Gepubliceerd op 8 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 13 oktober 2026
Ja, bewijs dat met kunstmatige intelligentie is verzameld, geanalyseerd of gemaakt mag in een Nederlandse procedure worden gebruikt; er is geen apart verbod of aparte wet voor AI-bewijs. De rechter beoordeelt het met de gewone bewijsregels, en in een strafzaak alleen als het binnen de wettige bewijsmiddelen van artikel 339 Wetboek van Strafvordering valt; de tegenpartij kan de betrouwbaarheid altijd betwisten.
Inhoudsopgave
Welke bewijsregels gelden voor AI-bewijs?
AI is geen zelfstandig bewijsmiddel: de uitkomst van een AI-systeem komt de procedure binnen via een bestaand bewijsmiddel, zoals een proces-verbaal, een deskundigenrapport of een document. Welke regels gelden, hangt af van het soort procedure.
In een strafzaak
De strafrechter mag een bewezenverklaring alleen baseren op de wettige bewijsmiddelen uit artikel 339 Sv: eigen waarneming, verklaringen van verdachte, getuigen en deskundigen, en schriftelijke bescheiden. AI-analyse van camerabeelden of telefoondata komt meestal binnen als proces-verbaal van een opsporingsambtenaar of als rapport van een deskundige.
De rechter moet uit die bewijsmiddelen de overtuiging krijgen dat de verdachte het feit heeft begaan (artikel 338 Sv). Op de verklaring van één getuige alleen mag hij niet veroordelen (artikel 342 lid 2 Sv). Is bewijs onrechtmatig verkregen, bijvoorbeeld door een ongeoorloofde inzet van gezichtsherkenning, dan kan de rechter het uitsluiten of strafvermindering toepassen (artikel 359a Sv).
In een civiele zaak
In een civiele zaak geldt de vrije bewijsleer: bewijs kan door alle middelen worden geleverd en de rechter weegt het vrij, tenzij de wet anders bepaalt (artikel 152 Rv). Wie zich op een feit beroept, moet het in beginsel bewijzen (artikel 150 Rv).
Een AI-gemaakte samenvatting, analyse of afbeelding is dus niet uitgesloten, maar heeft geen dwingende bewijskracht. De rechter kan een deskundigenbericht bevelen als de betrouwbaarheid ter discussie staat; sinds de modernisering van het bewijsrecht per 1 januari 2025 kunt u ook ruimer inzage in bewijs vragen. Meer leest u in ons artikel over bewijs in de rechtszaal.
Waar wordt AI al gebruikt bij bewijs?
AI wordt vooral gebruikt om grote hoeveelheden data te doorzoeken en te ordenen. Dat gebeurt zowel door opsporingsdiensten als door procespartijen.
- Doorzoeken van in beslag genomen telefoons en computers op trefwoorden, afbeeldingen en patronen.
- Transcriptie en vertaling van afgeluisterde gesprekken.
- Vergelijking van gezichten of stemmen met referentiemateriaal.
- Analyse van financiële transacties bij fraude- en witwasonderzoek.
- Ordenen van grote dossiers in civiele zaken, zoals e-mails bij een bedrijfsgeschil.
Ook rechters gebruiken soms AI. In een burenzaak schatte de kantonrechter van de rechtbank Gelderland mede aan de hand van ChatGPT de levensduur van zonnepanelen en de stroomprijs (ECLI:NL:RBGEL:2024:3636). Die uitspraak leidde tot discussie, omdat partijen zich niet over die schattingen hadden kunnen uitlaten.
Hoe beoordeelt de rechter de betrouwbaarheid?
De rechter kijkt of het AI-systeem en de manier waarop het is gebruikt controleerbaar zijn. Hoe minder inzicht in de werking, hoe minder gewicht het bewijs meestal krijgt.
Belangrijke vragen zijn:
- Welk systeem is gebruikt, met welke versie en instellingen?
- Is de uitkomst door een mens gecontroleerd, en hoe?
- Hoe groot is de foutmarge, en is die vastgesteld met onafhankelijk onderzoek?
- Kan de tegenpartij de brondata en de werkwijze laten narekenen?
- Is de keten van bewaring van het digitale materiaal sluitend?
In strafzaken kan de verdediging een tegenonderzoek vragen of een eigen deskundige inschakelen. Gerechtelijk deskundigen staan vaak in het Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD), al is inschrijving niet verplicht.
Wat betekent de AI-verordening voor bewijs?
De AI-verordening (Verordening (EU) 2024/1689) geldt sinds 1 augustus 2024 en regelt de eisen aan AI-systemen zelf, niet de toelaatbaarheid van bewijs. Wel raakt zij de systemen die politie, justitie en rechtspraak gebruiken.
- Sinds 2 februari 2025 zijn bepaalde praktijken verboden, waaronder real-time biometrische identificatie op afstand in openbare ruimten voor rechtshandhaving, behoudens strikte uitzonderingen (artikel 5).
- Systemen om de betrouwbaarheid van bewijs te beoordelen bij rechtshandhaving en systemen die rechters ondersteunen bij het onderzoeken van feiten en recht gelden als hoog-risico (bijlage III, punten 6 en 8).
