Racisme: wanneer is het strafbaar en wat kunt u doen?

Gepubliceerd op 2 september 2025 · Laatst bijgewerkt op 7 oktober 2026

Racisme is juridisch gezien discriminatie op grond van ras, en ras omvat in het Nederlandse recht ook huidskleur, afkomst en nationale of etnische afstamming. Discriminatie is verboden volgens artikel 1 van de Grondwet, maar niet elke kwetsende opmerking is strafbaar: het strafrecht grijpt pas in bij bijvoorbeeld groepsbelediging, aanzetten tot haat of discriminatie in beroep of bedrijf.

Wordt u op uw werk, bij het zoeken naar een woning of bij een winkel of dienstverlener anders behandeld vanwege uw afkomst of huidskleur? Dan kunt u zich daarnaast beroepen op de Algemene wet gelijke behandeling. Hieronder leest u wat racisme is, wanneer het strafbaar is, welke rechten u hebt en waar u terechtkunt.

Wat is racisme?

Racisme is het ongelijk behandelen, kwetsen of achterstellen van mensen vanwege hun vermeende ras, huidskleur of afkomst. Het kan gaan om één persoon die iets zegt, maar ook om regels of werkwijzen van organisaties die bepaalde groepen stelselmatig benadelen.

Juristen en onderzoekers onderscheiden vaak drie lagen. Die helpen om te zien waar racisme zich voordoet, en welke juridische route daarbij past.

• Alledaags racisme: discriminerende opmerkingen, “grapjes” over iemands afkomst of iemand negeren vanwege zijn huidskleur. Dit speelt zich af tussen personen.
• Institutioneel racisme: regels, procedures of systemen van een organisatie die bepaalde groepen benadelen, bedoeld of onbedoeld. Denk aan etnisch profileren of een selectieprocedure die mensen met een migratieachtergrond vaker afwijst.
• Geïnternaliseerd racisme: mensen uit een groep die wordt gediscrimineerd, gaan de negatieve beeldvorming over hun eigen groep geloven.

De wet sluit bij dat onderscheid aan. De Algemene wet gelijke behandeling (AWGB) kent direct en indirect onderscheid. Direct onderscheid is een rechtstreeks verschil in behandeling vanwege ras. Indirect onderscheid is een ogenschijnlijk neutrale regel die in de praktijk vooral mensen van een bepaalde afkomst treft. Volgens artikel 2 AWGB is indirect onderscheid alleen toegestaan als daar een objectieve rechtvaardiging voor is. Ook onbedoelde benadeling kan dus in strijd zijn met de wet.

Wat verstaat de wet onder discriminatie?

Het Wetboek van Strafrecht geeft een definitie in artikel 90quater Sr. Discriminatie is elke vorm van onderscheid, uitsluiting, beperking of voorkeur die tot doel of gevolg heeft dat iemand zijn rechten en vrijheden niet op voet van gelijkheid kan uitoefenen. Het gaat dus om het effect, niet alleen om de bedoeling.

Het begrip ras wordt ruim uitgelegd. Nederland volgt daarbij het Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie. Daarom valt ook onderscheid naar huidskleur, afkomst en nationale of etnische afstamming onder het verbod. In de rechtspraak is bijvoorbeeld aangenomen dat Nederlanders van Marokkaanse afkomst een groep vormen die door het begrip ras wordt beschermd.

Waar komt racisme in Nederland vandaan?

Veel racistische denkbeelden gaan terug op het koloniale verleden en de trans-Atlantische slavernij, waarin Nederland een grote rol speelde. De slavernij in Suriname en op de Antillen werd pas in 1863 afgeschaft.

Om uitbuiting en dwangarbeid te rechtvaardigen, ontstonden theorieën die mensen indeelden in rassen met een hogere en lagere waarde. Die ideeën ondersteunden eeuwenlang een economisch systeem. Met de afschaffing van de slavernij verdwenen ze niet vanzelf. Stereotypen uit die tijd kunnen nog steeds doorwerken in taal, beeldvorming en de manier waarop organisaties beslissingen nemen.

