Forumshopping: hoe bedrijven kiezen waar ze procederen

Gepubliceerd op 24 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Forumshopping is het bewust kiezen van de rechter die voor uw zaak het gunstigst uitpakt, meestal doordat meerdere gerechten tegelijk bevoegd zijn. Binnen de Europese Unie begrenst Verordening (EU) nr. 1215/2012, kortweg Brussel Ia, die ruimte: hoofdregel is de woonplaats van de verweerder (artikel 4), met alternatieven voor overeenkomsten en onrechtmatige daad (artikel 7). Een geldig forumkeuzebeding gaat voor (artikel 25).

Wat is forumshopping?

Forumshopping veronderstelt keuze. Die ontstaat doordat bevoegdheidsregels vaak meer dan één gerecht aanwijzen: de rechter van de woonplaats van de verweerder, de rechter van de plaats van uitvoering van de overeenkomst, of de rechter van de plaats waar de schade is ingetreden. Wie als eerste dagvaardt, bepaalt binnen die ruimte feitelijk waar de zaak wordt beslist (artikel 29 Brussel Ia).

Het gaat daarbij zelden om het recht dat wordt toegepast, want dat volgt uit afzonderlijke regels. Het gaat om procesrecht: snelheid, bewijsregels, het horen van getuigen, de kosten en de manier waarop de rechter met voorlopige voorzieningen omgaat. Die verschillen zijn binnen Europa aanzienlijk, ook als materieel hetzelfde recht wordt toegepast.

De term klinkt negatief, maar de praktijk is legitiem zolang zij binnen de bevoegdheidsregels blijft. Een onderneming die in haar contracten een forumkeuze opneemt, kiest al vooraf haar rechter. Dat is wat het internationaal privaatrecht beoogt: zekerheid vooraf in plaats van een bevoegdheidsstrijd achteraf. Problematisch wordt het pas als een procedure alleen wordt gestart om een andere te blokkeren.

De bevoegdheidsregels op een rij

Welke regels gelden, hangt af van waar uw wederpartij zit en of u iets heeft afgesproken. De tabel geeft het overzicht; de tekst van Brussel Ia staat op EUR-Lex, het Nederlandse commune recht in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.

Welke rechter is bevoegd binnen de Europese Unie?

Brussel Ia bepaalt de bevoegdheid in burgerlijke en handelszaken met een grensoverschrijdend element. Wie woonplaats heeft in een lidstaat, kan alleen volgens de regels van de verordening voor het gerecht van een andere lidstaat worden opgeroepen (artikel 4). Het uitgangspunt is dus: u daagt uw wederpartij in het land waar zij is gevestigd.

De alternatieve bevoegdheden van artikel 7 scheppen de keuzeruimte. Bij een overeenkomst kan worden geprocedeerd bij het gerecht van de plaats waar de verbintenis is of moet worden uitgevoerd; bij onrechtmatige daad bij het gerecht van de plaats van het schadebrengende feit. Bij een leveringsgeschil kan de plaats van aflevering dus een andere lidstaat aanwijzen dan de vestigingsplaats van de leverancier.

Sommige bevoegdheden zijn exclusief. Voor zakelijke rechten op en huur van onroerende zaken zijn bij uitsluiting de gerechten bevoegd van de lidstaat waar het goed ligt (artikel 24). Vergelijkbare regels gelden onder meer voor de geldigheid van vennootschapsbesluiten en inschrijvingen in openbare registers. Consumenten en werknemers krijgen eigen afdelingen die een forumkeuze vooraf sterk beperken.

Wanneer houdt een forumkeuzebeding stand?

Hebben partijen een gerecht of de gerechten van een lidstaat aangewezen, dan is dat gerecht bevoegd, tenzij de overeenkomst volgens het recht van die lidstaat materieel nietig is (artikel 25). De aanwijzing is in beginsel exclusief: andere gerechten moeten zich onbevoegd verklaren.

Artikel 25 stelt vormeisen. Het beding moet schriftelijk zijn of schriftelijk bevestigd, of in een vorm die past bij de gewoonten tussen partijen of bij een gebruik in de internationale handel dat partijen kenden of behoorden te kennen. In de praktijk struikelt een forumkeuze zelden op de inhoud en vaak op de totstandkoming: algemene voorwaarden die nooit zijn toegezonden, of een beding dat alleen in de bevestiging van één partij staat.