- De verplichtingen voor die hoog-risicosystemen gaan na de Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) gelden per 2 december 2027.
- Wie deepfakes maakt, moet volgens artikel 50 bekendmaken dat de inhoud kunstmatig is gegenereerd of gemanipuleerd.
Een uitgebreide uitleg vindt u in onze gids over de AI-verordening.
Welke rol speelt de AVG?
Verwerkt een bedrijf of particulier persoonsgegevens met AI om bewijs te verzamelen, dan geldt de AVG. Er moet een grondslag zijn, de verwerking moet noodzakelijk en proportioneel zijn en de betrokkene heeft in beginsel recht op informatie.
Voor politie en justitie gelden aparte regels, in de Wet politiegegevens en de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens. Een besluit dat uitsluitend op geautomatiseerde verwerking berust en iemand in aanmerkelijke mate treft, is in beginsel verboden (artikel 22 AVG).
Hoe gaat u om met deepfakes en gemanipuleerd bewijs?
Een deepfake is een met AI gemaakte of bewerkte afbeelding, video of geluidsopname die echt lijkt. Twijfelt u aan de echtheid van bewijs, betwist het dan gemotiveerd en vraag om onderzoek door een deskundige.
De partij die het stuk inbrengt, moet bij gemotiveerde betwisting de echtheid aannemelijk maken. Het opzettelijk maken of gebruiken van een vervalst document als echt is strafbaar (artikel 225 Sr). Zie ook ons artikel over deepfakes als bewijs.
Bewaar originele bestanden met metadata, en lever bij voorkeur geen bewerkte versie of screenshot aan. Dat maakt controle mogelijk.
Waar let u op als u AI-bewijs inbrengt?
Als u zelf AI gebruikt om bewijs te verzamelen of te analyseren, moet u laten zien hoe u te werk bent gegaan. Anders heeft het bewijs weinig waarde.
- Leg vast welk systeem, welke versie en welke opdrachten (prompts) u heeft gebruikt.
- Bewaar de brondata en lever die mee of houd ze beschikbaar.
- Laat de uitkomst door een mens controleren en vermeld dat.
- Controleer vooraf of de verwerking van persoonsgegevens AVG-proof is.
Waar let u op als de tegenpartij AI-bewijs inbrengt?
Als de wederpartij of het Openbaar Ministerie AI-bewijs gebruikt, kunt u de betrouwbaarheid aanvechten. Begin met het opvragen van informatie.
- Vraag om de brondata, de gebruikte software en de foutmarge.
- Vraag een deskundigenbericht of contra-expertise aan.
- Controleer of het bewijs rechtmatig is verkregen.
- Wijs op de gebrekkige uitlegbaarheid als het systeem een black box is.
Wat kunnen wij voor u doen bij AI als bewijsmiddel?
Wij adviseren en procederen over digitaal bewijs en AI. Onze ICT-recht advocaat kan onder meer:
- beoordelen of AI-bewijs bruikbaar en rechtmatig verkregen is;
- de betrouwbaarheid van AI-bewijs van de tegenpartij betwisten en een deskundige voorstellen;
- een voorlopig deskundigenbericht of inzage in bewijs vragen;
- AVG- en AI-verordeningsvragen bij het verzamelen van bewijs beoordelen;
- u bijstaan in een civiele procedure of strafzaak waarin digitaal bewijs centraal staat.
Samengevat
- Er is geen apart verbod op AI-bewijs; de gewone bewijsregels gelden.
- In strafzaken moet AI-bewijs binnenkomen via een wettig bewijsmiddel (artikel 339 Sv).
- In civiele zaken weegt de rechter AI-bewijs vrij (artikel 152 Rv).
- De betrouwbaarheid kan altijd worden betwist, bijvoorbeeld met een deskundigenbericht.
- De AI-verordening stelt eisen aan de systemen zelf, met hoog-risico-eisen voor rechtshandhaving en rechtspraak per 2 december 2027.
Veelgestelde vragen
Mag een rechter zelf ChatGPT gebruiken?
De wet verbiedt het niet uitdrukkelijk, maar partijen moeten zich over gebruikte informatie kunnen uitlaten (hoor en wederhoor, artikel 19 Rv). Gebruik zonder dat partijen kunnen reageren is daarom kwetsbaar.
Kan een AI-transcriptie van een gesprek als bewijs dienen?
Ja, maar bij betwisting telt de originele opname. Lever die daarom altijd mee.
Is gezichtsherkenning door de politie toegestaan?
Vergelijking van beelden met een database in een strafonderzoek is onder voorwaarden toegestaan. Real-time gezichtsherkenning in de openbare ruimte is sinds 2 februari 2025 verboden, behoudens strikte uitzonderingen in de AI-verordening.
Wie moet bewijzen dat een video een deepfake is?
Wie het stuk inbrengt, moet bij gemotiveerde betwisting de echtheid aannemelijk maken. De rechter kan een deskundige benoemen.
Lees ook: voorlopige bewijsverrichtingen en digitaal bewijs.