Ook in de twintigste eeuw kende Nederland spanningen rond nieuwkomers, zoals mijnwerkers uit Oost-Europa, Indische en Molukse Nederlanders, arbeidsmigranten uit Turkije en Marokko en Surinamers. Zulke incidenten werden vaak als losstaand afgedaan. Die geschiedenis verklaart waarom de wetgever discriminatie niet alleen als individueel gedrag benadert, maar ook regels kent voor organisaties, werkgevers en aanbieders van goederen en diensten.

Hoe beschermt de Nederlandse wet tegen racisme?

De bescherming rust op drie pijlers: de Grondwet, het strafrecht en de gelijkebehandelingswetgeving. Welke route u kiest, hangt af van wat er is gebeurd en wat u wilt bereiken.

Het startpunt is artikel 1 van de Grondwet: “Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.” Dit artikel bindt vooral de overheid. Tussen burgers en bedrijven onderling werkt het door via andere wetten.

Het strafrecht maakt bepaalde vormen van racisme strafbaar, zodat de politie en het Openbaar Ministerie (OM) kunnen optreden. De Algemene wet gelijke behandeling verbiedt onderscheid op grond van ras bij werk, onderwijs, huisvesting en het aanbieden van goederen en diensten. Via het burgerlijk recht kunt u ten slotte schadevergoeding vorderen, bijvoorbeeld op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW).

Wat als de overheid zelf onderscheid maakt?

Voor de overheid gelden de strengste regels. Onderscheid naar ras of etniciteit door een overheidsinstantie is alleen toegestaan met zeer zwaarwegende redenen, en die zijn er vrijwel nooit.

Dat bleek in de zaak over etnisch profileren door de Koninklijke Marechaussee. Het gerechtshof Den Haag oordeelde op 14 februari 2023 dat de Marechaussee bij grenscontroles mensen niet mag selecteren op basis van ras of etniciteit, ook niet als één factor naast andere. Zo’n selectie is volgens het hof in strijd met het discriminatieverbod uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (ECLI:NL:GHDHA:2023:173).

Denkt u dat u door de politie of een andere overheidsinstantie bent gecontroleerd of behandeld vanwege uw afkomst? Dan kunt u een klacht indienen bij die instantie. Doe dat binnen een jaar na de gebeurtenis; daarna hoeft de instantie de klacht volgens artikel 9:8 Algemene wet bestuursrecht niet meer te behandelen. Bent u het niet eens met de afhandeling, dan kunt u naar de Nationale ombudsman. Gaat het om een besluit, zoals een weigering of een boete, dan loopt de route via bezwaar en beroep. Onze bestuursrechtadvocaten kunnen beoordelen welke route in uw situatie past.

Wanneer is een racistische uiting strafbaar?

Een uiting is strafbaar als zij een groep mensen opzettelijk beledigt vanwege hun ras, aanzet tot haat, discriminatie of geweld, of als iemand in zijn beroep of bedrijf opzettelijk discrimineert. Een racistisch scheldwoord tegen één persoon kan daarnaast strafbaar zijn als belediging.

De belangrijkste bepalingen staan in de artikelen 137c tot en met 137g van het Wetboek van Strafrecht (Sr):

• Artikel 137c Sr, groepsbelediging: u laat zich in het openbaar opzettelijk beledigend uit over een groep mensen vanwege onder meer hun ras, godsdienst, seksuele gerichtheid of handicap. Daarop staat maximaal een jaar gevangenisstraf of een geldboete van de derde categorie.
• Artikel 137d Sr, aanzetten tot haat, discriminatie of geweld: u zet in het openbaar anderen op tegen een groep vanwege hun ras. Hierop staat dezelfde maximumstraf.
• Artikel 137e Sr: u maakt zulke uitlatingen openbaar of verspreidt materiaal waarin ze staan, bijvoorbeeld online of op flyers. Het maximum is zes maanden gevangenisstraf of een geldboete van de derde categorie.
• Artikel 137g Sr: u discrimineert opzettelijk personen vanwege hun ras bij de uitoefening van een ambt, beroep of bedrijf, zoals een portier die mensen weert om hun huidskleur. Het maximum is zes maanden gevangenisstraf of een geldboete van de derde categorie.

