Voorlopig getuigenverhoor: bewijs veiligstellen voor de procedure

Gepubliceerd op 11 april 2017 · Laatst bijgewerkt op 8 oktober 2026

Een voorlopig getuigenverhoor laat u getuigen onder ede horen vóórdat of terwijl een procedure loopt, zodat u bewijs veiligstelt of uw proceskansen inschat. De rechter wijst uw verzoek toe, tenzij u onvoldoende belang heeft, sprake is van misbruik van bevoegdheid, toewijzing de goede procesorde schaadt of een ander zwaarwichtig bezwaar bestaat.

Waar staat het voorlopig getuigenverhoor sinds 2025 in de wet?

Sinds 1 januari 2025 staat het niet meer in artikel 186 Rv. Met de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht is de negende afdeling van boek 1, titel 2, van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering opnieuw ingedeeld: u vindt het voorlopig getuigenverhoor nu in paragraaf 8, de artikelen 196 tot en met 204 Rv. Op de plaats van het oude artikel 186 Rv staan nu bepalingen over deskundigen.

Die herindeling is meer dan een nummerkwestie. Het voorlopig getuigenverhoor, het voorlopig deskundigenbericht en de voorlopige plaatsopneming staan nu bij elkaar in één paragraaf, met daarnaast in paragraaf 9 de maatregelen ter bescherming van bewijs. Zo kiest u binnen één samenhangend stelsel het middel dat bij uw situatie past. Verwijst uw wederpartij nog naar het oude artikel 186 Rv, dan zegt dat vaak iets over de actualiteit van haar dossier.

Wanneer heeft u een voorlopig getuigenverhoor nodig?

Het middel dient drie doelen. Ten eerste stelt u bewijs veilig: een getuige is oud of ziek, vertrekt naar het buitenland, of de herinnering aan een gebeurtenis vervaagt. Ten tweede schat u uw procespositie in voordat u een kostbare procedure begint.

Ten derde helpt het verhoor de feiten op te helderen wanneer u weet dat u schade lijdt, maar niet wie daarvoor verantwoordelijk is. Het verhoor vult dan de schriftelijke bewijsmiddelen aan. Hoe stukken en verklaringen zich tot elkaar verhouden, leest u bij de rol van bewijs in civiele procedures.

Hoe dient u het verzoek in en hoe verloopt het verhoor?

U dient een verzoekschrift in bij de rechter die bevoegd zou zijn voor de hoofdzaak, of bij de rechter in wiens rechtsgebied de getuigen wonen. U omschrijft de feiten die u wilt bewijzen, tegen wie u het bewijs wilt gebruiken en wie u als getuige wilt horen.

Anders dan bij een beslagverzoek hoort de rechter ook uw wederpartij: zij mag zich tegen het verzoek verweren. De rechter toetst daarbij niet of uw toekomstige vordering kans van slagen heeft; dat is het bijzondere van dit middel. Wijst de rechter het verzoek toe, dan hoort hij de getuigen onder ede, in aanwezigheid van de advocaten van beide partijen, die vragen mogen stellen. Van elk verhoor maakt de rechter een proces-verbaal op.

Loopt er nog geen procedure, dan bent u na het verhoor niet verplicht er een te beginnen. Besluit u dat wel te doen, dan is dat meestal een bodemprocedure; wat u daarvan kunt verwachten, leest u bij de bodemprocedure. Is er haast bij, dan kan een kort geding een alternatief zijn, al levert dat geen getuigenbewijs op.

Wie moet getuigen en wie mag zwijgen?

De getuigplicht is de hoofdregel. Zij staat, met het verschoningsrecht, in paragraaf 4 van dezelfde afdeling: de artikelen 163 tot en met 185 Rv. Wie wordt opgeroepen, moet verschijnen en de waarheid spreken. Wie onder ede opzettelijk in strijd met de waarheid verklaart, maakt zich schuldig aan meineed, strafbaar gesteld in artikel 207 van het Wetboek van Strafrecht.

Op de getuigplicht bestaan twee uitzonderingen. Het familiale verschoningsrecht geldt voor naaste verwanten van een partij. Het professionele verschoningsrecht komt toe aan wie door ambt, beroep of betrekking tot geheimhouding verplicht is, zoals advocaten, notarissen, artsen en geestelijken. Daarnaast hoeft niemand vragen te beantwoorden die hemzelf aan strafvervolging zouden blootstellen.

