Gepubliceerd op 16 december 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Wie in een civiele procedure een rechtsgevolg inroept, moet de feiten bewijzen waarop dat rechtsgevolg rust (artikel 150 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, Rv). De rechter waardeert dat bewijs in beginsel vrij. De belangrijkste uitzondering is dwingend bewijs: een notariële akte en een ondertekende onderhandse akte binden de rechter, tenzij de wederpartij tegenbewijs levert (artikel 157 Rv).
Welke bewijsstukken het zwaarst wegen, hangt dus eerst af van de wet en pas daarna van de overtuigingskracht. Een ondertekend contract staat in de regel sterker dan een mondelinge afspraak. Sinds 1 januari 2025 geldt bovendien de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht. Die wet veranderde vooral hoe u vooraf aan informatie komt.
Inhoudsopgave
Rangorde van bewijsmiddelen: wat bindt de rechter en wat niet?
De wet noemt geen vaste rangorde, maar het verschil tussen dwingend en vrij bewijs werkt in de praktijk wel zo. De tabel hieronder zet de gangbare bewijsmiddelen naast elkaar (stand: Rv zoals geldend per 1 januari 2025).
| Bewijsmiddel | Bewijskracht | Wettelijke basis | Waar het op aankomt |
|---|---|---|---|
| Notariële (authentieke) akte | Dwingend voor wat de notaris zelf heeft waargenomen en verricht | Art. 157 lid 1 Rv | Tegenbewijs blijft mogelijk; de dwingende kracht dekt niet alles wat in de akte staat |
| Ondertekende onderhandse akte | Dwingend tegen de ondertekenaar, voor wat hij verklaart | Art. 157 lid 2 Rv | Ontkent de ondertekenaar zijn handtekening, dan moet de echtheid eerst bewezen worden |
| Ongetekende stukken, e-mails, appjes, facturen | Vrije waardering | Art. 152 lid 2 Rv | Echtheid, volledigheid, context en metadata |
| Getuigenverklaring | Vrije waardering | Art. 152 lid 2 Rv | Eigen waarneming, band met een partij, samenhang met ander bewijs |
| Verklaring van een partij als getuige | Vrije waardering, sinds 1 januari 2025 zonder aanvullend-bewijseis | Art. 152 lid 2 Rv | De rechter weegt het eigen belang van de partij mee |
| Deskundigenbericht | Vrije waardering | Art. 152 lid 2 Rv | Deskundigheid, methode, hoor en wederhoor |
| Proces-verbaal van constatering van een deurwaarder | Zie de toelichting hieronder | Art. 152 en 157 Rv | Alleen eigen waarnemingen van de deurwaarder, geen conclusies |
Wie moet wat bewijzen?
De hoofdregel staat in artikel 150 Rv: wie zich beroept op de rechtsgevolgen van door hem gestelde feiten, draagt de bewijslast van die feiten. Stelt u dat er een overeenkomst is gesloten, dan bewijst u dat. Stelt de wederpartij dat zij al heeft betaald, dan bewijst zij die betaling.
Artikel 150 Rv laat twee uitzonderingen toe. Een bijzondere wettelijke regel kan de bewijslast anders verdelen, en de redelijkheid en billijkheid kunnen dat ook doen. Daarnaast kan de rechter van de partij zonder bewijslast vragen haar betwisting te onderbouwen als alleen zij over de gegevens beschikt.
Levert de belaste partij geen bewijs, dan neemt de rechter aan dat het feit niet vaststaat. Het risico van onduidelijkheid ligt dus bij die partij. Dat maakt de vraag wie de bewijslast draagt vaak belangrijker dan de vraag welk stuk het zwaarst weegt.
Feiten die de wederpartij niet of onvoldoende betwist, staan vast zonder bewijs (artikel 149 lid 1 Rv). Ook feiten van algemene bekendheid hoeft u niet te bewijzen. In civiele procedures gaat veel tijd dus naar het precies stellen en betwisten van feiten.
Waarom een notariële of ondertekende akte het zwaarst weegt
Een akte is een ondertekend geschrift dat bestemd is om tot bewijs te dienen (artikel 156 Rv). Bij een notariële akte moet de rechter de waarnemingen en verrichtingen van de notaris als waar aannemen (artikel 157 lid 1 Rv). Bij een ondertekende onderhandse akte geldt dat voor de verklaring van de ondertekenaar, maar alleen tegenover hem (artikel 157 lid 2 Rv).
Dwingend bewijs is niet hetzelfde als onaantastbaar bewijs. De wederpartij mag tegenbewijs leveren (artikel 151 lid 2 Rv). Ook strekt de dwingende kracht zich alleen uit tot wat de akte zelf vastlegt.
Dat bleek in een zaak over een aandeelhoudersvergadering. Het hof oordeelde dat de dwingende bewijskracht van een notariële akte over een statutenwijziging zich niet uitstrekte tot de datum van de vergadering die in die akte werd genoemd. Dat oordeel staat beschreven in de conclusie van de procureur-generaal van 28 februari 2025 (ECLI:NL:PHR:2025:279). De Hoge Raad besliste de zaak op 20 juni 2025 op een ander punt.
