Gepubliceerd op 28 september 2025 · Laatst bijgewerkt op 8 september 2026
Een pro forma zitting is een terechtzitting waarop de strafzaak niet inhoudelijk wordt behandeld. Zij is nodig omdat een verdachte die in voorlopige hechtenis zit binnen 104 dagen na aanvang van de bewaring op zitting moet zijn verschenen. Is het onderzoek dan nog niet klaar, dan schorst de rechtbank het onderzoek op grond van artikel 282 Sv, beslist zij over de voortduring van het voorarrest en behandelt zij de verzoeken van de verdediging.
Inhoudsopgave
Wanneer wordt een pro forma zitting gehouden?
Een pro forma zitting vindt plaats wanneer de wettelijke termijn van de voorlopige hechtenis verstrijkt voordat het opsporingsonderzoek is afgerond. De Rechtspraak omschrijft de zitting als een zitting waarop een zaak niet inhoudelijk wordt behandeld, omdat de zaak binnen een bepaalde termijn op zitting moet zijn geweest terwijl het voor een inhoudelijke behandeling nog te vroeg is.
De aanleiding is dus procedureel, niet inhoudelijk. Zonder zitting zou het bevel tot gevangenhouding aflopen en zou de verdachte in vrijheid worden gesteld, hoe ernstig de verdenking ook is. Met de zitting blijft de rechter aan zet: hij toetst periodiek of de vrijheidsbeneming nog gerechtvaardigd is en of het onderzoek voldoende voortgang maakt.
In de praktijk komt de figuur vooral voor in zaken die veel onderzoekstijd vergen: georganiseerde criminaliteit, ernstige geweldsmisdrijven, fraude en zaken met rechtshulpverzoeken naar het buitenland. Onderzoek in opdracht van de Raad voor de rechtspraak liet zien dat de pro forma zitting binnen de meervoudige kamer en in hoger beroep een aanzienlijk deel van de zittingscapaciteit opeist, en dat de rolverdeling tussen de rechter-commissaris en de zittingsrechter om duidelijker spelregels vraagt.
Welke termijnen gelden voor het voorarrest?
Het voorarrest kent drie opeenvolgende fasen. Na de aanhouding kan de officier van justitie de verdachte in verzekering stellen voor drie dagen, met eenmaal verlenging bij dringende noodzakelijkheid. Daarna beveelt de rechter-commissaris de bewaring, die ten hoogste veertien dagen duurt. Wil het Openbaar Ministerie dat de verdachte langer vastzit, dan vordert het bij de raadkamer van de rechtbank de gevangenhouding.
Voor die derde fase geldt artikel 66 Sv: het bevel tot gevangenneming of gevangenhouding en de verlengingen daarvan mogen samen niet langer duren dan negentig dagen. Veertien dagen bewaring plus negentig dagen gevangenhouding levert de bekende termijn van 104 dagen op waarbinnen de zaak op een terechtzitting moet zijn aangebracht. De vaak genoemde termijn van 110 dagen berust op een misverstand; die telt de dagen van de inverzekeringstelling mee, die juridisch aan de voorlopige hechtenis voorafgaat.
De voorlopige hechtenis mag bovendien alleen voortduren zolang er ernstige bezwaren zijn en een grond uit artikel 67a Sv aanwezig is: ernstig vluchtgevaar of een gewichtige reden van maatschappelijke veiligheid, waaronder de ernstig geschokte rechtsorde bij een twaalfjaarsfeit, recidivegevaar en het belang van de waarheidsvinding. Dezelfde bepaling verbiedt voorlopige hechtenis wanneer ernstig rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid dat geen onvoorwaardelijke vrijheidsstraf zal volgen. De hoofdlijnen van dit stelsel zetten wij uiteen in ons artikel over de duur van de voorlopige hechtenis.
Hoe lang mag de rechtbank het onderzoek schorsen?
Schorst de rechtbank het onderzoek terwijl de verdachte in voorlopige hechtenis zit, dan stelt zij de schorsingstermijn volgens artikel 282 Sv in de regel op niet meer dan een maand. Alleen om klemmende redenen mag zij een langere termijn bepalen, en in geen geval langer dan drie maanden. Schorst zij voor onbepaalde tijd, dan moet zij met toepassing van dezelfde maatstaf een uiterste termijn vaststellen.
Dat verklaart het ritme van dit type zaken: elke maand tot elk kwartaal opnieuw een zitting, telkens met een nieuwe beslissing over het voorarrest. Het is dus onjuist te denken dat een pro forma zitting standaard dertig dagen uitstel oplevert; de rechtbank bepaalt de termijn per geval en kort in wanneer zij twijfelt aan de voortgang van het onderzoek.
Belangrijk is ook dat de schorsing het onderzoek ter terechtzitting niet opnieuw doet beginnen. Wordt het onderzoek binnen de termijn hervat, dan gaat het verder in de stand waarin het zich bevond. Verstrijkt de termijn, dan moet het onderzoek opnieuw aanvangen, met alle praktische gevolgen van dien voor de samenstelling van de kamer.
Wat gebeurt er tijdens een pro forma zitting?
De zitting volgt een vast stramien en duurt zelden lang. De voorzitter opent het onderzoek, stelt de identiteit van de verdachte vast en constateert dat de zaak niet inhoudelijk wordt behandeld. Daarna geeft de officier van justitie een stand van zaken: welke onderzoekshandelingen zijn verricht, wat er nog loopt en hoeveel tijd daarvoor nodig is. Denk aan de uitwerking van tapgesprekken, forensisch of digitaal onderzoek, of een rechtshulpverzoek waarop nog geen antwoord is.
