Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 8 september 2026
Prijsstijgingen van grondstoffen geven u niet zomaar het recht een leveringscontract open te breken. Het uitgangspunt van het Nederlandse contractenrecht is dat afspraken worden nagekomen. Alleen via overmacht (artikel 6:75 BW), onvoorziene omstandigheden (artikel 6:258 BW) of de derogerende werking van redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 BW) kan een contract worden aangepast, en de rechter is daarin terughoudend.
Inhoudsopgave
Kunt u een leveringscontract openbreken als de grondstofprijzen stijgen?
Meestal niet zonder medewerking van de wederpartij. Een vaste prijs is een risicoverdeling: de leverancier neemt het risico van stijgende inkoopkosten, de afnemer neemt het risico dat hij te veel betaalt als de markt daalt. Dat de markt vervolgens één kant op beweegt, maakt de afspraak niet ongeldig. Wie een langlopend contract met vaste prijzen sluit, heeft die weddenschap bewust aangegaan.
Dat betekent niet dat u machteloos bent. De eerste vraag is altijd wat er in het contract zelf staat. Veel leveringsovereenkomsten bevatten een prijsherzieningsbeding, een indexatieclausule, een hardheidsclausule of een bepaling over grondstofschaarste. Staat zo een bepaling erin, dan is dat uw route: u hoeft dan geen beroep te doen op de wettelijke uitzonderingen, maar volgt de procedure die u zelf bent overeengekomen.
Ontbreekt zo een bepaling, dan komen de wettelijke routes in beeld. Die zijn er, maar ze zijn smal. In de rest van dit artikel loopt u ze langs, met de maatstaven die de Hoge Raad daarvoor heeft geformuleerd en met wat dat praktisch betekent voor uw onderhandelingspositie. Wilt u vooral weten hoe u dit vooraf dichttimmert, lees dan ons artikel over prijsaanpassingen en grondstofschaarste in afnamecontracten.
Geldt een prijsstijging als overmacht?
Zelden. Artikel 6:75 BW bepaalt dat een tekortkoming de schuldenaar niet kan worden toegerekend als zij niet aan zijn schuld te wijten is en evenmin krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt. Doorslaggevend is of nakoming wordt verhinderd. Bij een prijsstijging is dat niet het geval: u kunt nog steeds leveren, alleen met verlies. Financieel nadeel is geen verhindering.
De situatie kantelt wanneer de grondstof feitelijk niet beschikbaar is. Een exportverbod, een sanctiepakket dat handel met een leverancier verbiedt, of een fysiek tekort waardoor geen enkele leverancier kan leveren, raken de prestatie zelf. Dan gaat het niet langer over de prijs maar over de mogelijkheid van nakoming, en kan overmacht wel opgaan. De grens ligt bij de vraag of er nog een alternatieve bron bestaat, ook al is die duurder.
Belangrijk is dat partijen zelf mogen bepalen wat als overmacht geldt. Een contractuele overmachtsbepaling kan ruimer of juist enger zijn dan de wet. Wij zien regelmatig clausules die uitdrukkelijk kostenstijgingen boven een bepaalde grens onder overmacht scharen. Hoe die bedingen worden uitgelegd, beschrijven wij in ons artikel over hardheidsclausules en overmacht en in het stuk over overmacht in tijden van oorlog of pandemie.
Wanneer slaagt een beroep op onvoorziene omstandigheden?
Artikel 6:258 BW geeft de rechter de bevoegdheid om op verzoek van een partij de gevolgen van een overeenkomst te wijzigen of de overeenkomst geheel of gedeeltelijk te ontbinden, op grond van onvoorziene omstandigheden. De drempel is hoog: het moet gaan om omstandigheden van dien aard dat de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding van de overeenkomst niet mag verwachten.
De Hoge Raad heeft die maatstaf uitgewerkt in het arrest van 20 februari 1998 in de zaak Briljant Schreuders tegen het ABP (ECLI:NL:HR:1998:ZC2587). De rechter moet terughoudendheid betrachten bij het aanvaarden van zo een beroep, omdat de redelijkheid in de eerste plaats trouw aan het gegeven woord verlangt. Die formulering wordt sindsdien in vrijwel elke uitspraak over dit onderwerp herhaald.
