Gepubliceerd op 26 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 11 september 2026
Sinds 1 januari 2025 gelden nieuwe regels voor bewijsvergaring in civiele zaken. De Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht bracht het inzagerecht onder in de artikelen 194 tot en met 195a van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en bundelde de voorlopige bewijsverrichtingen in de artikelen 196 tot en met 204. Voor digitaal bewijs betekent dat ruimere toegang, met scherpere grenzen rond vertrouwelijkheid.
Inhoudsopgave
Wie moet wat bewijzen?
In een civiele procedure geldt de hoofdregel van artikel 150 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: wie zich beroept op de rechtsgevolgen van door hem gestelde feiten, draagt daarvan de bewijslast. Daarop bestaan twee uitzonderingen: een bijzondere regel van geschreven recht, en de eisen van redelijkheid en billijkheid die tot een andere verdeling kunnen leiden. Van omkering is dus niet zomaar sprake; daar is een grond voor nodig.
De bewijslast is iets anders dan de stelplicht. Wie onvoldoende stelt, komt aan bewijslevering niet eens toe, want de rechter laat alleen toe tot bewijs wie voldoende concrete feiten heeft aangevoerd. In de praktijk sneuvelen meer zaken op een te vage onderbouwing dan op een gebrek aan bewijsmateriaal.
In het strafrecht ligt dit fundamenteel anders. Het Openbaar Ministerie draagt de bewijslast, de verdachte hoeft niets te bewijzen en de rechter mag alleen tot een bewezenverklaring komen wanneer hij door de wettige bewijsmiddelen de overtuiging heeft gekregen dat de verdachte het feit heeft begaan. Ook de bewijsmiddelen zijn daar limitatief opgesomd, terwijl artikel 152 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in civiele zaken juist vrije bewijslevering en vrije bewijswaardering voorschrijft. Wat dat betekent voor de weging van stukken, staat in het artikel over de rol van bewijs in civiele procedures.
Een bijzondere regel van geschreven recht kan de verdeling wel degelijk verschuiven. Bij consumentenkoop geldt bijvoorbeeld het wettelijk vermoeden dat de zaak bij aflevering niet aan de overeenkomst beantwoordde wanneer het gebrek zich binnen een jaar na aflevering openbaart; de verkoper moet dan het tegendeel aannemelijk maken. Dat soort vermoedens is de uitzondering en geen algemeen beginsel: buiten die gevallen blijft de hoofdregel gelden, ook als de gevraagde informatie zich uitsluitend bij de wederpartij bevindt. Juist daarvoor bestaat het inzagerecht.
Wat is er op 1 januari 2025 veranderd?
De Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht geldt voor procedures die op of na 1 januari 2025 aanhangig zijn gemaakt; op eerder gestarte zaken blijft het oude recht van toepassing. De belangrijkste ingreep is dat het oude artikel 843a, de exhibitieplicht, is vervallen en is vervangen door een uitgewerkte regeling in de artikelen 194 tot en met 195a.
Daarnaast is de waarheidsplicht van artikel 21 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering uitgebreid. Partijen moeten de voor de beslissing van belang zijnde feiten volledig en naar waarheid aanvoeren, en de rechter kan aan schending daarvan de gevolgtrekking verbinden die hij geraden acht. Dat is geen papieren norm: het achterhouden van een ongunstig stuk kan de bewijslast feitelijk doen kantelen.
De rechter heeft bovendien uitdrukkelijker de bevoegdheid gekregen om regie te voeren: hij kan partijen bevelen stellingen toe te lichten en bescheiden over te leggen, en kan ambtshalve een bewijsverrichting gelasten. Hij moet daarvoor wel voldoende aanknopingspunten in het dossier hebben en partijen gelegenheid geven zich uit te laten. Een uitgebreide bespreking van de nieuwe bepalingen staat in het artikel over de nieuwe regels voor bewijslevering; de wettekst zelf vindt u in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.
Hoe werkt het inzagerecht?
Het inzagerecht geeft een partij het recht om inzage, afschrift of uittreksel te vorderen van bepaalde gegevens over een rechtsbetrekking waarbij hij partij is. Drie voorwaarden bepalen of het verzoek slaagt: er moet voldoende belang zijn, het moet gaan om voldoende bepaalde gegevens, en de gegevens moeten betrekking hebben op een rechtsbetrekking waarbij de verzoeker partij is.
De belangrijkste verruiming zit in de reikwijdte. Het gaat niet langer alleen om bescheiden maar om gegevens, zodat digitale bestanden, databases, chatberichten en metadata er zonder discussie onder vallen. Ook kan de vordering zich onder voorwaarden richten tot een derde die over de gegevens beschikt, bijvoorbeeld een hostingprovider of een accountant.
