Juridische gevolgen van een relatie: samenwonen, partnerschap en huwelijk vergeleken

Gepubliceerd op 15 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 30 oktober 2026

Of u getrouwd bent, een geregistreerd partnerschap heeft of ongehuwd samenwoont, bepaalt uw rechten op vermogen, erfenis, alimentatie en gezag. Huwelijk en geregistreerd partnerschap geven vrijwel dezelfde wettelijke bescherming; wie alleen samenwoont, heeft van rechtswege bijna niets en regelt alles zelf met een samenlevingscontract en een testament.

De belangrijkste uitzondering: ook samenwoners met een gezamenlijke woning zijn ieder voor de helft eigenaar en blijven na een breuk aan elkaar gebonden tot de woning is verdeeld. Hieronder leest u per relatievorm wat de wet regelt, wat de rechter recent besliste en welke afspraken u vooraf kunt maken.

Samenwonen, partnerschap en huwelijk naast elkaar

De tabel geeft de hoofdregels weer zoals die gelden op 29 oktober 2026. De wetsartikelen staan in Boek 1 BW en Boek 4 BW; de Rijksoverheid zet de verschillen tussen trouwen en partnerschap op een rij.

Wat regelt de wet als u ongehuwd samenwoont?

Weinig. Er is geen wettelijke onderhoudsplicht tussen partners, geen wettelijk erfrecht en geen gemeenschap van goederen. Ieder blijft eigenaar van wat hij koopt. Wat u samen koopt, is van u beiden en valt onder de regels van gemeenschappelijk eigendom in Boek 3 BW.

• Zonder testament erft uw partner niets; de nalatenschap gaat naar uw kinderen of familie (art. 4:10 BW).
• Na een breuk is er geen recht op partneralimentatie. Kinderalimentatie geldt wel, ook voor ongehuwde ouders (art. 1:404 BW).
• Of uw partner recht heeft op partnerpensioen, hangt af van het pensioenreglement. Vaak is een notarieel samenlevingscontract of aanmelding bij het fonds nodig.
• Bij ziekte kan een vaste levenspartner u vertegenwoordigen als u zelf niet kunt beslissen en er geen mentor of gemachtigde is (art. 7:465 lid 3 BW).

Ook bij een latrelatie, waarbij u niet samenwoont, regelt de wet niets tussen partners. Een testament en een levenstestament met volmachten zijn dan de belangrijkste instrumenten. Meer leest u in ons artikel over de juridische kant van samenwonen en trouwen.

Wat legt u vast in een samenlevingscontract?

Een samenlevingscontract legt afspraken vast over de kosten van de huishouding, de eigendom van woning en inboedel en wat er gebeurt bij een breuk of overlijden. Het mag onderhands. Voor partnerpensioen eisen fondsen vaak een notariële akte, zo meldt ook de Rijksoverheid.

Een samenlevingscontract regelt geen erfrecht. Wilt u dat uw partner erft, dan heeft u een testament nodig. Met een verblijvingsbeding in het contract kan de langstlevende de gezamenlijke woning en inboedel houden.

Schrijf de begrippen nauwkeurig op. De kantonrechter in Zwolle wees op 25 november 2025 een vordering van een ex-partner af die een bijdrage aan een warmtepompboiler en zonnepanelen terugwilde: die vielen niet onder “inboedel” in het contract, en het contract gaf voor een bijdrage aan de inboedel geen recht op geld (ECLI:NL:RBOVE:2025:6844). Ook een beroep op ongerechtvaardigde verrijking slaagde niet.

Wat als samenwoners uit elkaar gaan?

Dan gelden het samenlevingscontract en de regels over gemeenschappelijk eigendom (art. 3:166 en 3:178 BW). Ieder kan verdeling vorderen. Komen u en uw ex-partner er niet uit over de woning, dan kan de rechter de verdeling vaststellen of de verkoop bevelen.

Een afspraak in het contract over de lasten geldt niet altijd door na het einde van de relatie. De voorzieningenrechter in Haarlem oordeelde op 22 mei 2026 dat een ex-partner moest meewerken aan de verkoop van de gezamenlijke woning. Omdat de samenlevingsovereenkomst was opgezegd, moest hij ook de helft van de eigenaarslasten dragen; zijn aandeel mocht hij verrekenen bij de levering (ECLI:NL:RBNHO:2026:5736).

