Hardshipclausule: wat regelt zij en wanneer kunt u haar inroepen?

Gepubliceerd op 4 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 6 oktober 2026

Een hardshipclausule is een contractbepaling die partijen verplicht opnieuw te onderhandelen als onvoorziene omstandigheden het evenwicht in de overeenkomst ernstig verstoren. Naast zo’n clausule blijft artikel 6:258 BW gelden: de rechter kan een overeenkomst wijzigen of ontbinden als ongewijzigde voortzetting naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet mag worden verwacht, maar hij doet dat alleen in uitzonderlijke gevallen.

Economische schokken, sancties, een pandemie of een sterke stijging van energie- en grondstofprijzen kunnen een contract uit balans brengen. Een goede hardshipclausule regelt vooraf hoe partijen daarmee omgaan. Hieronder leest u wat zo’n clausule is, hoe zij zich verhoudt tot de wet, hoe u haar formuleert en waar de risico’s liggen.

Wat is een hardshipclausule?

Een hardshipclausule is een afspraak dat partijen gaan heronderhandelen als de uitvoering door ingrijpend gewijzigde omstandigheden buitensporig zwaar wordt. De clausule verplicht meestal tot overleg, niet tot een bepaalde uitkomst.

Met een hardshipclausule leggen partijen vast dat niemand een overeenkomst ongewijzigd hoeft uit te voeren als dat door abnormale omstandigheden buiten proportie zwaar is geworden. De clausule beschrijft wanneer die situatie zich voordoet, hoe een partij haar inroept en wat er gebeurt als het overleg niet slaagt. Zo’n regeling biedt een alternatief voor het beëindigen van de overeenkomst en helpt de samenwerking te behouden.

Typische kenmerken zijn: een omschrijving van de omstandigheden die als hardship gelden, een plicht om de andere partij tijdig te informeren, een plicht om te goeder trouw te heronderhandelen en een regeling voor het geval partijen er niet uitkomen. Het verschil met overmacht is dat nakoming bij hardship nog mogelijk is, maar veel zwaarder of duurder is geworden. Over overmacht leest u meer in ons artikel over overmacht.

Waar komt de hardshipclausule vandaan?

De hardshipclausule komt uit de internationale handelspraktijk. Veel rechtsstelsels, waaronder het Engelse recht, kennen geen algemene wettelijke regeling voor gewijzigde omstandigheden. Het Engelse leerstuk van frustration leidt alleen in uitzonderlijke gevallen tot het vervallen van de overeenkomst en biedt geen mogelijkheid om het contract aan te passen. Partijen regelen dat daarom zelf in het contract.

Ook internationale modelregels bevatten een hardshipregeling. De UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts omschrijven hardship en geven de benadeelde partij het recht om heronderhandeling te vragen. Partijen verwijzen in internationale contracten soms naar die regels of naar de hardshipclausule die de Internationale Kamer van Koophandel heeft opgesteld. Voor internationale partijen is een hardshipclausule herkenbaar. Welk recht op uw contract van toepassing is, bespreken wij in ons artikel over toepasselijk recht bij internationale overeenkomsten.

Wat is het verschil met een hardheidsclausule?

De namen lijken op elkaar, maar het zijn verschillende dingen. Een hardheidsclausule staat in een wet of regeling. Zij geeft een bestuursorgaan de ruimte om af te wijken van een regel als toepassing daarvan in een bijzonder geval onredelijk uitpakt. Een hardshipclausule is een afspraak tussen private partijen in een contract.

Beide clausules zijn bedoeld om onredelijke gevolgen van onvoorziene situaties te voorkomen, maar zij werken langs verschillende wegen.

Wat zegt artikel 6:258 BW?

Volgens artikel 6:258 BW kan de rechter op verzoek van een partij een overeenkomst wijzigen of geheel of gedeeltelijk ontbinden op grond van onvoorziene omstandigheden. Voorwaarde is dat de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding niet mag verwachten.

Wanneer is een omstandigheid onvoorzien?