Doet iemand dit van beroep of gewoonte, of samen met anderen, dan gelden hogere maxima: bij groepsbelediging bijvoorbeeld twee jaar gevangenisstraf of een geldboete van de vierde categorie. De volledige tekst leest u in artikel 137c Sr en de artikelen die daarop volgen.

Sinds 1 juli 2025 geldt bovendien artikel 44bis Sr. Wordt een strafbaar feit gepleegd met een discriminatoir oogmerk, of gaat het gepaard met uitingen van haat of discriminatie vanwege onder meer ras? Dan kan de maximale gevangenisstraf met een derde worden verhoogd. Dat geldt voor alle delicten, dus ook voor mishandeling, bedreiging of vernieling met een racistisch motief.

Waar ligt de grens met de vrijheid van meningsuiting?

De vrijheid van meningsuiting beschermt ook uitingen die schokken of kwetsen. De grens ligt waar een uiting een groep in haar waardigheid aantast zonder bij te dragen aan het publieke debat.

De rechter kijkt daarbij naar de bewoordingen, de context en de vraag of de uiting onnodig grievend is. In 2021 bevestigde de Hoge Raad de veroordeling van een politicus voor groepsbelediging. Hij had een zaal gevraagd of die meer of minder Marokkanen wilde. Volgens de Hoge Raad richtte die uitlating zich op een groep vanwege hun afkomst en droeg zij niet bij aan het debat. Er werd geen straf opgelegd, maar de veroordeling bleef staan (ECLI:NL:HR:2021:1036).

Een lompe opmerking is dus vervelend, maar niet altijd strafbaar. Een uiting die stelselmatig een groep als crimineel of minderwaardig wegzet, kan dat wel zijn.

Wat als u persoonlijk wordt beledigd?

Wordt u persoonlijk uitgescholden met een racistisch woord, dan gaat het meestal om eenvoudige belediging (artikel 266 Sr). Dat is een klachtdelict. Het OM kan alleen vervolgen als u zelf een klacht indient, en daarvoor hebt u volgens artikel 66 Sr drie maanden vanaf het moment dat u van het feit op de hoogte raakte. Groepsbelediging en aanzetten tot haat zijn geen klachtdelicten; daar kan het OM ook zonder uw klacht vervolgen.

Gebeurde het online, dan kunt u naast een strafrechtelijke melding ook civielrechtelijk vragen om verwijdering of rectificatie. Hoe dat werkt, leest u in ons artikel over een onrechtmatige uitlating op social media.

Welke rechten hebt u bij discriminatie op werk, bij huisvesting of in een winkel?

De Algemene wet gelijke behandeling verbiedt onderscheid op grond van ras bij werving, selectie, arbeidsvoorwaarden, ontslag, onderwijs, huisvesting en het aanbieden van goederen en diensten. U kunt een oordeel vragen aan het College voor de Rechten van de Mens, en u kunt naar de rechter.

Het College onderzoekt of er in strijd met de gelijkebehandelingswetgeving is gehandeld. Het hoort beide partijen en geeft daarna een oordeel. Dat oordeel is niet bindend, maar heeft in de praktijk veel gezag. Werkgevers en verhuurders volgen het vaak op, en een rechter neemt het serieus mee.

Belangrijk is de verdeling van de bewijslast. Volgens artikel 10 AWGB hoeft u niet volledig te bewijzen dat u bent gediscrimineerd. Het is genoeg dat u feiten aanvoert die discriminatie kunnen doen vermoeden. De andere partij moet dan aantonen dat zij niet in strijd met de wet heeft gehandeld. Daarnaast verbiedt artikel 9 AWGB benadeling omdat u een beroep hebt gedaan op de wet, bijvoorbeeld door een klacht in te dienen.