Battle of forms: artikel 25 gaat voor

Verwijzen beide partijen naar eigen algemene voorwaarden met een verschillende forumkeuze, dan beoordeelt de rechter de geldigheid van de forumkeuze eerst zelfstandig aan de hand van artikel 25 Brussel Ia. Die bepaling wordt Europees-autonoom uitgelegd, niet volgens de Nederlandse first shot-regel van artikel 6:225 lid 3 BW. Beslissend is of er een duidelijke en nauwkeurige wilsovereenstemming over het beding bestond.

De rechtbank Rotterdam paste dat toe in een vonnis van 25 juni 2025 (ECLI:NL:RBROT:2025:7327). De gedaagde had de overeenkomst ondertekend en elke pagina van de algemene voorwaarden van de eiser geparafeerd. Een latere bestelbon met een standaardverwijzing naar haar eigen voorwaarden veranderde daar niets aan. De forumkeuze was geldig en de rechtbank verklaarde zich bevoegd.

De les: zet uw forumkeuze in het ondertekende contract zelf en niet alleen in de kleine lettertjes. Meer hierover leest u in ons artikel over forumkeuze en arbitrage in internationale overeenkomsten.

Wat is het verschil tussen rechtskeuze en forumkeuze?

Een forumkeuze wijst de rechter aan; een rechtskeuze wijst het toepasselijke recht aan. Die twee lopen niet automatisch gelijk: een Nederlandse rechter kan Duits recht toepassen, en een Duitse rechter Nederlands recht. Voor contractuele verbintenissen geldt Verordening (EG) nr. 593/2008 (Rome I); voor verbintenissen uit onrechtmatige daad Verordening (EG) nr. 864/2007 (Rome II).

De hoofdregel van Rome I is partijautonomie: partijen kiezen zelf het toepasselijke recht (artikel 3). Bepalingen van bijzonder dwingend recht en de bescherming van consumenten en werknemers blijven overeind. Ontbreekt een keuze, dan wijst de verordening het recht aan; bij een koopovereenkomst van roerende zaken is dat het recht van het land waar de verkoper zijn gewone verblijfplaats heeft (artikel 4 lid 1).

Stem forum en recht op elkaar af. Een Nederlandse rechter die Nederlands recht toepast, werkt sneller en goedkoper dan een rechter die zich met deskundigenrapporten door buitenlands recht moet werken. Meer leest u in onze uitleg van Verordening Rome I.

Wat gebeurt er als twee procedures tegelijk lopen?

Zijn bij gerechten van verschillende lidstaten tussen dezelfde partijen vorderingen aanhangig over hetzelfde onderwerp en met dezelfde oorzaak, dan houdt het later aangezochte gerecht zijn uitspraak aan totdat de bevoegdheid van het eerst aangezochte gerecht vaststaat (artikel 29). Wie het eerst komt, bepaalt dus waar over de bevoegdheid wordt gedebatteerd.

Die regel werd misbruikt met de zogenoemde torpedo: wie een claim verwachtte, startte snel een procedure in een lidstaat met een traag bevoegdheidsdebat, waardoor het overeengekomen gerecht moest wachten. Brussel Ia, van toepassing sinds 10 januari 2015, bevat daartegen een regel. Is een gerecht bij uitsluiting aangewezen, dan houdt het gerecht van de andere lidstaat de zaak aan totdat het aangewezen gerecht heeft verklaard niet bevoegd te zijn (artikel 31 lid 2). Het aangewezen forum krijgt zo voorrang, ook als het later is aangezocht.

Een exclusieve forumkeuze is dus ook een verdediging tegen vertragingstactiek. Zonder zo’n keuze telt snelheid: wie een geschil ziet aankomen en niet wil procederen waar de wederpartij dat wil, moet niet te lang wachten met dagvaarden.

Waar staat u als de wederpartij buiten de Europese Unie zit?

Valt uw wederpartij buiten Brussel Ia, dan bepaalt het Nederlandse commune bevoegdheidsrecht in de eerste titel van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering of de Nederlandse rechter mag oordelen. De opzet lijkt op die van de verordening: bevoegdheid bij woonplaats van de gedaagde in Nederland (artikel 2 Rv), aanvullende gronden bij overeenkomsten en onrechtmatige daad (artikel 6 Rv) en een forumkeuze voor de Nederlandse rechter (artikel 8 Rv).

Anders dan het Angelsaksische recht kent het Nederlandse recht geen forum non conveniens. Een bevoegde Nederlandse rechter kan de zaak niet doorschuiven omdat een andere rechter geschikter zou zijn. Dat maakt de Nederlandse bevoegdheid voorspelbaar.