De grenzen blijven scherp. Een fishing expedition, waarbij een partij ongericht een dataset opvraagt in de hoop iets te vinden, wordt afgewezen op het vereiste van bepaaldheid. Verder kan de rechter het verzoek afwijzen wegens gewichtige redenen, zoals bedrijfsgeheimen of de bescherming van persoonsgegevens, of wanneer een behoorlijke rechtsbedeling ook zonder de gegevens is gewaarborgd. Vaak wordt een tussenweg gekozen: inzage door een onafhankelijke derde, gedeeltelijke verstrekking of verstrekking onder geheimhouding.
Wanneer zet u voorlopige bewijsverrichtingen in?
Voorlopige bewijsverrichtingen zijn bewijshandelingen die plaatsvinden voordat of terwijl een bodemprocedure loopt. De wet bundelt ze in de artikelen 196 tot en met 204 met een gemeenschappelijk toetsingskader. Het gaat om het voorlopig getuigenverhoor, het voorlopig deskundigenbericht en de voorlopige plaatsopneming en bezichtiging.
Het doel is tweeledig. U kunt er bewijs mee veiligstellen dat dreigt verloren te gaan, bijvoorbeeld omdat een getuige oud is of vertrekt of omdat een situatie ter plaatse verandert. En u kunt er uw proceskansen mee inschatten voordat u een kostbare bodemprocedure begint. Dat tweede doel is in de praktijk vaak het belangrijkste: veel geschillen worden geschikt nadat een voorlopig getuigenverhoor duidelijk heeft gemaakt hoe de feiten liggen. Hoe zo’n verhoor verloopt, leest u in het artikel over het voorlopig getuigenverhoor.
De drempel is laag maar niet afwezig. Het verzoek wordt toegewezen tenzij de verzoeker misbruik van bevoegdheid maakt, het verzoek strijdig is met een goede procesorde, of een ander zwaarwichtig bezwaar zich ertegen verzet. Een winstpunt van de nieuwe regeling is dat verschillende verrichtingen in een verzoek kunnen worden gecombineerd, bijvoorbeeld een getuigenverhoor samen met inzage in digitale gegevens.
Hoe stelt u digitaal bewijs veilig?
Digitaal bewijs is vluchtig. Logbestanden worden overschreven, mailboxen worden opgeschoond en apparaten worden vervangen. Wie vermoedt dat gegevens zullen verdwijnen, kan met verlof van de voorzieningenrechter conservatoir beslag tot bewaring van bewijs laten leggen. Bij dat verlof bepaalt de rechter de termijn waarbinnen de eis in de hoofdzaak moet worden ingesteld; die termijn bedraagt ten minste acht dagen. Wordt die termijn overschreden, dan vervalt het beslag.
Beslag geeft nog geen inzage. De gegevens worden door een gerechtsdeurwaarder of een forensisch bureau in bewaring genomen, waarna via het inzagerecht wordt gevorderd dat een selectie beschikbaar komt. Die tweetrapsraket is bewust: eerst bevriezen, daarna pas de discussie over wat de wederpartij mag zien.
Voor de bewijswaarde is de technische zorgvuldigheid doorslaggevend. Werk met een forensische kopie van de gegevensdrager in plaats van met het origineel, leg per bestand een hashwaarde vast zodat achteraf aantoonbaar is dat er niets is gewijzigd, en documenteer elke overdracht in een sluitende bewijsketen. Een wederpartij die aannemelijk maakt dat een bestand tussentijds kan zijn gewijzigd, ondergraaft daarmee de hele vondst.
Let ook op de manier waarop u aan het materiaal komt. In civiele procedures is onrechtmatig verkregen bewijs niet zonder meer ontoelaatbaar, omdat het belang van waarheidsvinding zwaar weegt, maar bijkomende omstandigheden kunnen de rechter tot uitsluiting brengen. Bij heimelijke opnamen en het meelezen van andermans berichten spelen bovendien privacyregels en het beroepsgeheim mee; die afweging is uitgewerkt in het artikel over heimelijke opnamen als bewijs.
Denk daarnaast aan de bewaartermijnen die u zelf in de hand hebt. Ondernemingen zijn op grond van artikel 2:10 van het Burgerlijk Wetboek verplicht een administratie te voeren en de daartoe behorende gegevensdragers zeven jaar te bewaren, en de fiscale bewaarplicht kent dezelfde termijn. Zodra een geschil dreigt, is het verstandig een interne bewaarinstructie uit te vaardigen waarmee automatische verwijderroutines voor de relevante mailboxen, chatomgevingen en logbestanden worden stilgezet. Verdwijnt materiaal nadat een procedure voorzienbaar was, dan kan de rechter daaraan op grond van de waarheidsplicht van artikel 21 gevolgen verbinden ten nadele van de partij die het liet gebeuren.