Wat als u wordt ontslagen vanwege uw afkomst?

Een opzegging die in strijd is met artikel 8 AWGB, kan de kantonrechter vernietigen (artikel 7:681 BW). U moet dat verzoek binnen twee maanden na het einde van de arbeidsovereenkomst indienen (artikel 7:686a lid 4 BW). In plaats van vernietiging kunt u ook een billijke vergoeding vragen. Wacht dus niet te lang: na die twee maanden is die route in beginsel afgesloten.

Speelt het conflict nog terwijl u in dienst bent, lees dan ook wat u kunt doen bij een arbeidsconflict.

Hoe herkent u racisme in alledaagse situaties?

Racisme is lang niet altijd een scheldpartij. Vaker gaat het om kleine opmerkingen of beslissingen die op zichzelf onschuldig lijken, maar bij herhaling iemand uitsluiten.

Zulke uitingen heten ook wel micro-agressies: dagelijkse, vaak onbedoelde opmerkingen of gedragingen die een denigrerende boodschap overbrengen over iemands afkomst of huidskleur. Eén opmerking lijkt misschien onbeduidend. Wie er voortdurend mee te maken krijgt, ervaart het als uitsluiting. De zender is zich er vaak niet van bewust en noemt het een grapje of compliment.

Hoe uit racisme zich op de werkvloer?

Op het werk gaat het zelden om openlijke discriminatie, en vaker om onbewuste vooroordelen in vergaderingen, sollicitatiegesprekken en de omgang tussen collega’s. Denk aan deze situaties:

• Een collega die verbaasd zegt dat iemand “zo goed Nederlands spreekt”, terwijl die persoon hier is geboren en opgegroeid.
• Twee collega’s van kleur die steeds door elkaar worden gehaald omdat ze “op elkaar lijken”.
• Iemand die op basis van afkomst bepaalde kwaliteiten of interesses krijgt toegedicht in plaats van op basis van zijn werk.

Voor één opmerking stapt u niet naar de rechter. Juridisch wordt het wel relevant als het gedrag stelselmatig is, als leidinggevenden het laten gebeuren of als het doorwerkt in beoordelingen, promoties of een ontslag. De werkgever moet volgens artikel 3 lid 2 Arbeidsomstandighedenwet beleid voeren om psychosociale arbeidsbelasting te voorkomen of te beperken. Onder dat begrip valt volgens het Arbeidsomstandighedenbesluit ook direct en indirect onderscheid. Een werkgever die meldingen van racisme niet serieus neemt, schiet daarom tekort in zijn zorgplicht.

Leg voorvallen vast met datum, tijd, betrokkenen en de letterlijke woorden. Bespreek ze met uw leidinggevende, de vertrouwenspersoon of HR. Levert dat niets op, dan kunt u zich wenden tot een antidiscriminatievoorziening, het College voor de Rechten van de Mens of de rechter. Onze arbeidsrechtadvocaten helpen werknemers en werkgevers daarbij.

Hoe uit racisme zich in het onderwijs en op de woningmarkt?

Ook buiten het werk komt ongelijke behandeling voor. De AWGB geldt ook voor onderwijsinstellingen, verhuurders, makelaars en andere aanbieders van goederen en diensten.

In het onderwijs kan het gaan om een lager schooladvies of een andere behandeling die niet door prestaties wordt verklaard, maar door beeldvorming over de achtergrond van een leerling. Op de woningmarkt uit het zich bijvoorbeeld zo:

• een verhuurder die aan de telefoon vriendelijk klinkt, maar zegt dat de woning “net verhuurd” is zodra hij een niet-Nederlands klinkende naam hoort;
• een makelaar die woningzoekenden op basis van hun afkomst bepaalde wijken wel of niet aanraadt.

