Gepubliceerd op 28 september 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Als slachtoffer van een gewelds- of zedenmisdrijf heeft u in het strafproces eigen rechten: informatie over de zaak, inzage in het dossier, spreekrecht op de zitting en het recht om schadevergoeding te vorderen (artikel 51a en volgende Wetboek van Strafvordering). Bij een opzettelijk gepleegd ernstig gewelds- of zedenmisdrijf met ernstig letsel krijgt u een advocaat zonder eigen bijdrage (artikel 44 lid 4 Wet op de rechtsbijstand); bij lichtere feiten geldt de gewone inkomenstoets met een eigen bijdrage.
Inhoudsopgave
Wat doet een slachtofferadvocaat in de strafzaak?
Een slachtofferadvocaat staat alleen het slachtoffer bij. Hij werkt niet voor de verdachte en ook niet voor het Openbaar Ministerie (OM). Zijn taak is dat u de rechten uit artikel 51a en volgende Sv ook echt gebruikt.
De strafzaak draait om de vraag of de verdachte het feit heeft gepleegd en welke straf past. Het slachtoffer is geen procespartij, maar heeft sinds de invoering van Titel IIIA Sv wel een eigen positie. De officier van justitie behartigt het algemeen belang. Hij kan over vervolging of een strafbeschikking dus anders beslissen dan u zou willen.
Concreet doet de advocaat onder meer het volgende:
- inzage vragen in de processtukken en stukken aan het dossier laten toevoegen (artikel 51b Sv);
- u bijstaan bij de aangifte en bij verhoren; artikel 51c Sv geeft recht op bijstand door een advocaat en zo nodig een tolk;
- met de officier van justitie overleggen over beschermende voorwaarden, zoals een contact- of gebiedsverbod;
- de slachtofferverklaring en de vordering tot schadevergoeding voorbereiden (artikel 51e en 51f Sv).
Slachtofferhulp Nederland biedt praktische en emotionele steun en helpt bij eenvoudige schadeformulieren. Slachtofferhulp procedeert niet. Voor juridische standpunten en een onderbouwde vordering met wettelijke rente en proceskosten is een advocaat nodig.
Wanneer betaalt u niets voor de advocaat?
De bijstand is kosteloos als u slachtoffer bent van een opzettelijk gepleegd ernstig gewelds- of zedenmisdrijf waarbij u ernstig lichamelijk of psychisch letsel heeft opgelopen. De grondslag is artikel 44 lid 4 van de Wet op de rechtsbijstand (Wrb). De Raad voor Rechtsbijstand beslist op de aanvraag die de advocaat indient.
De Raad koppelt dit aan de vraag of u in aanmerking komt voor een uitkering van het Schadefonds Geweldsmisdrijven. Dat zijn volgens artikel 3 van de Wet schadefonds geweldsmisdrijven slachtoffers met ernstig lichamelijk of geestelijk letsel door een opzettelijk geweldsmisdrijf, en nabestaanden en naasten als het slachtoffer is overleden of ernstig en blijvend letsel heeft. Ook schuldverkrachting en schuldaanranding vallen er sinds de Wet seksuele misdrijven onder.
Gaat het om een minder ernstig feit, dan loopt de bijstand via de gewone gesubsidieerde rechtsbijstand. Daarbij gelden een toets op inkomen en vermogen en een eigen bijdrage die jaarlijks wordt vastgesteld. Een rechtsbijstandverzekering kan dekking bieden, al sluiten veel polissen strafzaken uit. Dat het misdrijf langer geleden plaatsvond, sluit kosteloze bijstand niet uit.
Welke rechten heeft u als slachtoffer in het strafproces?
Titel IIIA van het Wetboek van Strafvordering geeft u recht op informatie, inzage, bijstand en bescherming. Artikel 51a Sv omschrijft wie als slachtoffer geldt; ook nabestaanden vallen eronder.
Politie en OM moeten u informeren over uw rechten en over het verloop van de zaak: de aanhouding, de vervolgingsbeslissing, de zittingsdatum en de uitspraak. Op verzoek hoort u ook wanneer de verdachte of veroordeelde vrijkomt of met verlof gaat.
Op grond van artikel 51b Sv kunt u de processtukken inzien die voor u van belang zijn en zelf stukken laten toevoegen. Een medische verklaring of schadeoverzicht dat niet in het dossier zit, kan de rechter niet meewegen.
In zedenzaken en bij huiselijk geweld kunnen maatregelen worden getroffen om een confrontatie met de verdachte te voorkomen, zoals een aparte wachtruimte of horen buiten diens aanwezigheid. Sinds 1 juli 2024 geldt de Wet seksuele misdrijven, die het zedenrecht in het Wetboek van Strafrecht opnieuw heeft ingericht. Meer daarover leest u bij de straffen voor zedendelicten.
