Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
In een civiele procedure moet de partij die zich beroept op de rechtsgevolgen van bepaalde feiten, die feiten bewijzen (artikel 150 Rv). De rechter waardeert het bewijs in beginsel vrij. Een uitzondering geldt als de wet of de redelijkheid en billijkheid de bewijslast anders verdeelt, en sommige stukken, zoals een notariële akte, hebben dwingende bewijskracht.
Sinds 1 januari 2025 geldt de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht. Inzage in gegevens, voorlopige bewijsverrichtingen en bewijsbeslag zijn daardoor beter geregeld. Hieronder leest u wat dat in de praktijk betekent, met twee uitspraken van de Hoge Raad die laten zien waar de grenzen liggen.

Inhoudsopgave
Wie draagt de bewijslast in een civiele zaak?
De hoofdregel is “wie stelt, bewijst”. De eiser bewijst de feiten waarop zijn vordering rust, de gedaagde de feiten waarop zijn verweer rust (artikel 150 Rv). Wie betaling eist, bewijst de overeenkomst. Wie stelt al te hebben betaald, bewijst de betaling.

Feiten die de wederpartij niet of onvoldoende betwist, mag de rechter als vaststaand aannemen (artikel 149 Rv). Bewijs is dus alleen nodig voor feiten die gemotiveerd worden betwist. Lukt het bewijs niet, dan draagt de partij met de bewijslast het risico en verliest zij op dat punt.
Wanneer wijkt de bewijslast af?
De wet bevat soms een eigen regel of een wettelijk vermoeden. Een voorbeeld is het vermoeden dat een gebrek bij consumentenkoop er bij aflevering al was als het binnen een jaar zichtbaar wordt (artikel 7:18 lid 2 BW). Daarnaast kan de rechter van de partij die over de informatie beschikt een verzwaarde stelplicht vragen: zij moet dan haar betwisting met feiten onderbouwen.
Welke bewijsmiddelen telt de rechter mee?
Het bewijs kan met alle middelen worden geleverd en de rechter is vrij in de waardering, tenzij de wet anders bepaalt (artikel 152 Rv). E-mails, appberichten, foto’s en digitale bestanden zijn dus toegelaten. Hun gewicht hangt af van betrouwbaarheid en samenhang met ander bewijs.
Een akte heeft dwingende bewijskracht (artikel 157 Rv). Een authentieke akte, zoals een notariële akte of een proces-verbaal van een deurwaarder, bewijst tegenover iedereen wat de ambtenaar heeft waargenomen. Een ondertekende onderhandse akte bewijst de verklaring van de ondertekenaar tegenover hem. Tegenbewijs blijft in beide gevallen mogelijk (artikel 151 Rv).
Een elektronische handtekening kan dezelfde rechtsgevolgen hebben als een handgeschreven handtekening, mits de gebruikte methode voldoende betrouwbaar is (artikel 3:15a BW). Meer over digitale berichten leest u in ons artikel over e-mails en WhatsApp-berichten als bewijs.
Mag de rechter een bewijsaanbod passeren?
Alleen in beperkte gevallen. De Hoge Raad oordeelde op 9 juli 2004 (ECLI:NL:HR:2004:AO7817) dat het hof een aanbod om getuigen te horen niet als te vaag mocht passeren op grond van zijn eigen waardering van al overgelegde schriftelijke verklaringen. De rechter mag het resultaat van een getuigenverhoor dus niet vooraf invullen. Wel moet uw aanbod concreet zijn: noem de getuigen en waarover zij kunnen verklaren.
Wat veranderde er op 1 januari 2025 in het bewijsrecht?
De Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht wijzigde vooral de regels voor het verzamelen van bewijs. De bewijslastregel van artikel 150 Rv bleef hetzelfde.
- De wet benadrukt de actieve rol van de rechter: hij kan vragen stellen, partijen op de feiten wijzen en de juridische grondslag met hen bespreken, binnen de grenzen van de rechtsstrijd.