Onvoorzien betekent bovendien niet onvoorzienbaar. Het gaat erom of partijen in hun overeenkomst in de mogelijkheid van de omstandigheid hebben voorzien. Hebben zij een prijsrisico verdeeld, een index afgesproken of een bandbreedte opgenomen, dan hebben zij er wél in voorzien en strandt het beroep. Artikel 6:258 BW sluit een wijziging ook uit voor zover de omstandigheid volgens de aard van de overeenkomst of de verkeersopvattingen voor rekening komt van degene die zich erop beroept. Marktschommelingen behoren bij uitstek tot het ondernemersrisico.
Dat de bepaling niet altijd tandeloos is, blijkt uit de coronarechtspraak. In zijn uitspraak van 24 december 2021 (ECLI:NL:HR:2021:1974) oordeelde de Hoge Raad dat de sluiting van horeca door overheidsmaatregelen voor huurovereenkomsten van vóór maart 2020 een onvoorziene omstandigheid opleverde, en reikte hij een rekenwijze aan waarin het nadeel gelijk over verhuurder en huurder wordt verdeeld. Kenmerkend is dat het ging om een van buiten komende overheidsmaatregel, niet om een marktbeweging.
Wat voegt redelijkheid en billijkheid toe?
Artikel 6:248 BW bepaalt dat een overeenkomst niet alleen de overeengekomen rechtsgevolgen heeft, maar ook die welke voortvloeien uit de wet, de gewoonte en de eisen van redelijkheid en billijkheid. Datzelfde artikel geeft de derogerende werking: een tussen partijen geldende regel is niet van toepassing voor zover dit in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn.
Let op het woord onaanvaardbaar. Dat is een zwaardere toets dan onredelijk of onbillijk. Een prijsafspraak die ongunstig uitpakt is niet onaanvaardbaar; daarvoor is meer nodig, bijvoorbeeld dat de wederpartij de situatie zelf heeft veroorzaakt of dat vasthouden aan de letter van het contract in flagrante strijd komt met wat partijen bij het sluiten voor ogen stond.
De aanvullende werking van hetzelfde artikel is in de praktijk vaak nuttiger. Daaruit volgt bijvoorbeeld dat partijen elkaar tijdig moeten informeren over een dreigend probleem, dat zij redelijke alternatieven moeten onderzoeken en dat zij niet mogen stilzitten om vervolgens de schade op de ander af te wentelen. Wie zijn afnemer maandenlang niets laat weten en dan ineens stopt met leveren, verzwakt daarmee zijn eigen positie.
Wat staat er in uw contract en algemene voorwaarden?
Voordat u aan de wet toekomt, hoort het dossier op tafel: de raamovereenkomst, de individuele orders, de offerte, de orderbevestigingen en de algemene voorwaarden van beide partijen. Kijk of er een prijsherzieningsbeding is met een drempel en een procedure, of een index waaraan de prijs is gekoppeld, en of er een looptijd- of opzegregeling bestaat die u een uitweg biedt zonder wanprestatie.
Verwijzen beide partijen naar hun eigen algemene voorwaarden, dan geldt in Nederland de first shot-regel van artikel 6:225 BW: de voorwaarden waarnaar het eerst is verwezen prevaleren, tenzij de andere partij die toepasselijkheid uitdrukkelijk van de hand heeft gewezen. Dat is precies andersom dan de last shot-benadering die in sommige buitenlandse rechtsstelsels geldt. Hoe u dat in de praktijk voorkomt, leest u in ons artikel over de battle of forms in B2B-contracten.
Denk ook aan de leveringsconditie. Wie draagt het transport-, verzekerings- en koersrisico, en op welk moment gaat het risico over? Bij internationale contracten bepalen de gekozen leveringsvoorwaarden vaak meer over de kostenverdeling dan de prijsclausule zelf. En bevat het contract een boetebeding, controleer dan of dat beding ook geldt bij een tijdelijke leveringsstop; wij bespreken die keuze in het stuk over boetebeding tegenover schadevergoeding.