Onvoorzien betekent in de rechtspraak niet hetzelfde als onvoorzienbaar. Het gaat erom of partijen de omstandigheid bij het sluiten van de overeenkomst in hun afspraken hebben verdisconteerd. Een omstandigheid die partijen wel hadden kunnen voorzien, maar waarover zij niets hebben afgesproken, kan dus onvoorzien zijn. Wel speelt de voorzienbaarheid een rol bij de vraag of een partij het risico daarvan stilzwijgend heeft aanvaard.

Wanneer komt de omstandigheid voor uw rekening?

Volgens artikel 6:258 lid 2 BW is wijziging of ontbinding niet mogelijk als de omstandigheid volgens de aard van de overeenkomst of de verkeersopvattingen voor rekening komt van de partij die zich erop beroept. Van professionele partijen wordt verwacht dat zij normale marktrisico’s, zoals prijsschommelingen, in hun contracten verwerken. Voor ondernemers is een beroep op artikel 6:258 BW daardoor extra lastig.

Hoe beoordeelt de rechter een beroep op artikel 6:258 BW?

De rechter past het artikel terughoudend toe. Het uitgangspunt is dat afspraken moeten worden nagekomen. Een overeenkomst wordt alleen gewijzigd als ongewijzigde voortzetting echt onaanvaardbaar is. De rechter wijzigt niet uit zichzelf; een partij moet erom vragen. Hij kan de wijziging of ontbinding volgens artikel 6:258 lid 1 BW met terugwerkende kracht laten ingaan en er voorwaarden aan verbinden.

Artikel 6:258 BW is dwingend recht. Volgens artikel 6:250 BW kunnen partijen het niet bij overeenkomst uitsluiten. Wel kunnen zij in hun contract vastleggen welke risico’s voor wiens rekening komen. Dat beïnvloedt de uitkomst: een risico dat een partij in het contract uitdrukkelijk heeft aanvaard, is niet meer onvoorzien en komt bovendien voor haar rekening.

Hoe verhouden de hardshipclausule en artikel 6:258 BW zich tot elkaar?

Een hardshipclausule werkt als voorportaal: partijen moeten eerst zelf proberen een oplossing te vinden. Lukt dat niet, dan kan een partij alsnog de rechter vragen de overeenkomst te wijzigen, op grond van de clausule of van artikel 6:258 BW.

De clausule maakt de toepassing van de wet concreter en voorspelbaarder. Partijen laten zien welke risico’s zij hebben voorzien en hoe zij die hebben verdeeld. Een zorgvuldig geformuleerde clausule geeft de rechter daarmee houvast. Een vage clausule kan juist nieuwe vragen oproepen, bijvoorbeeld of partijen met de clausule bedoelden dat een bepaald risico wel of niet voor rekening van één van hen komt. Heeft een partij in het contract een risico uitdrukkelijk aanvaard, dan staat artikel 6:258 BW haar voor dat risico in de regel niet meer ter beschikking.

Hoe formuleert u een goede hardshipclausule?

Een goede hardshipclausule beschrijft concreet wanneer heronderhandeling verplicht is, hoe dat overleg verloopt en wat er gebeurt als het mislukt. Vage bewoordingen leiden tot discussie over de vraag of de clausule überhaupt van toepassing is.

Welke triggers legt u vast?

Leg vast wat partijen onder een wezenlijke wijziging van omstandigheden verstaan. Objectieve drempels werken het best. Denk aan een stijging van een bepaalde kostenpost met meer dan een afgesproken percentage, gemeten aan een openbare index. Of aan nieuwe wet- en regelgeving die de uitvoering direct raakt, of import- en exportbeperkingen door een overheid. Hoe hoger en concreter de drempel, hoe minder ruimte er is voor discussie achteraf.

Welke onderdelen horen in de clausule?

In commerciële contracten komen de volgende onderdelen vaak terug:

• een meldplicht: de partij die zich op hardship beroept, meldt dat schriftelijk binnen een bepaalde termijn;
• een onderbouwing: die partij toont met stukken aan welke omstandigheden zijn gewijzigd en wat de gevolgen zijn;
• een onderhandelingstermijn: partijen overleggen binnen een vaste periode;
• goede trouw: partijen onderhandelen serieus en constructief;
• een regeling voor het geval het overleg mislukt: mediation, arbitrage of de rechter, met of zonder bevoegdheid om het contract aan te passen.

