat een bedrijf in een recente asbestzaak betaalde, wanneer een bestuurder persoonlijk wordt vervolgd en hoe u bezwaar maakt. Het strafrechtelijke traject zelf bespreken wij uitgebreider in ons artikel over milieudelicten en strafrechtelijke handhaving.
Inhoudsopgave
Welke milieuregels gelden er sinds de Omgevingswet?
Sinds 1 januari 2024 staan de meeste milieuregels in de Omgevingswet en de bijbehorende besluiten, vooral het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal). Het Activiteitenbesluit en de Wet bodembescherming zijn toen vervallen. Feiten van vóór 2024 worden nog beoordeeld naar de oude wetten, zoals de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo).
Voor veel milieubelastende activiteiten is een omgevingsvergunning nodig (artikel 5.1 Omgevingswet); voor andere volstaat een melding of gelden alleen algemene regels. Daarnaast heeft iedereen een zorgplicht voor de fysieke leefomgeving, die het Bal voor specifieke activiteiten uitwerkt. De Wet milieubeheer geldt nog voor onder meer afvalstoffen. Wat de Omgevingswet verder veranderde, leest u in ons artikel over vergunningen onder de Omgevingswet.
Overtredingen die in de praktijk vaak tot handhaving leiden:
- lozen van afvalwater in riool of oppervlaktewater zonder vergunning of in strijd met de regels;
- bodemverontreiniging, bijvoorbeeld door lekkende opslag, en het niet direct melden van een ongewoon voorval;
- illegale opslag, verwerking of export van afvalstoffen;
- overschrijden van emissie- of geluidsnormen uit de vergunning of het Bal.
Welke bestuurlijke sancties kan de overheid opleggen?
Het bevoegd gezag treedt meestal op met een herstelsanctie: een last onder dwangsom (artikel 5:31d Awb) of een last onder bestuursdwang (artikel 5:21 Awb). Het bestuursorgaan heeft daarbij een beginselplicht tot handhaving; alleen in bijzondere gevallen mag het afzien van optreden.
| Sanctie | Wat er gebeurt | Grondslag |
|---|---|---|
| Last onder dwangsom | U krijgt een begunstigingstermijn; beëindigt u de overtreding niet, dan verbeurt u een vooraf vastgesteld bedrag | Artikel 5:31d en 5:32b Awb |
| Last onder bestuursdwang | De overheid beëindigt de overtreding zelf, op uw kosten | Artikel 5:21 Awb |
| Intrekking of wijziging van de vergunning | Bijvoorbeeld bij herhaalde overtreding van voorschriften | Artikel 5.19 Omgevingswet |
| Bestuurlijke boete | Alleen voor overtredingen die de Omgevingswet daarvoor aanwijst, onder meer bij Brzo-bedrijven | Hoofdstuk 18 Omgevingswet |
Meer over de dwangsom leest u in ons artikel over de last onder dwangsom van de gemeente. Het verschil met een strafrechtelijke sanctie leest u in ons artikel over het verschil tussen een boete, een dwangsom en een strafrechtelijke sanctie. Een breder overzicht staat in ons artikel over bestuursrechtelijke handhaving.
Wanneer volgt strafvervolging?
Als het Openbaar Ministerie de overtreding ernstig genoeg vindt, bijvoorbeeld bij opzet, herhaling, flinke schade of gevaar voor de gezondheid. De meeste milieuvoorschriften zijn in de WED aangewezen als economisch delict (artikel 1a WED).
Is het feit opzettelijk gepleegd, dan is het een misdrijf met als maximum zes jaar gevangenisstraf, een taakstraf of een geldboete van de vijfde categorie. Zonder opzet is het een overtreding met als maximum één jaar hechtenis, een taakstraf of een geldboete van de vierde categorie (artikelen 2 en 6 WED).
Hoe hoog zijn de geldboetes?
De WED verwijst naar de boetecategorieën van artikel 23 Sr. Die bedragen worden periodiek geïndexeerd.
| Categorie | Maximum per 1 januari 2026 | Wanneer van belang |
|---|---|---|
| Vierde categorie | € 27.500 | Economische overtreding zonder opzet |
| Vijfde categorie | € 110.000 | Opzettelijk economisch delict |
| Zesde categorie | € 1.100.000 | Rechtspersoon, als de vijfde categorie niet passend is |
| Tien procent van de jaaromzet | Afhankelijk van de omzet | Rechtspersoon, als ook de zesde categorie niet passend is |
Bron: artikel 23 Wetboek van Strafrecht, met de geïndexeerde bedragen per 1 januari 2026. Bij een rechtspersoon mag de rechter dus de naast hogere categorie toepassen, en zo nodig tot 10% van de jaaromzet in het voorgaande boekjaar gaan (artikel 23 lid 7 Sr). Het OM handelt lichtere zaken vaak zelf af met een strafbeschikking (artikel 257a Sv). Wie daartegen niet binnen twee weken verzet doet, legt zich bij de straf neer.
Wat betaalde een afvalbedrijf in een recente zaak?
Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden deed op 21 oktober 2025 uitspraak (ECLI:NL:GHARL:2025:6480) in een zaak tegen een afvalstoffenverwerker. Het hof achtte bewezen dat het bedrijf opzettelijk, in strijd met de omgevingsvergunning, accu’s buiten de hal had opgeslagen en asbesthoudend afval in niet-afgesloten containers had bewaard. Van het accepteren van asbest werd het bedrijf vrijgesproken. Het hof legde een geldboete op van € 45.000, waarvan € 20.000 voorwaardelijk met een proeftijd van twee jaar. De rechtbank had eerder € 50.000 opgelegd. De zaak laat zien dat ook opslagfouten zonder aangetoonde milieuschade tot een forse boete leiden.
