Overmacht bij oorlog of pandemie: wanneer kunt u zich erop beroepen?

Gepubliceerd op 25 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 14 oktober 2026

Een oorlog of pandemie is alleen overmacht als die gebeurtenis de nakoming van uw verplichting werkelijk verhindert en de tekortkoming niet krachtens wet, overeenkomst of verkeersopvattingen voor uw rekening komt (artikel 6:75 BW). Dat nakoming duurder of lastiger is geworden, is in de regel geen overmacht; dan kan hooguit een beroep op onvoorziene omstandigheden slagen (artikel 6:258 BW), en ook dat lukt alleen in uitzonderlijke gevallen.

De coronapandemie en de oorlog in Oekraïne hebben laten zien hoe die regels in de praktijk uitwerken. Hieronder leest u wanneer een beroep op overmacht kan slagen, wat de gevolgen zijn en hoe u uw contracten daarop inricht.

Wat is overmacht naar Nederlands recht?

Overmacht is een tekortkoming die de schuldenaar niet kan worden toegerekend. Dat is het geval als zij niet te wijten is aan zijn schuld en ook niet krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt (artikel 6:75 BW).

De vraag is dus niet alleen of de gebeurtenis buiten uw macht lag, maar vooral wie het risico draagt. Volgens de verkeersopvattingen komt bijvoorbeeld het risico van financieel onvermogen voor rekening van de schuldenaar, en ook het risico van hulpzaken en hulppersonen die u inzet (artikel 6:76 en 6:77 BW). Wie zich op overmacht beroept, moet de feiten daarvoor stellen en zo nodig bewijzen.

Voorzienbaarheid speelt een rol bij de risicoverdeling. Wie een contract sloot terwijl een pandemie of oorlog al bekend was, heeft dat risico in de regel aanvaard. Het is geen zelfstandig wettelijk vereiste, maar wel een zwaarwegend gezichtspunt.

Wanneer leidt een pandemie of oorlog tot overmacht?

Een pandemie of oorlog leidt tot overmacht als zij nakoming feitelijk of rechtens verhindert, bijvoorbeeld door een overheidsverbod, een sanctie of het wegvallen van de enige leveringsroute. Algemene economische gevolgen, zoals hogere prijzen, zijn meestal geen overmacht.

Overheidsmaatregelen tijdens corona

Moest een onderneming door een overheidsmaatregel sluiten, dan kon zij een prestatie die daardoor onmogelijk werd vaak niet leveren zonder dat haar dat werd toegerekend. Een evenement dat door een verbod niet kon doorgaan, is daarvan een voorbeeld.

Een betalingsverplichting wordt daarentegen zelden door overmacht getroffen. Een huurder die door een sluiting minder omzet had, bleef in beginsel de huur verschuldigd. De Hoge Raad oordeelde op prejudiciële vragen dat de coronamaatregelen geen gebrek aan het gehuurde opleveren, maar wel een onvoorziene omstandigheid kunnen zijn voor huurovereenkomsten van bedrijfsruimte die vóór 15 maart 2020 zijn gesloten (HR 24 december 2021, ECLI:NL:HR:2021:1974). Het omzetverlies werd dan in beginsel gelijk verdeeld tussen huurder en verhuurder, na aftrek van overheidssteun.

Sancties en de oorlog in Oekraïne

EU-sancties tegen Rusland kunnen nakoming rechtens onmogelijk maken, bijvoorbeeld als levering van bepaalde goederen aan Russische partijen verboden is. Wie in strijd met een sanctie zou presteren, overtreedt de wet; dat levert in de regel overmacht op.

De sanctieverordening tegen Rusland bevat bovendien een bepaling dat vorderingen van gesanctioneerde of Russische partijen die verband houden met door de sancties getroffen contracten niet worden toegewezen (artikel 11 Verordening (EU) nr. 833/2014). Meer over de risico’s leest u bij de gevolgen van het overtreden van Ruslandsancties.

Hogere energie- en grondstofprijzen

Sterk gestegen prijzen maken nakoming duurder, maar niet onmogelijk. Dat is in de regel geen overmacht, omdat het prijsrisico bij een vaste prijs volgens de verkeersopvattingen bij de leverancier ligt.

Een uitweg kan artikel 6:258 BW bieden: de rechter kan een overeenkomst wijzigen of ontbinden als ongewijzigde instandhouding naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet mag worden verwacht. De rechter is daarmee terughoudend. Het verzoek faalt als de omstandigheid krachtens de aard van de overeenkomst of de verkeersopvattingen voor rekening van de verzoeker komt (artikel 6:258 lid 2 BW). Meer leest u bij hardheidsclausules en overmacht.

Wat zijn de gevolgen van overmacht?

Bij overmacht bent u geen schadevergoeding verschuldigd (artikel 6:74 BW) en raakt u niet in verzuim (artikel 6:81 BW). De wederpartij kan de overeenkomst wel ontbinden, omdat ontbinding geen toerekenbare tekortkoming vereist (artikel 6:265 BW).

Overmacht bevrijdt u niet van de verplichting zelf. Is de verhindering tijdelijk, dan moet u nakomen zodra dat weer kan. De wederpartij mag intussen haar eigen tegenprestatie opschorten (artikel 6:262 BW). Is nakoming blijvend onmogelijk, dan kan de wederpartij ontbinden en moet al ontvangen betaling worden terugbetaald (artikel 6:271 BW).