Voor ondernemers volgt hier een praktisch punt uit. Laat de kern van een afspraak schriftelijk vastleggen en ondertekenen, zoals bij contracten gebruikelijk is. Een getekende akte verlegt het bewijsrisico naar degene die de inhoud later betwist.
Hoe zwaar weegt een proces-verbaal van een deurwaarder?
Een gerechtsdeurwaarder kan op uw verzoek een feitelijke situatie vastleggen in een proces-verbaal van constatering. Daarvoor is geen toestemming van de rechter nodig. Het stuk beschrijft alleen wat de deurwaarder zelf ziet, hoort of meemaakt, zoals een stilstaande machine of de inhoud van een website op een bepaald moment.
Een conclusie over oorzaak of schuld valt buiten die vastlegging. Het proces-verbaal kan dus vaststellen dat een machine stilstond, maar niet waarom. Of een proces-verbaal van constatering dwingende bewijskracht heeft in de zin van artikel 157 Rv, wordt niet overal gelijk beoordeeld. In de praktijk weegt het stuk zwaar, omdat het van een onafhankelijke beroepsbeoefenaar komt.
Getuigen en partijgetuigen sinds 1 januari 2025
Getuigenverklaringen waardeert de rechter vrij (artikel 152 lid 2 Rv). Hij kijkt of de getuige zelf heeft waargenomen wat hij verklaart, of de verklaring past bij ander bewijs en of de getuige een band heeft met een partij. Een onafhankelijke getuige weegt daarom meestal zwaarder.
Een partijgetuige is een procespartij die zelf als getuige verklaart. Tot 1 januari 2025 kon zo’n verklaring alleen bewijs in het eigen voordeel opleveren als er aanvullend bewijs was. Die beperking is met de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht vervallen. De rechter weegt de verklaring nu vrij, maar houdt rekening met het eigen belang van de partij.
Familieleden of werknemers van een partij zijn gewone getuigen. Wel kunnen onder meer echtgenoten, geregistreerde partners en naaste familieleden van een partij zich verschonen (artikel 165 Rv). Sinds 2025 geldt dat verschoningsrecht ook voor een (gewezen) levensgezel van een partij.
Wat bepaalt het gewicht van een deskundigenbericht?
Een deskundigenbericht heeft veel gewicht bij technische of medische vragen. De rechter is niet verplicht het te volgen. Wijkt hij af, dan moet hij dat motiveren. De waarde hangt af van de deskundigheid, de gevolgde methode en de vraag of beide partijen hun opmerkingen konden maken.
Een partijdeskundige die u zelf inschakelt, kan een eigen rapport inbrengen. De rechter weegt dat rapport af tegen een rapport van de wederpartij of van een door hem benoemde deskundige. Bij tegenstrijdige rapporten kan de rechter een eigen deskundige benoemen.
E-mails, appjes en ander digitaal bewijs
E-mails, chatberichten, screenshots en digitale administratie zijn gewoon bewijs. Zij vallen onder de vrije waardering van artikel 152 lid 2 Rv, tenzij het om een ondertekende akte gaat. Lees meer in ons artikel over bewijs uit e-mails en WhatsApp en, voor scheidingszaken, over appjes en e-mails als bewijs.
Bij digitaal bewijs gaat het debat meestal over echtheid. Bewaar daarom de originele bestanden met metadata, niet alleen een schermafbeelding. Laat bij twijfel een deurwaarder of digitaal deskundige de inhoud vastleggen.
Mag de rechter onrechtmatig verkregen bewijs gebruiken?
Ja, in een civiele zaak in beginsel wel. De Hoge Raad oordeelde op 18 april 2014 dat er geen algemene regel is die onrechtmatig verkregen bewijs uitsluit (ECLI:NL:HR:2014:942). Alleen bij bijkomende omstandigheden mag de rechter het opzijzetten. In die zaak had een verzekeraar een persoonlijk onderzoek laten doen in strijd met de gedragscode van de branche. Het hof mocht de resultaten buiten beschouwing laten.
Hoe komt u vóór of tijdens de procedure aan bewijs?
Sinds 1 januari 2025 kent het Rv één regeling voor voorlopige bewijsverrichtingen. Daaronder vallen het voorlopig getuigenverhoor, het voorlopig deskundigenbericht, de voorlopige plaatsopneming en het verzoek om inzage in gegevens. U kunt deze verzoeken in één verzoekschrift combineren.
De stappen zien er zo uit:
- Stap 1: zet op een rij welke feiten u moet bewijzen en welk bewijs u al heeft (artikel 150 Rv).
- Stap 2: leg vluchtig bewijs direct vast, bijvoorbeeld met een proces-verbaal van constatering.
- Stap 3: dreigt bewijs te verdwijnen, vraag dan verlof voor bewijsbeslag aan de voorzieningenrechter.