Sommige contracten gaan verder en bevatten een automatisch aanpassingsmechanisme, zoals een prijsindexering of een brandstoftoeslag. Dan hoeven partijen niet eerst te onderhandelen. Zulke bepalingen zijn voorspelbaar, maar dekken alleen de risico’s die u vooraf hebt benoemd. Hulp bij het formuleren vindt u bij het opstellen van contracten.

Hoe verloopt de heronderhandeling?

Het proces start zodra een partij de clausule inroept. In de praktijk verloopt het meestal in vier stappen: een schriftelijke melding, overleg binnen de afgesproken termijn, het zoeken naar een aangepaste uitvoering en het schriftelijk vastleggen van de wijziging. Beide partijen moeten zich daarbij redelijk opstellen. Een partij die elk gesprek weigert, kan in strijd handelen met de clausule en met de redelijkheid en billijkheid van artikel 6:248 BW.

Lukt het niet, dan kan een partij de rechter of een arbiter vragen de overeenkomst te wijzigen of te ontbinden. Regelt de clausule niet uitdrukkelijk dat de rechter het contract mag aanpassen, dan is artikel 6:258 BW de wettelijke grondslag. Soms kiezen partijen er ook voor de overeenkomst op te zeggen; wat daarbij komt kijken, leest u in ons artikel over het opzeggen van een overeenkomst.

Wanneer kunt u een beroep doen op hardship?

Dat hangt in de eerste plaats af van de tekst van uw clausule. Zonder clausule gelden de strenge eisen van artikel 6:258 BW.

In de praktijk let de rechter op drie punten. Zijn de omstandigheden ontstaan of bekend geworden ná het sluiten van de overeenkomst, en hebben partijen ze niet verdisconteerd? Is de verstoring zo ernstig dat de prestatie onevenredig zwaar is geworden ten opzichte van de oorspronkelijke afspraak? En is er een duidelijk verband tussen de gewijzigde omstandigheden en de problemen bij de uitvoering? Niet elke kostenstijging of marktschommeling rechtvaardigt een aanpassing.

Hoe legt de rechter de clausule uit?

Een hardshipclausule wordt uitgelegd volgens de Haviltex-maatstaf. Die maatstaf komt uit een arrest van de Hoge Raad uit 1981. Het gaat niet alleen om de letterlijke tekst, maar om de zin die partijen in de gegeven omstandigheden redelijkerwijs aan de bepaling mochten toekennen en wat zij redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Daarbij weegt mee tot welke maatschappelijke kring partijen behoren en welke rechtskennis van hen kan worden verwacht.

Bij een hardshipclausule kijkt de rechter onder meer naar de precieze formulering, naar de risico’s die partijen wel of juist niet wilden dragen en naar de verhouding tot de rest van het contract. Tussen professionele partijen die met juridische hulp hebben onderhandeld, weegt de tekst doorgaans zwaarder.

Welke lessen bood de coronacrisis?

De coronacrisis leidde tot veel procedures over onvoorziene omstandigheden. Bekend is de uitspraak van de Hoge Raad van 24 december 2021 over huurders van bedrijfsruimte die door overheidsmaatregelen hun zaak moesten sluiten (ECLI:NL:HR:2021:1974). De Hoge Raad oordeelde dat de coronamaatregelen een onvoorziene omstandigheid kunnen zijn. Het nadeel kan in beginsel gelijk worden verdeeld tussen huurder en verhuurder, voor zover het niet al is gecompenseerd door overheidssteun.

Die uitspraak gaat over huurovereenkomsten die vóór de pandemie zijn gesloten. Bij contracten die daarna zijn gesloten, lag het risico van nieuwe maatregelen meer voor de hand. Bij leveringscontracten, evenementen en bouwprojecten verschillen de uitkomsten per zaak. Ook bij de sterk gestegen energie- en bouwkosten sinds 2022 slaagt een beroep op artikel 6:258 BW lang niet altijd, zeker niet tussen professionele partijen. Juist daarom kiezen steeds meer partijen voor een eigen hardship- of prijsaanpassingsclausule.