- Het oude inzagerecht van artikel 843a Rv is vervangen door artikel 194 Rv en verder: inzage in “bepaalde gegevens”, waaronder digitale gegevens, bij voldoende belang.
- Voorlopig getuigenverhoor, voorlopig deskundigenbericht, voorlopige plaatsopneming en inzage kunnen in één verzoek worden gecombineerd.
- Het conservatoir bewijsbeslag en het proces-verbaal van constateringen door een deurwaarder hebben een wettelijke regeling gekregen.
- De regel dat een partijverklaring in eigen voordeel alleen als aanvullend bewijs telt, is vervallen; de rechter waardeert die verklaring nu vrij.
- Naast de (gewezen) echtgenoot en geregistreerd partner heeft ook de (gewezen) levensgezel een verschoningsrecht als getuige.
De nieuwe regels gelden in elk geval voor procedures die op of na 1 januari 2025 zijn begonnen. Voor zaken die toen al liepen, geldt overgangsrecht: per instantie, ook bij een later ingesteld hoger beroep, moet worden nagegaan of het oude of het nieuwe bewijsrecht van toepassing is. Meer over de vernieuwde inzage leest u in ons artikel over het herziene inzagerecht.
Welk middel kiest u om bewijs vóór de procedure veilig te stellen?
Met een voorlopige bewijsverrichting kunt u vóór of tijdens een procedure bewijs veiligstellen of uw kansen inschatten. U dient een verzoekschrift in bij de rechter die bevoegd zou zijn in de hoofdzaak. Loopt die zaak al, dan gaat het verzoek naar die rechter. De tabel zet de middelen naast elkaar (stand 30 oktober 2026, op basis van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering).
| Middel | Waarvoor | Wie beslist | Let op |
|---|---|---|---|
| Voorlopig getuigenverhoor | Verklaringen vastleggen terwijl de herinnering vers is | Rechter van de (toekomstige) hoofdzaak | Omschrijf het feitelijk gebeuren en waarom de getuigen erover kunnen verklaren |
| Voorlopig deskundigenbericht | Oordeel van een deskundige, bijvoorbeeld over bouwgebreken of de oorzaak van schade | Rechter van de (toekomstige) hoofdzaak | Verzoeker schiet het voorschot voor de deskundige in de regel voor |
| Voorlopige plaatsopneming of bezichtiging | De rechter bekijkt zelf de plaats of zaak | Rechter van de (toekomstige) hoofdzaak | Zinvol als de situatie kan veranderen |
| Inzage (artikel 194 Rv) | Afschrift of inzage van gegevens bij de wederpartij of een derde | Rechter van de (toekomstige) hoofdzaak | Voldoende belang nodig; gewichtige redenen kunnen inzage blokkeren |
| Conservatoir bewijsbeslag | Stukken of digitale gegevens laten veiligstellen door een deurwaarder | Voorzieningenrechter (verlof) | Geeft nog geen inzage; onterecht beslag kan tot schadevergoeding leiden |
| Proces-verbaal van constateringen | Een deurwaarder legt vast wat hij waarneemt | Deurwaarder; verlof nodig voor een niet-openbare plaats | Bewijst dwingend wat de deurwaarder zelf heeft waargenomen |
De rechter kan een verzoek afwijzen bij onvoldoende belang, misbruik van bevoegdheid of een ander zwaarwegend bezwaar. Die gronden worden streng uitgelegd. Op 15 juli 2022 (ECLI:NL:HR:2022:1105) vernietigde de Hoge Raad een beschikking waarin een verzoek om een voorlopig getuigenverhoor als te onduidelijk was afgewezen. De verzoeker hoeft volgens de Hoge Raad nog niet precies aan te geven op welke feiten zijn vordering rust of hoe groot de schade is. Het verhoor dient juist om te beoordelen of een procedure zinvol is. Wel moet duidelijk zijn op welk feitelijk gebeuren het verhoor ziet. Die zaak speelde nog onder het oude recht.
Wanneer heeft u recht op inzage in gegevens?