Wat verandert de Europese e-evidenceverordening?
In strafzaken bevindt het bewijs zich steeds vaker bij een dienstaanbieder in een andere lidstaat. Tot nu toe loopt zo’n verzoek via rechtshulp, wat maanden kan duren. Verordening (EU) 2023/1543 introduceert daarvoor het Europees verstrekkingsbevel en het Europees bewaringsbevel, die vanaf 18 augustus 2026 van toepassing zijn.
Een justitiele autoriteit kan een bevel dan rechtstreeks richten tot een dienstaanbieder die diensten in de Unie aanbiedt, zonder tussenkomst van de autoriteiten van het land waar die aanbieder zit. De aanbieder moet in beginsel binnen tien dagen aan het verstrekkingsbevel voldoen, met kortere termijnen in noodgevallen. Gaat het om verkeersgegevens of inhoudelijke gegevens, dan wordt het certificaat gelijktijdig aan de tenuitvoerleggingsautoriteit gezonden, die tien dagen heeft om een weigeringsgrond in te roepen.
De zwakke plek zit in die notificatie. Tien dagen is kort om te beoordelen of zich onder de gevorderde gegevens communicatie bevindt die naar Nederlands recht onder een verschoningsrecht valt, en de lidstaten leggen dat recht verschillend uit. Nederlandse waarborgen werken niet automatisch door bij een bevel uit een andere lidstaat. Voor bedrijven en advocaten betekent dat: weet waar uw gegevens staan en welke aanbieder ze onder zich heeft. De volledige tekst staat in verordening (EU) 2023/1543.
Hoe is het verschoningsrecht beschermd bij digitale doorzoekingen?
Advocaten, notarissen, artsen en geestelijken hebben op grond van artikel 218 van het Wetboek van Strafvordering een verschoningsrecht: zij kunnen zich verschonen van het geven van getuigenis over wat hun in die hoedanigheid is toevertrouwd. Artikel 98 van datzelfde wetboek verbiedt in beginsel de inbeslagneming van brieven en stukken die onder dat geheim vallen.
Bij een digitale inbeslagneming botst dat op een praktisch probleem. Een server of telefoon bevat honderdduizenden bestanden, waarvan slechts een deel geheimhouderscommunicatie is. De wet lost dat op via artikel 126aa van het Wetboek van Strafvordering: gegevens die onder het verschoningsrecht vallen, worden vernietigd en mogen niet aan het dossier worden toegevoegd. De rechter-commissaris heeft daarbij een sleutelrol, omdat een verschoningsgerechtigde zelf niet mag worden gedwongen zijn dossier open te leggen om te laten zien wat beschermd is.
In de praktijk wordt gewerkt met filtering door functionarissen die buiten het onderzoeksteam staan, ondersteund door zoektermen. Dat systeem is kwetsbaar: metadata vallen er soms buiten, spoedprocedures kunnen waarborgen passeren, en herstel achteraf komt te laat wanneer de inhoud eenmaal bekend is bij het onderzoeksteam. Waar het verschoningsrecht ophoudt wanneer de geheimhouder zelf verdachte is, komt aan de orde in het artikel over de verdachte geheimhouder.
Een aandachtspunt voor de komende jaren: het nieuwe Wetboek van Strafvordering is in maart 2026 in het Staatsblad geplaatst, maar treedt per boek in werking bij koninklijk besluit, met 1 april 2029 als streefdatum. Tot die tijd gelden de huidige artikelnummers. Verwijzingen in oudere literatuur naar toekomstige nummering zijn dus nog niet actueel.
Welke rol speelt de deskundige?
Zodra bewijs technisch van aard wordt, verschuift het zwaartepunt naar de deskundige. In civiele zaken benoemt de rechter een deskundige, stelt hij de vraagstelling vast en krijgen partijen gelegenheid op het concept te reageren. Daarnaast kan een partij een eigen deskundige inschakelen; zo’n partijrapport is toelaatbaar bewijs, maar de rechter weegt de onafhankelijkheid mee.
De kwaliteit van de vraagstelling bepaalt de waarde van het rapport. Vragen die de deskundige uitnodigen tot een juridisch oordeel horen er niet in; hij beschrijft wat hij heeft vastgesteld en met welke mate van zekerheid. Bij digitaal en forensisch onderzoek wordt die zekerheid vaak uitgedrukt als de mate waarin de bevindingen waarschijnlijker zijn onder de ene dan onder de andere hypothese. Wie zo’n conclusie leest als een uitspraak over schuld, leest hem verkeerd.
