Gepubliceerd op 28 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 13 oktober 2026
Circulair ondernemen raakt vooral drie rechtsgebieden: het afvalstoffenrecht (is uw grondstof juridisch nog afval?), de omgevingsvergunning onder de Omgevingswet en de Europese productregels voor ontwerp, verpakking en duurzaamheidsclaims. De belangrijkste valkuil is dat een materiaal dat u wilt hergebruiken juridisch afval blijft totdat het aan de wettelijke voorwaarden voor bijproduct of einde-afvalstatus voldoet.
Hieronder leest u welke regels gelden, waar bedrijven in de praktijk op vastlopen en hoe u de risico’s beperkt. Voor de bredere context zie ook ons artikel over duurzaam ondernemen.
Inhoudsopgave
Wanneer is een reststroom juridisch afval?
Een stof is afval als de houder zich ervan ontdoet, voornemens is zich ervan te ontdoen of verplicht is zich ervan te ontdoen (art. 3 Kaderrichtlijn afvalstoffen 2008/98/EG, overgenomen in art. 1.1 Wet milieubeheer). Of iets waarde heeft, maakt daarvoor niet uit.
Is het afval, dan gelden de regels van hoofdstuk 10 Wet milieubeheer: vergunning- of meldplichten voor inzameling, vervoer en verwerking, registratie en melding bij het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen, en bij grensoverschrijdend transport de EU-Verordening overbrenging afvalstoffen. Wie hier ongemerkt overheen stapt, pleegt al snel een economisch delict.
Bijproduct of einde-afvalstatus
Een reststroom is geen afval maar een bijproduct als zeker is dat hij verder wordt gebruikt, direct bruikbaar is zonder andere dan normale industriële bewerking, integraal deel uitmaakt van een productieproces en het gebruik rechtmatig is (art. 5 Kaderrichtlijn). Afval verliest de afvalstatus pas na een nuttige toepassing en als aan de voorwaarden van artikel 6 Kaderrichtlijn is voldaan.
Rijkswaterstaat (Afval Circulair) en het bevoegd gezag beoordelen dat per stroom; de bewijslast ligt bij u. Leg daarom vooraf vast waarom een stroom bijproduct of einde-afval is, en vraag bij twijfel een oordeel van het bevoegd gezag voordat u gaat leveren.
Welke vergunning heeft u nodig onder de Omgevingswet?
Sinds 1 januari 2024 regelt de Omgevingswet de vergunningplicht voor milieubelastende activiteiten, met de algemene regels uit het Besluit activiteiten leefomgeving en het omgevingsplan van de gemeente. Afvalverwerking en opslag van afval zijn vaak vergunningplichtig of meldingsplichtig.
Een veelgemaakte fout is dat een bestaand bedrijf een circulaire activiteit toevoegt, zoals het innemen van gebruikte producten, zonder te controleren of de vergunning die activiteit dekt. Tegen een besluit op uw aanvraag of tegen handhaving maakt u binnen zes weken bezwaar of beroep (art. 6:7 Awb). Meer over de handhaving leest u in milieuschendingen en bestuursrecht.
Welke Europese productregels spelen in 2026?
Voor producenten en importeurs verschuift circulariteit steeds meer naar Europese verordeningen die rechtstreeks gelden. De belangrijkste:
- Ecodesignverordening (ESPR, Vo. (EU) 2024/1781): ontwerp-eisen per productgroep via uitvoeringshandelingen, een digitaal productpaspoort en, voor grote ondernemingen sinds 19 juli 2026, een verbod op het vernietigen van onverkochte kleding en schoenen.
- Verpakkingsverordening (PPWR, Vo. (EU) 2025/40): van toepassing sinds 12 augustus 2026, met eisen aan recyclebaarheid, minimaal gerecycled gehalte en etikettering die gefaseerd ingaan.
- Uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV): producenten betalen voor inzameling en verwerking van hun producten na gebruik, onder meer voor verpakkingen, elektronica, batterijen en sinds 1 juli 2023 textiel.
- Single-use plastics: verboden op bepaalde wegwerpplastics en statiegeld op flesjes en blikjes.
Duurzaamheidsrapportage (CSRD)
De rapportageplicht van de CSRD is in 2026 sterk ingeperkt door de Europese Omnibus-richtlijn. Vanaf boekjaren die op of na 1 januari 2027 beginnen, geldt zij alleen nog voor ondernemingen met gemiddeld meer dan 1.000 werknemers en een netto-omzet van meer dan 450 miljoen euro.
Nederland moet deze wijziging nog in de Nederlandse wet verwerken; die implementatie is in voorbereiding. Voor de meeste mkb-bedrijven geldt dus geen eigen rapportageplicht, maar grote afnemers vragen in de keten wel vaak om gegevens over herkomst en samenstelling.
Wat zijn de valkuilen bij duurzaamheidsclaims?