Wie voldoende belang heeft, kan van degene die over bepaalde gegevens beschikt inzage, een afschrift of een uittreksel vragen (artikel 194 Rv). Dat kan de wederpartij zijn, maar ook een derde. De gegevens moeten betrekking hebben op een rechtsbetrekking waarbij de verzoeker partij is.
De rechter kan inzage weigeren als er gewichtige redenen zijn, zoals bedrijfsgeheimen of de privacy van anderen, of als een geheimhoudingsplicht in de weg staat. Het inzagerecht van artikel 15 AVG is een afzonderlijk recht op uw eigen persoonsgegevens; zie ons artikel over het inzagerecht van artikel 15 AVG.
Hoe werkt bewijsbeslag?
Met een conservatoir bewijsbeslag laat u stukken of digitale gegevens door een deurwaarder veiligstellen, zodat ze niet verdwijnen. U heeft daarvoor verlof van de voorzieningenrechter nodig. De wederpartij wordt meestal niet vooraf gehoord.
Het beslag geeft u nog geen inzage. De beslagen gegevens blijven bij een gerechtelijk bewaarder totdat de rechter op een inzagevordering heeft beslist. Wie onterecht beslag legt, kan aansprakelijk zijn voor de schade.
Wat bewijst een proces-verbaal van constateringen?
Een deurwaarder kan feiten vastleggen die hij zelf waarneemt, zoals de staat van een pand of de inhoud van een website. Als authentieke akte bewijst dit proces-verbaal dwingend wat de deurwaarder heeft waargenomen (artikel 157 Rv). Voor een niet-openbare plaats is verlof van de rechter nodig.
Hoe bereidt u het bewijs voor als eiser of als gedaagde?
De twee kanten van een zaak vragen een andere voorbereiding.
- Als eiser: stel vast welke feiten u moet bewijzen en welke de wederpartij waarschijnlijk betwist. Bied bewijs concreet aan (artikel 166 Rv) en noem getuigen met wat zij kunnen verklaren.
- Als eiser: leg vluchtig bewijs, zoals berichten of websites, tijdig vast, en overweeg een voorlopig getuigenverhoor of deskundigenbericht vóór de dagvaarding.
- Als gedaagde: betwist feiten gemotiveerd, anders kan de rechter ze als vaststaand aannemen (artikel 149 Rv). Ga na welke bewijslast u zelf draagt voor uw verweer.
- Als gedaagde: bewaar relevante stukken; het vernietigen ervan kan nadelig voor u worden uitgelegd. Beroep u bij een inzageverzoek tijdig op bedrijfsgeheimen of privacy.
Hoe wij u helpen met bewijs in een civiele procedure
- beoordelen welke feiten u moet bewijzen en hoe sterk uw bewijs is;
- een verzoek tot voorlopig getuigenverhoor, deskundigenbericht of inzage opstellen;
- verlof voor bewijsbeslag vragen en het beslag laten uitvoeren;
- getuigen voorbereiden op het verhoor en de termijnen bewaken;
- procederen in de hoofdzaak, vanuit onze praktijk als advocaat civiel recht.
Veelgestelde vragen
Mag ik zelf als getuige verklaren in mijn eigen zaak?
Ja. Sinds 1 januari 2025 telt uw verklaring niet langer alleen als aanvullend bewijs. De rechter weegt haar vrij, maar zal kritisch kijken naar steun in ander bewijs.
Kan ik stukken opvragen bij iemand die geen partij is?
Ja. Inzage volgens artikel 194 Rv kan ook worden gevraagd van een derde die over de gegevens beschikt, als u voldoende belang heeft en geen gewichtige reden zich verzet.
Wat gebeurt er als ik mijn stelling niet kan bewijzen?
Dan staat het feit niet vast en verliest u op dat punt. De verliezende partij wordt in de regel in de proceskosten veroordeeld (artikel 237 Rv). Daarnaast betaalt u griffierecht; de bedragen staan op de griffiepagina van de Rechtspraak.
Lees ook: voorlopige bewijsverrichtingen en digitaal bewijs, mondelinge afspraken en bewijs en hoe een rechtszaak in Nederland verloopt.