- Stap 4: vraag inzage of afschrift van de gegevens die u nodig heeft (artikel 194 Rv), zo nodig samen met een voorlopig getuigenverhoor of deskundigenbericht.
- Stap 5: loopt de bodemprocedure al, dien het verzoek dan in bij de rechter die de zaak behandelt.
Bewijsbeslag en inzage zijn twee stappen
Bewijsbeslag stelt stukken of digitale gegevens veilig, maar geeft u nog geen inzage. Daarvoor is een aparte beslissing van de rechter nodig. De Hoge Raad oordeelde op 13 maart 2026 dat bewijsbeslag alleen een bewarende maatregel is en het inzagerecht niet beperkt (ECLI:NL:HR:2026:413). Het inzageverzoek hoeft niet in het verlengde te liggen van de grondslag van het beslag en mag ook andere stukken betreffen. Die zaak werd nog onder het oude artikel 843a Rv beoordeeld.
Hoe werkt het inzagerecht van artikel 194 Rv?
Het inzagerecht stond tot 2025 in artikel 843a Rv en staat nu in artikel 194 Rv. Wie voldoende belang heeft, kan inzage, afschrift of uittreksel vorderen van bepaalde gegevens over een rechtsbetrekking. Het oude woord “bescheiden” is vervangen door “gegevens”, zodat ook digitale bestanden er duidelijk onder vallen.
Het verzoek kan zich richten tot de wederpartij, maar ook tot een derde die over de gegevens beschikt. De rechter wijst het niet toe als de gegevens onvoldoende bepaald zijn of als het belang ontbreekt. Een algemeen zoeken naar belastend materiaal (een fishing expedition) blijft dus niet toegestaan.
Ook gewichtige redenen kunnen inzage in de weg staan, net als een geheimhoudingsplicht. Advocaten, notarissen en artsen hebben een beroepsmatig verschoningsrecht. De kosten van een afschrift of uittreksel betaalt in de regel de verzoeker.
Wat doet de rechter actiever sinds 2025?
De rechter blijft gebonden aan wat partijen stellen en vorderen. De nieuwe wet benadrukt wel dat hij vragen mag stellen en partijen mag laten verduidelijken. Partijen moeten op grond van de waarheidsplicht (artikel 21 Rv) de relevante feiten volledig en naar waarheid aanvoeren.
De nieuwe regels gelden voor procedures die vanaf 1 januari 2025 aanhangig zijn gemaakt. Een zaak die eerder begon, loopt in die instantie door onder het oude recht. Wordt na 1 januari 2025 hoger beroep ingesteld, dan geldt in hoger beroep het nieuwe recht.
Wat kunnen wij doen bij een bewijsvraag in uw procedure?
Onze advocaten civiel recht kunnen onder meer:
- beoordelen wie de bewijslast draagt en welk bewijs ontbreekt (artikel 150 Rv);
- een voorlopige bewijsverrichting of een inzageverzoek op grond van artikel 194 Rv voorbereiden;
- verlof voor bewijsbeslag vragen als bewijs dreigt te verdwijnen;
- getuigen voorbereiden op het verhoor en een beroep op het verschoningsrecht beoordelen.
Meer over het verloop van een zaak leest u in ons artikel over hoe een rechtszaak verloopt.
Bewijs in een civiele zaak in vijf punten
- De partij die een rechtsgevolg inroept, bewijst de feiten daarvoor (artikel 150 Rv).
- Een notariële akte en een ondertekende onderhandse akte leveren dwingend bewijs op; tegenbewijs blijft mogelijk (artikel 157 Rv).
- Al het andere bewijs, ook een partijverklaring sinds 1 januari 2025, waardeert de rechter vrij.
- Onrechtmatig verkregen bewijs mag in beginsel worden gebruikt, behalve bij bijkomende omstandigheden (HR 18 april 2014).
- Bewijsbeslag stelt veilig; inzage op grond van artikel 194 Rv vraagt een aparte beslissing (HR 13 maart 2026).
Veelgestelde vragen
Kan de bewijslast tijdens de procedure verschuiven?
De verdeling zelf volgt uit artikel 150 Rv. De rechter kan wel een verzwaarde stelplicht opleggen aan de partij die over de informatie beschikt. Bij bijzondere regels, zoals een wettelijk vermoeden, ligt de bewijslast soms bij de wederpartij.
Wat als de wederpartij mijn handtekening op een stuk ontkent?
Dan heeft de onderhandse akte geen dwingende kracht zolang de echtheid van de handtekening niet is bewezen (afdeling over schriftelijk bewijs, artikel 156 e.v. Rv). Degene die zich op de akte beroept, moet dat bewijs leveren, bijvoorbeeld met een handschriftdeskundige.
Kan ik zelf een gesprek opnemen als bewijs?
Een opname van een gesprek waaraan u zelf deelneemt, is niet strafbaar. In een civiele zaak mag de rechter zo’n opname meestal gebruiken, gezien de hoofdregel uit HR 18 april 2014. Bijkomende omstandigheden kunnen tot uitsluiting leiden.