Zulke uitsluiting is moeilijk te bewijzen, maar niet onmogelijk. Berichten, advertenties die opnieuw online komen en een vergelijking met hoe anderen zijn behandeld, kunnen feiten opleveren die discriminatie doen vermoeden. Dan gaat de bewijslast naar de verhuurder of makelaar, zoals hierboven beschreven.

Waar kunt u racisme melden?

U kunt terecht bij een antidiscriminatievoorziening in uw gemeente, bij de politie als er een strafbaar feit is gepleegd, en bij het College voor de Rechten van de Mens voor een oordeel over ongelijke behandeling. Welke route past, hangt af van wat u wilt bereiken.

Een melding heeft ook waarde als er geen strafzaak volgt. Meldingen worden geregistreerd en geven beleidsmakers inzicht in de omvang van het probleem. En u maakt duidelijk dat het gedrag niet acceptabel is.

• Antidiscriminatievoorziening (ADV): volgens de Wet gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen moet elke gemeente zo’n voorziening hebben. U kunt er kosteloos terecht voor advies, registratie van uw melding en bemiddeling. Meldingen kunnen ook via discriminatie.nl.
• Politie: bij een strafbaar feit, zoals groepsbelediging, bedreiging, mishandeling of vernieling met een racistisch motief, doet u aangifte. Alleen zo kan het OM vervolgen. Lees vooraf hoe u aangifte doet bij de politie.
• College voor de Rechten van de Mens: voor ongelijke behandeling op het werk, in het onderwijs, bij huisvesting of bij dienstverlening. Het oordeel is niet bindend, maar heeft veel gezag.
• Uw werkgever of opleiding: via de leidinggevende, de vertrouwenspersoon of de klachtenregeling.

Zoekt u vooral advies en een oplossing, dan is een antidiscriminatievoorziening een goede eerste stap. Wilt u dat de dader strafrechtelijk wordt vervolgd, dan is aangifte bij de politie de enige weg. Meer achtergrond over de juridische kant van ongelijke behandeling vindt u in ons artikel over discriminatie.

Hoe bereidt u een melding of aangifte voor?

Hoe concreter uw melding, hoe beter de instantie er iets mee kan. Schrijf daarom zo snel mogelijk op wat er is gebeurd, zolang u het nog precies weet.

Emoties lopen na zo’n ervaring begrijpelijk hoog op. Probeer toch de feiten helder op een rij te zetten. Verzamel deze informatie:

• Een beschrijving van wat er gebeurde: datum, tijd en plaats, de letterlijke woorden en wat er werd gedaan.
• De betrokkenen: namen en functies als u die kent, anders een beschrijving.
• Getuigen: vraag of u hun contactgegevens mag noteren. Een getuigenverklaring maakt uw melding sterker.
• Bewijs: screenshots van berichten met datum en afzender, e-mails, foto’s, video’s of andere documenten. Bewaar online berichten voordat ze worden verwijderd.

Deze voorbereiding helpt de instantie bij de beoordeling. Het geeft u ook meer grip op wat er is gebeurd.

Wat gebeurt er na uw melding?

Dat verschilt per instantie. Een antidiscriminatievoorziening zoekt vaak een oplossing via bemiddeling, een aangifte leidt tot een strafrechtelijk onderzoek en het College onderzoekt de zaak en geeft een oordeel.

Na een aangifte onderzoekt de politie de zaak. Is er genoeg bewijs, dan kan het OM de verdachte vervolgen. Dat kan eindigen in een geldboete, een taakstraf of een gevangenisstraf. Sinds 1 juli 2025 kan de rechter bij een discriminatoir motief een hogere straf opleggen. Besluit het OM niet te vervolgen, dan kunt u daarover klagen bij het gerechtshof. Die artikel 12-procedure moet u binnen drie maanden instellen nadat u bericht kreeg dat er niet wordt vervolgd. Hoort u niets over uw aangifte, lees dan waarom een aangifte soms blijft liggen en wat u dan kunt doen.