Het afgeleide verschoningsrecht is beperkter dan vaak wordt gedacht: het komt alleen toe aan wie de geheimhouder bij de uitoefening van zijn beroep bijstaat, zoals zijn secretariaat of een door hem ingeschakelde deskundige. Wie zelf geen geheimhouder is, kan zich er niet op beroepen, hoe vertrouwelijk zijn informatie ook is. Waar de grenzen van het verschoningsrecht liggen wanneer de geheimhouder zelf onder vuur ligt, bespreken wij bij de verdachte geheimhouder.

Wanneer wijst de rechter een verzoek af?

Toewijzing is de regel, maar niet vanzelfsprekend. De rechter wijst het verzoek af als u onvoldoende belang heeft, als sprake is van misbruik van bevoegdheid, als toewijzing de goede procesorde schaadt, of als een ander zwaarwichtig bezwaar zich ertegen verzet. Deze vier gronden zijn in de rechtspraak uitgekristalliseerd en vormen in de praktijk het enige echte verweer.

Twee situaties komen vaak terug. De eerste is de zogenoemde fishing expedition: een verzoek dat niet dient om een concreet omschreven feitencomplex op te helderen, maar om te ontdekken of er überhaupt iets te halen valt. De tweede is een verzoek dat in werkelijkheid is bedoeld om bedrijfsgeheimen van een concurrent boven tafel te krijgen. In beide gevallen loont het om in het verweerschrift precies te laten zien welke vragen de verzoeker wil stellen en welk ander doel daarachter schuilgaat.

Wat betekent dit voor vertrouwelijke informatie, bijvoorbeeld bij een trustkantoor?

Een trustkantoor is geen geheimhouder in de zin van het procesrecht, ook al beheert het vertrouwelijke gegevens van cliënten. Zijn medewerkers hebben dus geen verschoningsrecht, en het vertrouwelijke karakter van hun informatie houdt een verhoor niet tegen.

Een wederpartij die zelf nog onvoldoende bewijs heeft om een procedure te beginnen, kan zo een reeks medewerkers als getuige laten oproepen en alsnog een dossier opbouwen. Dat de waarheidsvinding hier voorgaat, is een bewuste keuze van de wetgever en de rechtspraak; voor de betrokken dienstverlener pakt die keuze ongemakkelijk uit.

Er bestaat wel een aanpalende beperking: een belastingplichtige kan weigeren inzage te geven in stukken die hij met een door hem benaderde geheimhouder heeft gewisseld, ook op grond van artikel 47 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen. Een administratie- of trustkantoor kan zich op dat weigeringsrecht van zijn cliënt beroepen, maar moet dan bekendmaken om welke belastingplichtige het gaat. Daarmee is de vertrouwelijkheid deels alweer doorbroken.

Wat kunt u doen als u vertrouwelijke informatie moet prijsgeven?

Uw verweer begint bij de afwijzingsgronden: onvoldoende belang, misbruik van bevoegdheid, strijd met de goede procesorde of een ander zwaarwichtig bezwaar. Daarnaast kunt u de rechter vragen de vraagstelling te beperken tot het feitencomplex dat het verzoek noemt, en bezwaar maken tegen vragen die daarbuiten vallen. Het proces-verbaal legt vast wat er is gevraagd en geweigerd, wat later van belang kan zijn.

De Adviescommissie voor burgerlijk procesrecht stelde in 2008 voor om daarnaast een proportionaliteitsgrond te erkennen: u zou medewerking kunnen weigeren wanneer die kennelijk onevenredig uitpakt. Dat voorstel is geen geldend recht geworden; de rechter toetst tot op heden aan de vier bestaande gronden. Wilt u zich op vertrouwelijkheid beroepen, vertaal dat dan naar een van die gronden en niet naar een algemeen beroep op geheimhouding.

Wat betekent het nieuwe bewijsrecht verder voor uw voorbereiding?

Het voorlopig getuigenverhoor staat niet meer op zichzelf. In dezelfde afdeling is de exhibitieplicht ondergebracht: het recht op inzage, afschrift of uittreksel van gegevens staat sinds 1 januari 2025 in de artikelen 194 tot en met 195a Rv, op de plaats van het oude artikel 843a Rv. Wij bespreken die wijziging bij de nieuwe regels voor bewijslevering.

De combinatie is krachtig: eerst vraagt u stukken op, daarna hoort u de betrokkenen daarover. Tegelijk is de waarheidsplicht van artikel 21 Rv aangescherpt, zodat u zich niet kunt beperken tot wat u goed uitkomt. Speelt digitaal bewijs een rol, dan bepaalt de volgorde van handelen de bruikbaarheid ervan; wij gaan daarop in bij bewijs verzamelen met e-evidence en forensisch onderzoek.