Welke andere straffen en maatregelen zijn mogelijk?
- een taakstraf van ten hoogste 240 uur (artikel 22c Sr);
- een voorwaardelijke straf met bijzondere voorwaarden, zoals het nemen van saneringsmaatregelen;
- bijkomende straffen uit de WED, zoals gehele of gedeeltelijke stillegging van de onderneming (artikel 7 WED);
- maatregelen zoals het verplicht herstellen van wat wederrechtelijk is nagelaten (artikel 8 WED);
- ontneming van het wederrechtelijk verkregen voordeel, zoals bespaarde kosten van afvalverwerking (artikel 36e Sr).
Een veroordeling kan ook gevolgen hebben voor een verklaring omtrent het gedrag of reizen naar het buitenland; zie ons artikel over de gevolgen van een strafrechtelijke veroordeling.
Kan een bestuurder persoonlijk worden vervolgd?
Ja. Pleegt een rechtspersoon een strafbaar feit, dan kan het OM zowel het bedrijf als de persoon die feitelijk leiding gaf aan de verboden gedraging vervolgen (artikel 51 Sr). Dat hoeft niet de statutair bestuurder te zijn. Het gaat om wie bevoegd en redelijkerwijs gehouden was maatregelen te nemen om de gedraging te voorkomen, en die gedraging bewust heeft aanvaard.
Daarnaast kunnen de kosten van sanering civielrechtelijk worden verhaald op de veroorzaker, bijvoorbeeld op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW). Wanneer een bestuurder daarvoor ook privé aansprakelijk is, leest u in ons artikel over bestuurdersaansprakelijkheid.
Wie houdt toezicht op milieuregels?
Het bevoegd gezag hangt af van de activiteit. Het toezicht wordt in de praktijk vaak uitgevoerd door een regionale omgevingsdienst.
| Toezichthouder | Waarop |
|---|---|
| Gemeente | De meeste bedrijfsactiviteiten, bouwen en geluid |
| Provincie | Onder meer grote industriële bedrijven, Brzo-bedrijven en ontgrondingen |
| Waterschap | Lozingen op regionaal oppervlaktewater |
| Rijkswaterstaat | Lozingen op rijkswateren |
| Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) | Onder meer afvaltransport, chemische stoffen en opsporing van ernstige milieucriminaliteit |
Meer over de gemeente leest u in ons artikel over gemeentelijke handhaving bij bedrijfsactiviteiten. Een omwonende kan het bevoegd gezag schriftelijk verzoeken om te handhaven. Dat verzoek is een aanvraag om een besluit, waartegen bezwaar en beroep openstaan.
Hoe maakt u bezwaar of beroep?
Tegen een last onder dwangsom, bestuursdwang of bestuurlijke boete maakt u binnen zes weken bezwaar bij het bestuursorgaan (artikel 6:7 Awb). Daarna kunt u binnen zes weken beroep instellen bij de rechtbank en hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
Bij een dreigende bestuurlijke boete moet de toezichthouder u vóór het verhoor meedelen dat u niet verplicht bent te antwoorden (cautie, artikel 5:10a Awb). In een strafzaak stelt u binnen veertien dagen na de uitspraak hoger beroep in bij het gerechtshof (artikel 408 Sv). Een stappenplan staat in ons artikel over bezwaar en beroep in het bestuursrecht; specifiek voor de dwangsom leest u ons artikel over bezwaar maken tegen een last onder dwangsom.
Hoe beperkt u als ondernemer het risico op een sanctie?
- controleer of uw vergunning en meldingen nog aansluiten bij de huidige activiteiten en het Bal;
- meld een ongewoon voorval direct aan het bevoegd gezag en leg vast welke maatregelen u nam;
- reageer binnen de gestelde termijn op een voornemen tot handhaving met een zienswijze;
- laat bij een controle of verhoor eerst advies inwinnen voordat u inhoudelijke verklaringen aflegt;
- beleg intern wie verantwoordelijk is voor naleving; dat bepaalt mede wie als feitelijk leidinggever wordt gezien;
- controleer opslagvoorschriften uit de vergunning, zoals overkapte opslag en afgesloten containers; daar ging het mis in de asbestzaak van oktober 2025.
Wat kunnen wij doen bij een milieuovertreding?
- een voornemen tot handhaving, last onder dwangsom of bestuurlijke boete beoordelen en een zienswijze of bezwaarschrift opstellen;
- een voorlopige voorziening vragen als uitvoering van een sanctie uw bedrijf direct raakt;
- u of uw bedrijf bijstaan bij een verhoor door de ILT, de politie of een omgevingsdienst;
- een strafbeschikking beoordelen, binnen de termijn verzet doen en u verdedigen ter zitting; zie de pagina van onze strafrecht advocaat;
- procederen bij de rechtbank en de Raad van State over handhavingsbesluiten; zie de pagina van onze advocaat bestuursrecht.
Veelgestelde vragen
Kan ik voor dezelfde milieuovertreding een dwangsom en een strafzaak krijgen?
Ja. Een last onder dwangsom is een herstelsanctie en geen straf, dus die kan naast strafvervolging worden opgelegd. Een bestuurlijke boete en een strafrechtelijke straf voor hetzelfde feit kunnen niet allebei (artikel 5:44 Awb).
Kan een particulier ook worden vervolgd?
Ja. Ook particulieren moeten zich aan de milieuregels houden, bijvoorbeeld bij het dumpen van afval. Gemeenten treden daar vaak op met een bestuurlijke strafbeschikking.
Moet ik meewerken aan een controle?
U moet toezichthouders binnen redelijke grenzen medewerking verlenen, zoals toegang en inzage in stukken (artikel 5:20 Awb). U hoeft niet mee te werken aan uw eigen veroordeling: bij een verdenking mag u zwijgen.