Sinds de Brexit valt het Verenigd Koninkrijk niet meer onder Brussel Ia. Voor Britse wederpartijen loopt de bevoegdheid via het commune recht of via het Haags Forumkeuzeverdrag van 2005, dat exclusieve forumkeuzebedingen tussen verdragsstaten erkent. Neem in contracten met Britse partijen daarom een uitdrukkelijke en exclusieve forumkeuze op. Zie ook onze Brexit-update voor ondernemers en procederen tegen een buitenlands bedrijf.

Wordt uw vonnis erkend waar u het nodig heeft?

Een forumkeuze is pas zinvol als het vonnis kan worden uitgevoerd waar het vermogen van uw wederpartij zit. Binnen de Europese Unie is een in een lidstaat uitvoerbare beslissing in de andere lidstaten uitvoerbaar zonder verklaring van uitvoerbaarheid (artikel 39 Brussel Ia). De schuldenaar kan alleen achteraf weigering van tenuitvoerlegging vragen op beperkte gronden, zoals strijd met de openbare orde.

Buiten de Unie ligt het anders. Bestaat er een verdrag met het betrokken land, dan loopt de tenuitvoerlegging via de exequaturprocedure van de artikelen 985 tot en met 994 Rv. Ontbreekt een verdrag, dan kan een buitenlands vonnis in Nederland niet rechtstreeks worden uitgevoerd; u brengt de zaak opnieuw aan op grond van artikel 431 Rv.

Het Gazprombank-arrest

In het Gazprombank-arrest van 26 september 2014 (ECLI:NL:HR:2014:2838) ging het om een Russisch vonnis over een borgtocht. De Hoge Raad zette de vier voorwaarden op een rij waaronder een buitenlandse beslissing in beginsel wordt erkend:

• de buitenlandse rechter was bevoegd op een internationaal algemeen aanvaarde grond;
• de procedure voldeed aan de eisen van behoorlijke rechtspleging;
• erkenning is niet in strijd met de Nederlandse openbare orde;
• de beslissing is niet onverenigbaar met een eerdere beslissing tussen dezelfde partijen die in Nederland erkenbaar is.

Zijn die voorwaarden vervuld, dan wordt de zaak niet inhoudelijk overgedaan. Meer leest u in een buitenlands vonnis in Nederland afdwingen en, voor de omgekeerde richting, internationale executie van vonnissen.

Wanneer is arbitrage een beter alternatief?

Arbitrage valt buiten Brussel Ia (artikel 1 lid 2 onder d). Kiezen partijen voor arbitrage, dan onttrekken zij hun geschil aan de overheidsrechter en aan de bevoegdheidsdiscussie. De aantrekkingskracht zit vooral in de executie: het Verdrag van New York van 1958 over de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse scheidsrechterlijke uitspraken telt veel meer verdragsstaten dan er verdragen voor gewone vonnissen bestaan.

Daar staan nadelen tegenover. Arbitrage is doorgaans duurder, omdat partijen de arbiters en het instituut betalen. Hoger beroep ontbreekt in beginsel, en vernietiging van een arbitraal vonnis kan alleen op beperkte gronden (artikel 1065 Rv). Voor kleinere vorderingen weegt dat zelden op tegen de voordelen.

De keuze hangt af van waar uw wederpartij verhaal biedt. Zit het vermogen binnen de EU, dan is de overheidsrechter meestal de efficiëntere route. Ligt het in een land zonder executieverdrag met Nederland, dan is een arbitragebeding vaak de enige manier om een uitspraak te gelde te maken. Zie ook handelsconflicten en arbitrage.

Welke rol speelt de Netherlands Commercial Court?

De Netherlands Commercial Court (NCC) bestaat sinds 1 januari 2019 uit een kamer van de rechtbank Amsterdam en een kamer van het gerechtshof Amsterdam. Procedures en uitspraken zijn in het Engels, wat vertaalkosten wegneemt en het risico op vertaalfouten in commerciële stukken beperkt.

De NCC is niet automatisch bevoegd. Partijen moeten uitdrukkelijk zijn overeengekomen dat hun geschil daar in het Engels wordt behandeld, en het geschil moet internationaal zijn en binnen de bevoegdheid van de rechtbank Amsterdam vallen. Leg die afspraak vast in het contract, naast uw forumkeuze. Het griffierecht is hoger dan bij een gewone procedure; weeg dat af tegen de kosten van internationale arbitrage.