De termijnen en momenten op een rij
| Stap | Termijn of moment | Grondslag |
|---|---|---|
| Kosteloze advocaat aanvragen | Zo vroeg mogelijk, ook vóór de aangifte | art. 44 lid 4 Wrb |
| Inzage in het dossier | Op verzoek, voor stukken die voor u van belang zijn | art. 51b Sv |
| Vordering benadeelde partij indienen | Vóór de zitting, of ter zitting in eerste aanleg voordat de officier zijn eis heeft gedaan | art. 51g Sv |
| Spreekrecht | Op de zitting, bij misdrijven met een strafmaximum van acht jaar of meer en enkele genoemde misdrijven | art. 51e Sv |
| Beklag tegen niet-vervolgen | Geen algemene termijn; wel drie maanden na een strafbeschikking of na een aan de verdachte betekende kennisgeving van niet verdere vervolging | art. 12k en 12l Sv |
| Aanvraag Schadefonds | Binnen tien jaar na de dag van het misdrijf; voor nabestaanden vanaf de dag van het overlijden | art. 7 Wet schadefonds geweldsmisdrijven |
Wat mag u zeggen met het spreekrecht?
Met het spreekrecht (artikel 51e Sv) mag u op de zitting zelf het woord voeren. Het geldt bij misdrijven met een strafmaximum van acht jaar of meer en bij een aantal met name genoemde misdrijven. Het komt ook toe aan nabestaanden.
Sinds de uitbreiding van het spreekrecht in 2016 mag u zich niet alleen uitlaten over de gevolgen van het misdrijf. U mag ook iets zeggen over het bewijs en over de straf die u passend vindt. De rechter is daaraan niet gebonden, maar neemt uw verklaring wel mee.
Spreken is nooit verplicht. U kunt ook een schriftelijke slachtofferverklaring laten toevoegen, of uw verklaring laten voorlezen door uw advocaat of een naaste. Een verklaring die concreet is over slaapproblemen, verhuizing of verlies van werk, geeft de rechter meer houvast dan een algemene beschrijving.
Hoe vordert u schadevergoeding via de strafzaak?
U voegt zich als benadeelde partij in het strafproces met een vordering tot schadevergoeding (artikel 51f Sv). De strafrechter beslist daarover in hetzelfde vonnis. Dat is sneller en goedkoper dan een aparte civiele procedure, want u betaalt geen griffierecht.
U kunt materiële schade vorderen, zoals medische kosten, beschadigde spullen, reiskosten en inkomensverlies. Daarnaast kunt u immateriële schade vorderen voor het leed dat u is aangedaan. Hoe de voeging praktisch verloopt, leest u bij voegen in het strafproces.
De Hoge Raad zette de regels voor de vordering van de benadeelde partij op een rij in een overzichtsarrest van 28 mei 2019 (ECLI:NL:HR:2019:793). Voor smartengeld wegens psychisch letsel moet u concrete gegevens aanvoeren waaruit dat letsel objectief blijkt; de enkele schending van een fundamenteel recht is niet genoeg. De rechter mag een vordering splitsen: een deel toewijzen en het lastige deel naar de civiele rechter verwijzen. Een voorschot op nog niet vastgestelde schade mag de strafrechter niet toekennen.
De rechter verklaart u niet-ontvankelijk als de behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert (artikel 361 lid 3 Sv). Volgens hetzelfde arrest mag de strafrechter daar niet te snel toe besluiten. Een overzichtelijke vordering met bewijsstukken verkleint dat risico; een omvangrijke en betwiste schadeberekening hoort eerder bij de civiele rechter. Over die route leest u meer bij rechten van slachtoffers in het civiele recht.
Wijst de rechter de vordering toe, dan legt hij doorgaans ook de schadevergoedingsmaatregel op (artikel 36f van het Wetboek van Strafrecht). Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) int het bedrag dan bij de veroordeelde, zodat u zelf niet achter de dader aan hoeft. Volgens hetzelfde arrest speelt de draagkracht van de dader bij de hoogte van de maatregel in beginsel geen rol.
Wat als de dader niet betaalt of onbekend blijft?
Betaalt de veroordeelde niet, dan kan de Staat via de voorschotregeling het toegewezen bedrag na verloop van tijd aan u uitkeren en het zelf op de veroordeelde verhalen. Voor slachtoffers van gewelds- en zedenmisdrijven geldt daarbij een gunstiger regime dan voor andere slachtoffers. Het CJIB informeert u over de stand van de inning.