Let op: was u al in verzuim toen de overmachtsituatie ontstond, dan komt die voor uw rekening, tenzij de schade ook bij tijdige nakoming zou zijn ontstaan (artikel 6:84 BW).

Wat regelt een overmachtsclausule?

Een overmachtsclausule bepaalt welke gebeurtenissen als overmacht gelden en wat de gevolgen zijn. Zo’n clausule gaat in de regel voor op de wettelijke regeling.

Een goede clausule bevat:

• een omschrijving van de gebeurtenissen, zoals epidemieën, oorlog, sancties, overheidsmaatregelen en cyberaanvallen;
• de eis dat de gebeurtenis de nakoming daadwerkelijk verhindert, en niet alleen duurder maakt;
• een meldplicht binnen een vaste termijn, met onderbouwing;
• een plicht om de gevolgen te beperken en alternatieven te zoeken;
• een recht om op te zeggen of te ontbinden als de overmacht langer dan een bepaalde periode duurt.

Wilt u ook prijsstijgingen opvangen, dan is een prijsaanpassings- of hardshipclausule geschikter dan een overmachtsclausule. Zie de hardshipclausule naar Nederlands recht en, voor de bredere inrichting, een contract opstellen.

Wat geldt bij internationale contracten?

Bij een internationaal contract bepaalt eerst het toepasselijke recht welke overmachtsregel geldt. Op internationale koop van roerende zaken is vaak het Weens Koopverdrag (CISG) van toepassing, tenzij partijen dat hebben uitgesloten.

Volgens artikel 79 CISG is een partij niet aansprakelijk voor een tekortkoming die het gevolg is van een verhindering buiten haar macht, die zij bij het sluiten redelijkerwijs niet had kunnen voorzien en waarvan zij de gevolgen niet had kunnen vermijden. Zij moet de wederpartij binnen een redelijke termijn over de verhindering inlichten. Meer leest u bij grensoverschrijdende contracten.

Waar let u op als partij die zich op overmacht beroept?

• Meld de verhindering direct en schriftelijk, met de oorzaak en de verwachte duur.
• Leg vast welke alternatieven u heeft onderzocht, zoals andere leveranciers of routes.
• Controleer de overmachtsclausule en de algemene voorwaarden op meldtermijnen.
• Ga na of uw eigen toeleveranciers zich op overmacht kunnen beroepen; zie ook aansprakelijkheid in de keten.

Waar let u op als wederpartij?

• Vraag om onderbouwing van de verhindering en het causaal verband met de tekortkoming.
• Beoordeel of het risico volgens het contract of de verkeersopvattingen toch bij de wederpartij ligt.
• Schort zo nodig uw eigen prestatie op (artikel 6:262 BW).
• Overweeg ontbinding als nakoming blijvend uitblijft (artikel 6:265 BW).

Wat kunnen wij voor u doen bij overmacht door oorlog of pandemie?

• Beoordelen of een beroep op overmacht of onvoorziene omstandigheden kans maakt.
• Een overmachtsmelding of reactie daarop opstellen.
• Overmachts- en hardshipclausules in uw contracten opstellen of herzien.
• Onderhandelen over aanpassing, opschorting of beëindiging van het contract.
• Procederen over overmacht, ontbinding of wijziging als advocaat civiel recht.

Samengevat

• Overmacht vraagt een verhindering die niet voor uw rekening komt (artikel 6:75 BW).
• Hogere kosten zijn meestal geen overmacht; artikel 6:258 BW biedt alleen in uitzonderlijke gevallen uitkomst.
• Bij corona en huur van bedrijfsruimte werd omzetverlies in beginsel gedeeld (ECLI:NL:HR:2021:1974).
• Overmacht sluit schadevergoeding uit, maar niet ontbinding door de wederpartij.
• Een goede overmachtsclausule regelt gebeurtenissen, meldplicht en een beëindigingsrecht.

Veelgestelde vragen

Is een pandemie altijd overmacht?

Nee. Het gaat erom of de pandemie of een maatregel de concrete prestatie verhindert en of het risico niet bij de schuldenaar ligt. Voor contracten die zijn gesloten toen de pandemie al bekend was, ligt een beroep op overmacht minder voor de hand.

Kan ik me op overmacht beroepen als ik niet kan betalen?

In de regel niet. Financieel onvermogen komt volgens de verkeersopvattingen voor rekening van de schuldenaar, ook als het door een crisis is veroorzaakt.

Wat is het verschil tussen overmacht en onvoorziene omstandigheden?

Overmacht ontslaat u van aansprakelijkheid voor een tekortkoming (artikel 6:75 BW). Bij onvoorziene omstandigheden vraagt u de rechter de overeenkomst te wijzigen of te ontbinden omdat ongewijzigde instandhouding niet redelijk is (artikel 6:258 BW).

Moet ik overmacht direct melden?

Veel contracten en algemene voorwaarden bevatten een meldtermijn. Ook zonder zo’n termijn is tijdige melding verstandig, omdat de wederpartij dan maatregelen kan nemen en u later uw beroep beter kunt onderbouwen.