Voor Nederlandse ondernemingen met buitenlandse contractspartners is de NCC een reëel alternatief voor een Engelse of Zwitserse forumkeuze: u procedeert in het Engels, onder Nederlands procesrecht, met een vonnis dat binnen de EU zonder exequatur uitvoerbaar is.

Waar ligt de grens tussen strategie en misbruik?

Binnen de bevoegdheidsregels blijven is toegestaan; die regels bewust uithollen niet. De verordening trekt zelf een grens met de aanhoudingsregels en met de voorrang voor het aangewezen forum. Daarnaast verbiedt artikel 3:13 BW misbruik van bevoegdheid.

Constructies die vooral een kunstmatige aanknoping scheppen, zoals een vestiging op papier of een lege vennootschap in een gunstige lidstaat, houden bij een goed gevoerd verweer zelden stand. Bij insolventie geldt de Europese insolventieverordening (EU) 2015/848, die aanknoopt bij het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar en een verplaatsing kort voor de aanvraag met wantrouwen bekijkt.

Wie een consument of werknemer dwingt te procederen in een ver land, loopt vooral het risico dat het beding het niet haalt: de beschermende afdelingen van Brussel Ia beperken forumkeuze in die zaken juist met dat doel.

Wat legt u vast in uw contract?

• Eén ondubbelzinnige, exclusieve forumkeuze, in het contract zelf en niet alleen in algemene voorwaarden. Noem het gerecht en de plaats. Vermijd bedingen die de keuze aan één partij voorbehouden; zulke asymmetrische bedingen worden niet in alle lidstaten aanvaard.
• Een rechtskeuze die aansluit bij de forumkeuze.
• De taal van de procedure, als u de NCC wilt kunnen gebruiken.
• Of voorlopige voorzieningen en conservatoir beslag ook elders mogen worden gevraagd; beslag legt u waar het vermogen ligt.
• Hoe stukken worden betekend, zodat een adreswijziging van de wederpartij geen maanden vertraging oplevert.

Toets het geheel aan de vraag waar u uiteindelijk moet executeren. Een keurige forumkeuze voor een Nederlandse rechter is weinig waard als het enige verhaalbare vermogen in een land ligt dat Nederlandse vonnissen niet erkent. Zie ook toepasselijk recht en forumkeuze in distributiecontracten.

Onze hulp bij forumkeuze en internationale geschillen

Wij kunnen:

• een exclusieve forumkeuze en een aansluitende rechtskeuze opstellen en toetsen aan artikel 25 Brussel Ia en Rome I;
• bij een dreigend geschil beoordelen welke rechters bevoegd zijn en waar u het snelst een uitvoerbaar vonnis krijgt;
• reageren op een procedure die uw wederpartij in een andere lidstaat start, met een beroep op artikel 31 lid 2 Brussel Ia;
• afwegen of arbitrage of de Netherlands Commercial Court beter bij uw contract past;
• de erkenning en tenuitvoerlegging van een buitenlands vonnis begeleiden, ook via artikel 431 Rv.

In het kort

• Binnen de EU bepaalt Brussel Ia de bevoegde rechter: de woonplaats van de verweerder (artikel 4), met alternatieven in artikel 7.
• Een geldig forumkeuzebeding gaat voor (artikel 25) en krijgt bij samenloop voorrang (artikel 31 lid 2); de geldigheid wordt Europees-autonoom getoetst, niet via artikel 6:225 BW.
• Buiten de EU geldt het Nederlandse commune bevoegdheidsrecht; zonder verdrag loopt executie van een buitenlands vonnis via artikel 431 Rv en de Gazprombank-voorwaarden.
• Arbitrage biedt de breedste erkenning wereldwijd, tegen hogere kosten.

Veelgestelde vragen

Is forumshopping verboden?

Nee. Het benutten van de keuzeruimte die de bevoegdheidsregels laten, is toegestaan. Verboden is misbruik, bijvoorbeeld een procedure die alleen wordt gestart om een andere te blokkeren of een kunstmatig geconstrueerde aanknoping.

Is de Netherlands Commercial Court ook voor het mkb bedoeld?

Dat kan, als het geschil internationaal is en partijen de NCC uitdrukkelijk zijn overeengekomen. Weeg het hogere griffierecht af tegen het voordeel van een Engelstalige procedure; bij kleinere belangen past een gewone Nederlandse procedure vaak beter.

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina civiel recht advocaat.