Wordt de dader niet gevonden of niet veroordeeld, dan kan het Schadefonds Geweldsmisdrijven een eenmalige tegemoetkoming uitkeren. Een veroordeling is niet nodig, maar het moet wel aannemelijk zijn dat het misdrijf heeft plaatsgevonden. Het fonds werkt met vaste bedragen per letselcategorie, niet met volledige schadeloosstelling.
De aanvraag moet volgens artikel 7 van de Wet schadefonds geweldsmisdrijven binnen tien jaar na de dag van het misdrijf bij het fonds binnen zijn. Voor een nabestaande loopt die termijn vanaf de dag van het overlijden. Laat vroeg beoordelen welke routes openstaan en hoe uitkeringen met elkaar worden verrekend.
Wat kunt u doen als het OM niet vervolgt?
U kunt als rechtstreeks belanghebbende beklag doen bij het gerechtshof (artikel 12 Sv). Er geldt geen algemene beklagtermijn. Is aan de verdachte een kennisgeving van niet verdere vervolging betekend, dan moet het beklag binnen drie maanden nadat u daarmee bekend werd, zijn ingediend (artikel 12l lid 2 Sv). Voor een strafbeschikking geldt ook drie maanden (artikel 12k Sv). Wacht in andere gevallen evenmin lang, want de verjaring loopt door.
Het hof beoordeelt of vervolging alsnog moet plaatsvinden en kan het OM daartoe bevelen. Een enkel bezwaar tegen de uitkomst volstaat niet. U moet onderbouwen waarom vervolging haalbaar en opportuun is. Meer leest u bij de artikel 12-procedure.
Hoe schakelt u een slachtofferadvocaat in?
Dat kan al vóór de aangifte. Een advocaat kan u op de aangifte voorbereiden en meegaan. Is er al aangifte gedaan, dan vraagt hij eerst het proces-verbaal op. Hoe aangifte verloopt, leest u bij aangifte doen bij de politie.
Daarna vraagt de advocaat de toevoeging aan bij de Raad voor Rechtsbijstand, meldt hij zich bij het OM, vraagt hij inzage in het dossier en bewaakt hij de zittingsdatum. Van daaruit worden de slachtofferverklaring en de vordering opgebouwd.
Wat legt u als slachtoffer vanaf de eerste dag vast?
- Bewaar medische stukken, behandelverslagen, facturen en bonnen; zonder stukken in het dossier kan de rechter de schade niet meewegen.
- Houd een overzicht bij van gemiste inkomsten en extra kosten, zoals verhuizing, beveiliging of therapie.
- Geef bij politie of OM aan dat u geïnformeerd wilt worden over invrijheidstelling en verlof.
- Noteer de datum van een sepotbericht en vraag of aan de verdachte een kennisgeving van niet verdere vervolging is betekend; dan loopt een beklagtermijn van drie maanden (artikel 12l lid 2 Sv).
- Houd de tienjaarstermijn voor het Schadefonds in de gaten (artikel 7 Wet schadefonds geweldsmisdrijven).
Wat wij als slachtofferadvocaat voor u regelen
- De toevoeging bij de Raad voor Rechtsbijstand voor u aanvragen.
- Het dossier opvragen en ontbrekende stukken laten toevoegen.
- Uw slachtofferverklaring met u voorbereiden en zo nodig voorlezen.
- De vordering als benadeelde partij opstellen, onderbouwen en ter zitting toelichten.
- Een beklag ex artikel 12 Sv opstellen en de termijnen bewaken; meer leest u op onze pagina slachtofferadvocaat en bij onze strafrecht advocaat.
Veelgestelde vragen
Kan ik schadevergoeding krijgen als de verdachte wordt vrijgesproken?
Niet via de strafrechter: bij vrijspraak wordt de vordering van de benadeelde partij niet toegewezen. De civiele route blijft open, en het Schadefonds Geweldsmisdrijven kan ook zonder veroordeling een tegemoetkoming toekennen.
Word ik geïnformeerd als de dader vrijkomt?
Op verzoek wel. Het OM informeert slachtoffers en nabestaanden over invrijheidstelling en verlof als u dat heeft aangegeven. Uw advocaat kan dat verzoek vastleggen.
Moet ik eerst aangifte doen voordat ik een advocaat inschakel?
Nee. U kunt zich vooraf laten adviseren over wat aangifte betekent en welke bescherming mogelijk is. Bij zedenzaken biedt de politie bovendien een informatief gesprek voordat u beslist of u aangifte doet.