Een milieuclaim die niet klopt of niet te onderbouwen is, is een misleidende handelspraktijk (art. 6:193c BW). De ACM houdt toezicht op milieuclaims richting consumenten en kan een bestuurlijke boete opleggen volgens de Wet handhaving consumentenbescherming; concurrenten kunnen daarnaast via de civiele rechter een verbod vorderen.
Richtlijn (EU) 2024/825 verbiedt vanaf 27 september 2026 bovendien algemene claims als “milieuvriendelijk” zonder erkende uitmuntende milieuprestatie, en claims over klimaatneutraliteit die alleen op compensatie berusten. Zie ook ons artikel over greenwashing en de boete die op de loer ligt.
Welke sancties riskeert u?
Het bevoegd gezag kan bij een overtreding een last onder dwangsom of bestuursdwang opleggen (art. 5:31d en 5:21 Awb) en in het uiterste geval een vergunning intrekken. Die herstelsancties zijn in de praktijk het grootste risico, omdat ze een bedrijfsproces kunnen stilleggen.
Overtreding van milieuregels is daarnaast vaak een economisch delict volgens de Wet op de economische delicten. Bij opzet is het een misdrijf, en ook bestuurders die feitelijk leiding gaven, kunnen worden vervolgd (art. 51 Sr). Meer daarover in milieudelicten en strafrechtelijke handhaving.
Hoe regelt u de verantwoordelijkheid in de keten?
In een circulaire keten levert u materiaal waarvan de samenstelling minder zeker is dan bij nieuw materiaal. Contracten moeten daarom duidelijk regelen wat de afnemer mag verwachten, want anders beoordeelt de rechter de levering aan de hand van artikel 7:17 BW (conformiteit).
- Specificaties van samenstelling en verontreinigingen, met testmethode.
- Wie de afvalstatus en de vergunningen bewaakt.
- Garanties, klachttermijn en een beperking van aansprakelijkheid.
- Informatieplichten over stoffen, zoals onder REACH.
Meer hierover in onze artikelen over circulaire economie en contracten en aansprakelijkheid bij slechte levering in de keten.
Hoe houdt u milieucompliance op orde?
Goede compliance begint met een overzicht van alle materiaalstromen, de daarbij horende juridische status en de vergunningen en meldingen per locatie. Een milieumanagementsysteem zoals ISO 14001 is niet verplicht, maar helpt om dat overzicht actueel te houden en afwijkingen vroeg te zien.
- Leg per reststroom vast of het afval, bijproduct of einde-afval is en waarom.
- Controleer bij elke nieuwe activiteit of de omgevingsvergunning en de algemene regels die dekken.
- Laat duurzaamheidsclaims vooraf toetsen aan onderbouwing en de nieuwe Europese regels.
- Bewaar registraties en meldingen van afvalstromen zorgvuldig.
Wat kunnen wij voor u doen bij circulariteit en milieucompliance?
- Beoordelen of een reststroom afval, bijproduct of einde-afval is.
- Uw omgevingsvergunning en meldingen toetsen aan nieuwe circulaire activiteiten.
- Ketencontracten opstellen met specificaties, garanties en aansprakelijkheid.
- Duurzaamheidsclaims toetsen aan art. 6:193c BW en Richtlijn 2024/825.
- Bezwaar en beroep instellen tegen handhaving, via onze bestuursrecht advocaat; bij energievraagstukken schakelen wij onze energierecht advocaat in.
Samengevat
- Een reststroom blijft afval totdat hij aan de voorwaarden voor bijproduct of einde-afval voldoet.
- Nieuwe circulaire activiteiten moeten passen binnen uw omgevingsvergunning en de algemene regels.
- De PPWR geldt sinds 12 augustus 2026; de ESPR stelt per productgroep ontwerp-eisen.
- Onjuiste milieuclaims zijn misleidend (art. 6:193c BW); vanaf 27 september 2026 gelden strengere regels.
- Overtreding kan leiden tot dwangsommen, intrekking van een vergunning en strafvervolging.
Veelgestelde vragen
Mag ik een reststroom zomaar aan een ander bedrijf verkopen?
Alleen als het geen afval is, of als u de afvalregels volgt. Dat een stroom geld oplevert, maakt hem niet automatisch een product (art. 3 en 5 Kaderrichtlijn afvalstoffen).
Geldt de CSRD voor mijn bedrijf?
Na de Omnibus-richtlijn alleen als u gemiddeld meer dan 1.000 werknemers en meer dan 450 miljoen euro netto-omzet heeft. Grote afnemers kunnen u wel contractueel om gegevens vragen.
Kan een bestuurder persoonlijk worden vervolgd voor een milieuovertreding?
Ja, wie opdracht gaf tot of feitelijk leiding gaf aan een strafbaar feit van de rechtspersoon kan worden vervolgd (art. 51 Sr). Daarnaast kan civiele bestuurdersaansprakelijkheid spelen.
Hoe snel moet ik reageren op een handhavingsbesluit?
De termijn voor bezwaar is zes weken na bekendmaking (art. 6:7 Awb). Bij een spoedeisende last kunt u daarnaast een voorlopige voorziening vragen.