Welke risico’s loopt u bij het inroepen van hardship?

Wie ten onrechte hardship inroept en daarom stopt met presteren, schiet zelf tekort. Dat kan leiden tot schadevergoeding en tot ontbinding door de wederpartij.

Schort u de uitvoering op zonder dat de clausule of de wet u dat recht geeft, dan is er sprake van een tekortkoming. De wederpartij kan dan nakoming, schadevergoeding of ontbinding vorderen. Blijf daarom presteren zolang er geen afspraak of uitspraak is, tenzij u zeker weet dat u mag opschorten. Meer over de gevolgen van tekortschieten leest u in ons artikel over contractbreuk.

De partij die zich op hardship beroept, draagt ook de bewijslast. Zij moet aantonen dat de omstandigheden zijn gewijzigd, dat zij niet zijn verdisconteerd en dat de gevolgen ernstig zijn. Onderbouw dat met cijfers, zoals een vergelijking van de kostprijs bij het sluiten van het contract en nu. Daarnaast is er een zakelijk risico. Wie herhaaldelijk hardship inroept, kan het vertrouwen van zijn contractpartners verliezen.

Hoe voorkomt u misbruik?

Een heldere definitie van hardship is de beste bescherming. Leg vast welke gebeurtenissen meetellen, met objectieve drempels. Spreek een termijn af waarbinnen een partij hardship moet inroepen nadat de omstandigheden zijn ontstaan. Neem een bepaling op dat partijen tijdens de onderhandelingen de overeenkomst blijven uitvoeren. En spreek af dat een geschil eerst via mediation wordt geprobeerd op te lossen voordat een partij naar de rechter of arbiter stapt.

Wat kunnen wij voor u doen bij een hardshipclausule?

Wij helpen u bij het opstellen van de clausule en als de omstandigheden al zijn veranderd:

• Wij stellen een hardship- of prijsaanpassingsclausule op met objectieve triggers, een meldplicht en een onderhandelingstermijn.
• Wij beoordelen of uw situatie onder de bestaande clausule valt, uitgelegd volgens de Haviltex-maatstaf.
• Wij stellen de schriftelijke melding op en onderbouwen die met een vergelijking van de kostprijs bij het sluiten van het contract en nu.
• Wij voeren namens u de heronderhandeling en leggen de uitkomst schriftelijk vast.
• Wij toetsen of een beroep op artikel 6:258 BW zinvol is als de clausule ontbreekt of het overleg mislukt, en voeren zo nodig de procedure.
• Wij adviseren of u uw prestatie mag opschorten, zodat u niet zelf tekortschiet.

Samengevat

• Een hardshipclausule verplicht partijen tot heronderhandeling als onvoorziene omstandigheden het contract ernstig uit balans brengen.
• Artikel 6:258 BW blijft daarnaast gelden en kan niet bij overeenkomst worden uitgesloten; de rechter past het terughoudend toe.
• Onvoorzien betekent: niet verdisconteerd in de overeenkomst; een risico dat u in het contract aanvaardt, komt voor uw rekening.
• Formuleer concrete triggers, een meldplicht, een onderhandelingstermijn en een regeling voor als het overleg mislukt.
• Blijf presteren tot er een afspraak of uitspraak is; wie ten onrechte opschort, schiet zelf tekort.

Veelgestelde vragen

Law & More adviseert ondernemers bij het opstellen van hardship- en prijsaanpassingsclausules en bij geschillen over gewijzigde omstandigheden; meer over deze praktijk leest u op de pagina over verbintenissenrecht. De wettekst van artikel 6:258 BW vindt u in Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek. Twijfelt u over uw positie? Leg uw situatie aan ons voor. Wij laten u binnen één werkdag weten wat uw opties zijn.

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina ondernemingsrecht advocaat.