Hoe pakt u een heronderhandeling aan?
In de meeste gevallen is een onderhandelde oplossing beter dan een procedure, al was het maar omdat u de relatie nodig heeft. Begin met feiten: laat zien welke inkoopprijs u betaalde bij het sluiten van het contract, wat u nu betaalt, welke bron dat aantoont en welk deel van de kostprijs de betrokken grondstof uitmaakt. Een verzoek dat op een openbare index of op facturen steunt, landt anders dan een algemene klacht over de markt.
Bied vervolgens iets aan in ruil. Een verlenging van de looptijd, een grotere afnamegarantie, een aangepast leveringsschema of een tijdelijke toeslag die vervalt zodra de index onder een afgesproken grens zakt. Verdeling van het nadeel is in dit soort gesprekken de gebruikelijke uitkomst, en dat sluit aan bij hoe rechters zelf naar dit soort situaties kijken.
Leg de uitkomst schriftelijk vast in een allonge of addendum bij het bestaande contract, met een datum vanaf wanneer de nieuwe prijs geldt, de duur van de regeling en de vermelding dat het overige onverkort van kracht blijft. Laat ook vastleggen dat partijen elkaar over en weer finale kwijting verlenen voor de periode daarvoor, zodat de discussie niet later alsnog terugkeert.
Welke risico’s loopt u als u eenzijdig stopt met leveren?
Wie zonder grond niet levert, pleegt wanprestatie. De afnemer kan nakoming vorderen, de overeenkomst ontbinden op grond van artikel 6:265 BW en schadevergoeding vragen op grond van artikel 6:74 BW. Die schade omvat doorgaans de meerkosten van vervangende inkoop, en bij productiestilstand ook gevolgschade. Een aansprakelijkheidsbeperking in uw voorwaarden helpt daarbij alleen als die beperking geldig is overeengekomen en niet wordt doorbroken.
Praktisch is het kort geding het grootste risico. Een afnemer die zijn productie ziet stilvallen, kan binnen enkele weken een vonnis krijgen dat u verplicht te leveren tegen de contractprijs, versterkt met een dwangsom. De voorzieningenrechter toetst dan summier, en het uitgangspunt afspraak is afspraak werkt in dat kader in uw nadeel. Wat u als afnemer aan de andere kant van die situatie kunt doen, staat in ons artikel over een leverancier die zijn afspraken niet nakomt.
Denk daarnaast aan de keten. Levert u niet, dan komt uw afnemer mogelijk zelf in gebreke bij zijn klanten, en die schade kan naar u worden doorgeschoven. Hoe die aansprakelijkheid door een keten loopt, beschrijven wij in het stuk over contractbreuk door leveranciersketens. Wilt u het wettelijke kader zelf nalezen, dan vindt u het verbintenissenrecht in Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek.
Wat legt u vast in nieuwe contracten?
De les uit de afgelopen jaren is niet dat vaste prijzen slecht zijn, maar dat de looptijd en de prijsafspraak op elkaar moeten aansluiten. Een vaste prijs voor drie maanden is iets anders dan een vaste prijs voor drie jaar. Hoe langer de looptijd, hoe belangrijker een mechanisme dat meebeweegt zonder dat er onderhandeld hoeft te worden.
Neem in ieder geval de volgende punten expliciet op:
- welke grondstof of index de prijs bepaalt, met de exacte naam en publicerende instantie;
- vanaf welke afwijking herziening mogelijk is, in beide richtingen;
- binnen welke termijn een herzieningsverzoek moet worden gedaan en beantwoord;
- wat er geldt zolang partijen onderhandelen: doorleveren tegen de oude prijs of tegen een voorlopige prijs;
- welke gebeurtenissen als overmacht gelden en welke uitdrukkelijk niet;
- wat er gebeurt als partijen er binnen de termijn niet uitkomen: opzegging, bindend advies of arbitrage.
Dat laatste punt wordt het vaakst vergeten. Een heronderhandelingsplicht zonder terugvaloptie geeft de partij die belang heeft bij de bestaande situatie alle reden om te blijven praten zonder iets af te spreken. Met een duidelijke uitweg is de prikkel om er samen uit te komen aan beide kanten even groot.