Waarin verschillen huwelijk en geregistreerd partnerschap?

Tijdens de relatie nauwelijks: dezelfde regels voor vermogen, onderhoudsplicht, erfrecht en pensioen. Het verschil zit vooral in de beëindiging.

Een huwelijk eindigt alleen via de rechter, ook als u het eens bent. Een geregistreerd partnerschap kunt u zonder rechter beëindigen met een overeenkomst die u samen met een advocaat of notaris opstelt en laat inschrijven bij de burgerlijke stand, mits u geen minderjarige kinderen samen heeft (art. 1:80c BW). Met minderjarige kinderen loopt de beëindiging via de rechter. Scheiding van tafel en bed bestaat alleen voor gehuwden.

Welk vermogensregime geldt?

Voor huwelijken en partnerschappen gesloten vanaf 1 januari 2018 geldt een beperkte gemeenschap van goederen. Wat u voor het huwelijk had en wat u erft of geschonken krijgt, blijft privé; wat u tijdens het huwelijk opbouwt, valt in de gemeenschap (art. 1:94 BW).

Voor huwelijken van vóór 2018 geldt in beginsel de algehele gemeenschap van goederen. Wilt u iets anders, dan maakt u huwelijkse of partnerschapsvoorwaarden bij de notaris, vóór of tijdens het huwelijk. Een samenlevingscontract vervalt als u trouwt of een partnerschap aangaat. Schulden die tijdens het huwelijk ontstaan, kan een schuldeiser in de regel ook op de gemeenschap verhalen (art. 1:96 BW).

Wie erft er als uw partner overlijdt?

Een echtgenoot of geregistreerd partner is wettelijk erfgenaam. Met de wettelijke verdeling krijgt de langstlevende alle goederen van de nalatenschap. De kinderen krijgen een geldvordering die pas opeisbaar wordt bij diens overlijden of faillissement (art. 4:13 BW).

Alleen kinderen hebben recht op een legitieme portie (art. 4:63 BW); een echtgenoot niet. Wel heeft de langstlevende echtgenoot verzorgingsaanspraken, zoals het recht om zes maanden in de woning te blijven (art. 4:28 BW). Een samenwoner erft alleen via een testament. Over erfbelasting adviseren wij niet; laat dat beoordelen door een notaris of fiscalist.

Hoe ontstaan ouderschap en gezag per relatievorm?

Wordt een kind geboren tijdens een huwelijk of geregistreerd partnerschap met een man, dan is hij van rechtswege de juridische vader (art. 1:199 BW) en hebben de ouders samen het gezag. Bij ongehuwde ouders is alleen de moeder van rechtswege ouder; de vader wordt juridisch ouder door erkenning.

Sinds 1 januari 2023 krijgen ongehuwde ouders bij erkenning in de regel van rechtswege gezamenlijk gezag. Is het kind vóór die datum erkend, dan heeft de moeder alleen het gezag, tenzij de ouders gezamenlijk gezag hebben laten aantekenen in het gezagsregister.

Een duomoeder is van rechtswege ouder als zij bij de geboorte met de moeder getrouwd is of een geregistreerd partnerschap heeft en het kind is verwekt met een donor van wie de identiteit voor de moeder onbekend is. Bij de geboorteaangifte wordt dan een verklaring overgelegd als bedoeld in de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting (art. 1:198 lid 1 onder b BW). In andere gevallen wordt zij ouder door erkenning of adoptie.

Na een scheiding houden ouders in principe samen het gezag. Wanneer eenhoofdig gezag mogelijk is, leest u in ons artikel over ouderlijk gezag na scheiding. Ouder en kind hebben recht op omgang met elkaar (art. 1:377a BW); zie ook ons artikel over de omgangsregeling.

Wat gebeurt er bij een echtscheiding?

Gehuwden verzoeken de rechtbank om echtscheiding, samen of ieder apart; daarvoor is een advocaat verplicht. Hebben zij minderjarige kinderen, dan voegen zij een ouderschapsplan bij het verzoek (art. 815 lid 2 Rv).