Toets een rapport op vier punten: is de gebruikte methode gevalideerd, is het onderzochte materiaal aantoonbaar integer, zijn alternatieve verklaringen onderzocht, en blijft de conclusie binnen het vakgebied van de deskundige. Bij financiele geschillen speelt de forensisch accountant een vergelijkbare rol; die is beschreven in het artikel over de forensisch accountant.
Waar loopt bewijsvergaring in de praktijk stuk?
De meest voorkomende fout is te laat beginnen. Wie pas na het uitbrengen van de dagvaarding aan bewijs denkt, ontdekt dat mailboxen zijn opgeschoond en dat de wederpartij is gewaarschuwd. Bewijsvergaring is een fase die voorafgaat aan de procedure, niet een sluitstuk ervan.
De tweede fout is een te ruim geformuleerd inzageverzoek. Een vordering die feitelijk de hele administratie omvat, wordt afgewezen op bepaaldheid, waarna een tweede poging moeilijker wordt. Beter is een afgebakend verzoek met een concrete periode, concrete personen en concrete gegevenscategorieen.
De derde fout is technische slordigheid: het openen van bestanden op het originele apparaat, het doorsturen van schermafbeeldingen zonder metadata, of een keten van overdrachten die niet is vastgelegd. Wat inhoudelijk sterk is, verliest daardoor zijn bewijskracht. Welke methoden in het strafrecht wel en niet toelaatbaar zijn, staat in het artikel over bewijs verzamelen in strafzaken.
Veelgestelde vragen
Kan ik stukken opvragen bij de tegenpartij voordat ik procedeer?
Ja. Het inzagerecht van de artikelen 194 tot en met 195a van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering kan zelfstandig worden ingezet, ook voordat een bodemprocedure loopt. U moet voldoende belang hebben, de gegevens voldoende bepaald omschrijven en partij zijn bij de rechtsbetrekking waarop zij zien. Onder voorwaarden kan de vordering zich ook tot een derde richten.
Wat zijn voorlopige bewijsverrichtingen precies?
Het zijn bewijshandelingen voorafgaand aan of tijdens een procedure: het voorlopig getuigenverhoor, het voorlopig deskundigenbericht en de voorlopige plaatsopneming. Zij staan in de artikelen 196 tot en met 204 en kennen sinds 1 januari 2025 een gemeenschappelijk toetsingskader, zodat verzoeken kunnen worden gecombineerd.
Is een WhatsApp-bericht of e-mail geldig bewijs?
Ja. In civiele zaken geldt vrije bewijslevering, zodat elk gegeven als bewijs kan dienen en de rechter de waarde ervan vrij waardeert. Wel moet u aannemelijk kunnen maken dat het bericht echt is en niet is bewerkt. Een schermafbeelding is zwakker dan een uitlezing van het toestel met vastgelegde hashwaarden.
Mag ik gesprekken opnemen om bewijs te verzamelen?
Een gesprek waaraan u zelf deelneemt mag u opnemen; dat is geen strafbaar afluisteren. Of u de opname mag gebruiken en publiceren is een andere vraag, waarbij privacyregels en de omstandigheden meewegen. Het heimelijk opnemen van gesprekken waaraan u niet deelneemt is wel strafbaar.
Wat gebeurt er met gegevens die onder het verschoningsrecht vallen?
Die mogen niet aan het strafdossier worden toegevoegd en moeten worden vernietigd. De rechter-commissaris beslist bij geschil of communicatie onder het verschoningsrecht valt. Filtering vindt plaats door functionarissen buiten het onderzoeksteam voordat het team toegang tot de data krijgt.
Hoe lang moet ik gegevens bewaren met het oog op een mogelijke procedure?
Voor de bedrijfsadministratie geldt een wettelijke bewaartermijn van zeven jaar. Dreigt een geschil, bewaar dan ook wat daarbuiten valt: e-mail, chatberichten, logbestanden en versiebeheer. Zet automatische verwijdering voor de betrokken accounts tijdelijk stil en leg vast wanneer en waarom u dat hebt gedaan.
Advies over bewijsvergaring
Bewijs bepaalt de uitkomst vaker dan het recht. De nieuwe regels geven meer mogelijkheden om vroeg en gericht bewijs te verzamelen, maar stellen ook hogere eisen aan de manier waarop u dat doet en aan de volledigheid waarmee u de rechter informeert. Law & More adviseert over de keuze tussen inzage, bewijsbeslag en een voorlopige bewijsverrichting, over de begeleiding van forensisch onderzoek en over de bescherming van vertrouwelijke gegevens in strafrechtelijke onderzoeken. Neem voor een beoordeling van uw zaak contact op via +31 40 369 06 80.