Veelgestelde vragen
Is een prijsstijging van grondstoffen overmacht?
In beginsel niet. Overmacht in de zin van artikel 6:75 BW ziet op een tekortkoming die de schuldenaar niet kan worden toegerekend omdat nakoming verhinderd wordt. Duurder inkopen is geen verhindering: de levering is nog steeds mogelijk, alleen verliesgevend.
Anders wordt het wanneer een uitvoerverbod, een sanctie of een fysiek tekort de levering feitelijk onmogelijk maakt. Dan gaat het niet meer om de prijs maar om de beschikbaarheid, en komt overmacht wel in beeld.
Wanneer slaagt een beroep op onvoorziene omstandigheden?
Artikel 6:258 BW laat de rechter een overeenkomst wijzigen of ontbinden bij onvoorziene omstandigheden die van dien aard zijn dat de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding niet mag verwachten. De Hoge Raad heeft in het arrest Briljant Schreuders tegen ABP van 20 februari 1998 uitgesproken dat de rechter daarbij terughoudendheid moet betrachten.
Doorslaggevend is niet of u de stijging zag aankomen, maar of het risico volgens de aard van de overeenkomst of de verkeersopvattingen voor uw rekening komt. Staat er een prijsrisicoverdeling in het contract, dan heeft u die verdeling zelf aanvaard.
Mag ik de levering opschorten tot de klant een hogere prijs betaalt?
Nee, niet als de klant zijn eigen verplichtingen gewoon nakomt. Opschorten mag alleen wanneer de wederpartij zelf in verzuim is of duidelijk niet zal nakomen. Levert u niet om een prijsverhoging af te dwingen, dan pleegt u zelf wanprestatie.
De afnemer kan dan nakoming vorderen in kort geding, versterkt met een dwangsom, en daarnaast schadevergoeding vragen voor vervangende inkoop en stilstand.
Wat doet een hardheidsclausule precies?
Een hardheidsclausule verplicht partijen om opnieuw te onderhandelen zodra een vooraf omschreven gebeurtenis het evenwicht van het contract verstoort. Zij vervangt de zware toets van artikel 6:258 BW door een afspraak die u zelf heeft vormgegeven.
Neem in zo een clausule op wat de gebeurtenis is, welke drempel geldt, binnen welke termijn moet worden gereageerd en wat er gebeurt als partijen er niet uitkomen. Zonder terugvaloptie is het een verplichting tot koffiedrinken.
Wiens algemene voorwaarden gelden als beide partijen naar hun eigen set verwijzen?
Nederland kent de first shot-regel van artikel 6:225 BW: de voorwaarden waarnaar het eerst is verwezen gelden, tenzij de andere partij de toepasselijkheid daarvan uitdrukkelijk van de hand wijst. Een verwijzing op een orderbevestiging is dus niet vanzelf voldoende om de eigen set alsnog te laten gelden.
Dat maakt de volgorde van de correspondentie juridisch relevant. Bewaar offertes, orders en bevestigingen met datum en tijdstip.
Kan een rechter de prijs zelf aanpassen?
Ja. Artikel 6:258 BW geeft de rechter de bevoegdheid de gevolgen van de overeenkomst te wijzigen, en dat kan een prijsaanpassing zijn. De Hoge Raad heeft in zijn uitspraak van 24 december 2021 over huurprijzen tijdens de coronapandemie laten zien dat een rechter het nadeel tussen partijen kan verdelen in plaats van één partij volledig gelijk te geven.
Dat is echter een uitkomst na een procedure, met de bijbehorende tijd en kosten. Een onderhandelde verdeling van het nadeel komt op hetzelfde neer en is aanzienlijk sneller.
Zit u vast aan een contract dat door gestegen grondstofprijzen verliesgevend is geworden, of wordt u juist geconfronteerd met een leverancier die eenzijdig zijn prijzen verhoogt? De contractenrechtadvocaten van Law & More in Eindhoven beoordelen uw contract en voorwaarden, bepalen welke route realistisch is en voeren zo nodig de onderhandeling of de procedure. Neem gerust contact op om uw situatie voor te leggen.