De gemeenschap wordt in beginsel bij helfte verdeeld. Opgebouwd ouderdomspensioen wordt verevend volgens de Wet verevening pensioenrechten bij scheiding 1995; meld de scheiding binnen twee jaar bij de pensioenuitvoerder. Meer over de procedure leest u in ons artikel over de echtscheidingsprocedure.

Hoe lang duren partner- en kinderalimentatie?

Partneralimentatie duurt sinds 1 januari 2020 in de regel maximaal vijf jaar (art. 1:157 BW). Er zijn uitzonderingen. Met kinderen jonger dan twaalf loopt zij door tot het jongste kind twaalf is. Na een huwelijk van meer dan vijftien jaar met een ontvanger die binnen tien jaar de AOW-leeftijd bereikt, loopt zij door tot die AOW-leeftijd.

Voor scheidingen van vóór 2020 gelden de oude regels, met meestal een maximum van twaalf jaar. Kinderalimentatie geldt voor alle ouders, ook ongehuwde, tot het kind 21 jaar is (art. 1:395a BW). Meer leest u in ons artikel over partneralimentatie en gewijzigde omstandigheden.

Wat geldt bij een relatie met een partner uit het buitenland?

Bij partners met verschillende nationaliteiten bepalen Europese verordeningen welke rechter bevoegd is en welk recht geldt. Voor het huwelijksvermogensrecht is dat de Huwelijksvermogensrechtverordening, voor huwelijken gesloten vanaf 29 januari 2019. Een rechtskeuze in huwelijkse voorwaarden voorkomt veel onduidelijkheid.

Komt uw partner van buiten de EU, dan heeft hij of zij voor verblijf bij u in Nederland een verblijfsvergunning nodig. De IND stelt daarbij onder meer een inkomenseis aan de partner in Nederland.

Welke afspraken maakt u voordat u gaat samenwonen of trouwt?

Gaat u samenwonen, dan zijn dit de punten die de wet niet voor u regelt:

• een samenlevingscontract, bij voorkeur notarieel, met een verblijvingsbeding en een duidelijke omschrijving van wat onder inboedel valt;
• een testament als u wilt dat uw partner erft;
• aanmelding van uw partner bij uw pensioenfonds;
• erkenning van een kind, bij voorkeur vóór de geboorte.

Trouwt u of gaat u een partnerschap aan, dan beslist u of de beperkte gemeenschap past of dat u huwelijkse voorwaarden wilt, bijvoorbeeld als ondernemer. Bewaar bewijs van privévermogen, zoals erfenissen en schenkingen, en leg bij een internationaal huwelijk een rechtskeuze vast.

Wat wij doen bij vragen over uw relatievorm

• Uw positie beoordelen bij samenwonen, huwelijk of partnerschap.
• Een samenlevingscontract, echtscheidingsconvenant of ouderschapsplan opstellen of controleren.
• Onderhandelen over de verdeling van vermogen en de woning.
• Partner- en kinderalimentatie berekenen en laten vaststellen of wijzigen.
• Procederen over echtscheiding, gezag en omgang; meer over onze aanpak leest u op de pagina familierecht advocaat.

Veelgestelde vragen

Vervalt ons samenlevingscontract als we trouwen?

Ja. Bij een huwelijk of geregistreerd partnerschap vervallen de afspraken uit het samenlevingscontract. Wilt u afspraken behouden, dan neemt u ze op in huwelijkse of partnerschapsvoorwaarden bij de notaris.

Kunnen geregistreerde partners scheiden van tafel en bed?

Nee. Scheiding van tafel en bed is alleen mogelijk bij een huwelijk. Geregistreerde partners beëindigen het partnerschap met een overeenkomst of via de rechter (art. 1:80c BW).

Moet mijn ex-samenwoner meebetalen aan de woning tot die verkocht is?

Als u beiden eigenaar bent, draagt ieder in beginsel de helft van de eigenaarslasten, tenzij u iets anders heeft afgesproken. In de Haarlemse zaak van 22 mei 2026 gold een afwijkende afspraak niet meer nadat het contract was opgezegd.