Het College voor de Rechten van de Mens hoort beide partijen en geeft een oordeel of er sprake was van verboden onderscheid. Dat oordeel kunt u gebruiken in een gesprek met de werkgever of verhuurder, of in een procedure bij de rechter, bijvoorbeeld om schadevergoeding te vorderen. Bij discriminatie kan ook immateriële schade worden vergoed (artikel 6:106 BW).

Deze trajecten kosten tijd. U hebt recht op duidelijke informatie over de voortgang. Vraag daar gerust naar bij de instantie waar u uw melding deed.

Wat kunt u zelf doen tegen racisme?

U kunt veel doen zonder naar een instantie te gaan: luisteren, gedrag benoemen en steun bieden aan wie wordt geraakt. Werkgevers kunnen daarnaast hun eigen procedures kritisch bekijken.

Praten over racisme is lastig. Het doel van zo’n gesprek is niet om gelijk te krijgen, maar om elkaar te begrijpen. Deze uitgangspunten helpen daarbij:

• Luister om te begrijpen, niet om te reageren. Geef de ander de ruimte om zijn ervaring te vertellen.
• Kijk naar het effect, niet alleen naar de bedoeling. Een opmerking kan kwetsen, ook als die “niet zo bedoeld” was.
• Blijf rustig en respectvol, en vermijd persoonlijke aanvallen.

Hoe grijpt u in als omstander?

Spreek vooral de persoon aan die wordt lastiggevallen en vraag of alles in orde is. Een directe confrontatie met de dader is niet altijd de veiligste keuze. Dat kan een situatie de-escaleren en geeft steun. Bent u getuige van een strafbaar feit, dan kunt u zelf aangifte doen of een verklaring afleggen.

Wat kunnen werkgevers doen?

Een werkgever kan het risico op discriminatie verkleinen door selectie en beoordeling op objectieve criteria te baseren, meldingen serieus te onderzoeken en een vertrouwenspersoon aan te stellen. Dat helpt ook juridisch: een werkgever die kan laten zien dat hij zijn zorgplicht serieus neemt, staat sterker als er toch een klacht komt.

Wat kunnen wij voor u doen bij racisme en discriminatie?

Wij staan werknemers, huurders en werkgevers bij, van een melding tot een procedure bij de rechter.

• Wij beoordelen of een uiting of behandeling strafbaar is (artikelen 137c tot en met 137g Sr) of in strijd met de AWGB.
• Wij helpen u een aangifte voor te bereiden en stellen een klacht bij het gerechtshof op als het OM niet vervolgt, binnen de termijn van drie maanden (artikel 12 Sv).
• Wij stellen het verzoek aan het College voor de Rechten van de Mens op en onderbouwen de feiten die discriminatie doen vermoeden (artikel 10 AWGB).
• Wij vragen bij een discriminerend ontslag binnen twee maanden vernietiging van de opzegging of een billijke vergoeding bij de kantonrechter (artikel 7:686a lid 4 BW).
• Wij vorderen schadevergoeding, ook voor immateriële schade, op grond van onrechtmatige daad (artikelen 6:162 en 6:106 BW).

Samengevat

• Racisme is juridisch discriminatie op grond van ras, en ras omvat ook huidskleur, afkomst en nationale of etnische afstamming.
• Groepsbelediging, aanzetten tot haat en discriminatie in beroep of bedrijf zijn strafbaar (artikelen 137c tot en met 137g Sr); sinds 1 juli 2025 is een discriminatoir motief een wettelijke strafverzwaringsgrond.
• Bij ongelijke behandeling op werk, in het onderwijs, bij huisvesting of bij dienstverlening geldt de AWGB, met een gunstige bewijslastverdeling.
• Een persoonlijke belediging is een klachtdelict: u hebt drie maanden om een klacht in te dienen.
• U kunt terecht bij een antidiscriminatievoorziening, de politie, het College voor de Rechten van de Mens of de rechter.

Veelgestelde vragen

Law & More adviseert werknemers, huurders en werkgevers bij discriminatie en ongelijke behandeling, van een klacht bij het College tot een procedure bij de kantonrechter.