Vervolgens is de verdediging aan het woord. De raadsman kan onderzoekswensen indienen, opheffing of schorsing van de voorlopige hechtenis vragen en bezwaar maken tegen de gang van zaken, bijvoorbeeld tegen het uitblijven van voortgang. Tot slot beslist de rechtbank over het voorarrest en over de ingediende verzoeken, en bepaalt zij wanneer het onderzoek wordt hervat.
De verdachte wordt niet ondervraagd over de tenlastelegging en er worden geen getuigen gehoord. Wel is de zitting het moment waarop de rechtbank zichtbaar maakt hoe zij naar het dossier kijkt: uit de motivering van de beslissing over het voorarrest en uit de behandeling van de onderzoekswensen valt vaak af te leiden welke onderdelen van de zaak de rechtbank als sterk of juist als zwak beschouwt.
Wat is het verschil met een regiezitting en de inhoudelijke behandeling?
De drie zittingstypen hebben elk een eigen doel. De pro forma zitting bestaat om de termijn van de voorlopige hechtenis te bewaken en het onderzoek rechtsgeldig te schorsen. De regiezitting is bedoeld om het verdere verloop te regisseren: welke getuigen worden gehoord, welk deskundigenonderzoek volgt, en op welke dagen wordt de zaak behandeld. De inhoudelijke behandeling is de zitting waarop het bewijs wordt besproken, de verdachte wordt ondervraagd, het requisitoir en het pleidooi worden gehouden en het slachtoffer zijn spreekrecht uitoefent.
In de praktijk lopen de eerste twee vaak in elkaar over. Rechtbanken behandelen onderzoekswensen regelmatig al op een pro forma zitting, zodat de zaak geen tijd verliest. Juist die vermenging was aanleiding voor de oproep om de rolverdeling wettelijk te verduidelijken. Wat een regiezitting precies inhoudt, beschrijven wij in een apart artikel.
Wat kan uw advocaat op een pro forma zitting bereiken?
Meer dan vaak wordt gedacht. De belangrijkste inzet is de vrijheid van de verdachte: een verzoek tot opheffing van de voorlopige hechtenis wanneer de ernstige bezwaren of de grond zijn weggevallen, of een verzoek tot schorsing onder voorwaarden zoals een meldplicht, een contactverbod of elektronisch toezicht. Naarmate het voorarrest langer duurt en de einddatum van het onderzoek onduidelijk blijft, wint dat argument aan kracht. Welke voorwaarden gebruikelijk zijn, leest u bij de schorsing van de voorlopige hechtenis.
De tweede inzet is het onderzoek zelf. Onderzoekswensen die op een pro forma zitting worden ingediend en toegewezen, kunnen maanden schelen ten opzichte van wensen die pas op de regiezitting aan de orde komen. Bovendien geldt: hoe vroeger een verzoek wordt gedaan, hoe soepeler het noodzakelijkheidscriterium in het voordeel van de verdediging uitvalt. Hoe onderzoekswensen worden opgebouwd en getoetst, bespreken wij bij onderzoeksvragen in het strafrecht.
De derde inzet is de voortgang bewaken. Blijft het dossier maand na maand op dezelfde plaats staan, dan is dat een zelfstandig argument, zowel voor opheffing van het voorarrest als later voor strafvermindering wegens overschrijding van de redelijke termijn van artikel 6 EVRM. Een advocaat die dat consequent vastlegt, bouwt daarmee een dossier op voor de einduitspraak. In omvangrijke zaken kan het bovendien aanleiding zijn om met het Openbaar Ministerie te spreken over procesafspraken, waarmee de omvang van de behandeling en soms de strafeis worden ingeperkt.
Verandert het nieuwe Wetboek van Strafvordering hier iets aan?
Het nieuwe Wetboek van Strafvordering is in maart 2026 in het Staatsblad geplaatst, maar treedt per boek in werking bij koninklijk besluit; de streefdatum ligt op 1 april 2029. Tot die tijd gelden de huidige artikelnummers gewoon. Verwijzingen naar artikel 66 Sv, artikel 67a Sv en artikel 282 Sv zijn dus onverminderd actueel. De geldende tekst vindt u op wetten.overheid.nl.
Inhoudelijk beoogt de nieuwe regeling het voorbereidend onderzoek te stroomlijnen en de rolverdeling tussen rechter-commissaris en zittingsrechter scherper te trekken. Of dat het aantal pro forma zittingen daadwerkelijk terugdringt, moet zich in de praktijk bewijzen. Voor wie nu in voorarrest zit, verandert er voorlopig niets.
Veelgestelde vragen
Bijstand bij een pro forma zitting
Een pro forma zitting oogt als een formaliteit, maar het is het enige moment waarop een rechter de vrijheidsbeneming toetst en waarop de verdediging het verdere verloop van de zaak kan sturen. Wie die zitting laat passeren, laat maanden liggen.
De strafrechtadvocaten van Law & More staan verdachten bij tijdens het voorarrest en op elke pro forma zitting: van het verzoek tot schorsing tot het formuleren van onderzoekswensen. Wanneer bijstand nodig is en wat u kunt verwachten, leest u bij wanneer u een strafrechtadvocaat nodig hebt. Neem gerust contact met ons op om uw situatie voor te leggen.