Welke bewijswaarde heeft het resultaat?

De verklaringen komen in een proces-verbaal en kunt u in een latere procedure tussen dezelfde partijen als bewijs gebruiken. De rechter waardeert dat bewijs vrij: hij is niet gebonden aan wat een getuige heeft verklaard en weegt het tegen de overige stukken af. Een gunstige verklaring is dus geen garantie.

Houd er rekening mee dat uw eigen verklaring als partijgetuige beperkte bewijskracht heeft wanneer u de bewijslast draagt. Wilt u vooral uw eigen lezing vastleggen, dan schiet u daar weinig mee op. Het middel werkt het sterkst wanneer u onafhankelijke getuigen laat horen over feiten die u nog niet met stukken kunt onderbouwen.

Waar let u als verzoeker op?

• Omschrijf in het verzoekschrift concreet welke feiten u wilt bewijzen, tegen wie en welke getuigen u wilt horen.
• Dien het verzoek in bij de rechter die bevoegd zou zijn voor de hoofdzaak.
• Vraag waar mogelijk eerst stukken op met de exhibitieplicht van de artikelen 194 tot en met 195a Rv.
• Kies zo veel mogelijk onafhankelijke getuigen in plaats van uw eigen verklaring.

Waar let u als wederpartij of getuige op?

• Toets het verzoek aan de vier afwijzingsgronden en onderbouw uw verweer per grond.
• Ga na of u een verschoningsrecht heeft, en roep dat ter zitting in.
• Vraag de rechter de vragen te beperken tot het feitencomplex dat in het verzoek staat.
• Controleer het proces-verbaal van het verhoor op juistheid en volledigheid.

Wat kunnen wij voor u doen bij een voorlopig getuigenverhoor?

Het voorlopig getuigenverhoor maakt deel uit van ons werk in het civiel recht. Wij helpen u op deze punten:

• Wij stellen het verzoekschrift op en omschrijven de feiten en getuigen zo dat het verzoek de toets van de artikelen 196 tot en met 204 Rv doorstaat.
• Wij voeren verweer tegen een verzoek op grond van onvoldoende belang, misbruik van bevoegdheid, strijd met de goede procesorde of een ander zwaarwichtig bezwaar.
• Wij beoordelen of u of uw medewerkers een verschoningsrecht hebben.
• Wij stellen tijdens het verhoor vragen en letten erop dat de antwoorden juist in het proces-verbaal komen.
• Wij combineren het verhoor waar dat helpt met een vordering tot inzage in stukken (artikel 194 Rv).

Samengevat

• Het voorlopig getuigenverhoor staat sinds 1 januari 2025 in de artikelen 196 tot en met 204 Rv, niet meer in artikel 186 Rv.
• U gebruikt het om bewijs veilig te stellen, uw procespositie in te schatten of feiten op te helderen, ook zonder dat er al een procedure loopt.
• De rechter hoort ook uw wederpartij en wijst het verzoek alleen af bij onvoldoende belang, misbruik van bevoegdheid, strijd met de goede procesorde of een ander zwaarwichtig bezwaar.
• Verschoningsrecht geldt alleen voor naaste verwanten en beroepsgeheimhouders zoals advocaten en artsen; een trustkantoor valt daar niet onder.
• Combineer het verhoor waar mogelijk met de exhibitieplicht van de artikelen 194 tot en met 195a Rv om eerst stukken op te vragen en daarna te horen.

Veelgestelde vragen

Moet er al een procedure lopen?

Nee. U kunt het verhoor juist vóór een procedure vragen, en het verplicht u daarna niet om te gaan procederen.

Kan ik weigeren te verschijnen?

Nee. Wie is opgeroepen, moet komen. Weigert u zonder wettelijke grond te verschijnen of te antwoorden, dan kan dat tot dwangmiddelen leiden. Een verschoningsrecht moet u ter zitting inroepen en onderbouwen.

Kan mijn wederpartij zich tegen het verzoek verzetten?

Ja. Anders dan bij conservatoir beslag hoort de rechter uw wederpartij, en zij kan zich beroepen op gebrek aan belang, misbruik van bevoegdheid, strijd met de goede procesorde of een ander zwaarwichtig bezwaar.

Klopt het dat het voorlopig getuigenverhoor in artikel 186 Rv staat?

Niet meer. Sinds 1 januari 2025 vindt u de voorlopige bewijsverrichtingen in de artikelen 196 tot en met 204 Rv.

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina civiel recht advocaat.