Illegale lozingen en milieuschade: straffen voor ondernemingen en bestuurders

Gepubliceerd op 27 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Een onderneming die zonder vergunning of in strijd met de regels loost, pleegt een economisch delict en bij opzet een misdrijf. Ontstaat daardoor gevaar voor de volksgezondheid, dan kan zelfs artikel 173a van het Wetboek van Strafrecht (Sr) met maximaal twaalf jaar gevangenisstraf van toepassing zijn. Niet alleen de onderneming, maar ook de bestuurder die feitelijk leiding gaf aan de lozing kan worden vervolgd. Daarnaast kan de overheid herstel van de schade op kosten van het bedrijf afdwingen.

Hieronder leest u wanneer een lozing strafbaar is, waarom ook een te late melding strafbaar is, welke straffen en bestuurlijke sancties gelden en wat de Europese richtlijn milieucriminaliteit verandert. Over de bredere verhouding tussen bestuursrecht en strafrecht leest u meer in ons artikel over wanneer strafrecht relevant wordt bij milieuschendingen.

Wanneer is een lozing illegaal?

Een lozing is illegaal als zij plaatsvindt zonder de vereiste omgevingsvergunning of melding, of in strijd met de regels of vergunningvoorschriften. Sinds 1 januari 2024 staan die regels in de Omgevingswet en de onderliggende besluiten, vooral het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal).

Het Activiteitenbesluit milieubeheer en de Waterwet zijn per 1 januari 2024 opgegaan in de Omgevingswet. Voor lozingen op oppervlaktewater geldt een vergunningplicht of gelden algemene regels in het Bal. Voor lozingen op het riool gelden daarnaast regels in het omgevingsplan van de gemeente. Welke regels voor uw bedrijf gelden, hangt dus af van de activiteit, de stof en de plek van lozen.

Ook wie zich aan alle concrete regels houdt, heeft een zorgplicht. Het Bal verplicht degene die een milieubelastende activiteit verricht om nadelige gevolgen voor het milieu zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken. Een overschrijding van vergunde hoeveelheden of het lozen van een stof die niet in de vergunning staat, is dus evengoed een overtreding.

Welke strafbepalingen gelden bij illegale lozingen?

Een overtreding van de Omgevingswet is een economisch delict volgens de Wet op de economische delicten (Wed). Bij ernstige gevallen komt daar het misdrijf van artikel 173a of 173b Sr bij.

Het verschil tussen opzet en schuld bepaalt dus sterk welke straf dreigt. Daarnaast kan de rechter op grond van de Wed bijkomende straffen en maatregelen opleggen, zoals stillegging van de onderneming of het ongedaan maken van de gevolgen.

Hoe hoog kan de geldboete voor een onderneming worden?

Een rechtspersoon kan volgens artikel 23 lid 7 Sr een boete krijgen van de naast hogere categorie als de gewone categorie geen passende straf toelaat. Voor een opzettelijk milieudelict of een feit uit artikel 173a Sr betekent dat een boete tot de zesde categorie. Is ook dat niet passend, dan kan een boete tot 10% van de jaaromzet van het voorafgaande boekjaar worden opgelegd.

De bedragen van de boetecategorieën staan in artikel 23 lid 4 Sr en worden elke twee jaar geïndexeerd. Raadpleeg voor het actuele bedrag de geldende tekst op wetten.overheid.nl. Daarnaast kan het Openbaar Ministerie (OM) het wederrechtelijk verkregen voordeel laten ontnemen (artikel 36e Sr), bijvoorbeeld de bespaarde kosten voor afvoer of zuivering.

Lees ook ons artikel over het verschil tussen een boete, een dwangsom en een strafrechtelijke sanctie en over boete of straf bij overtreding van milieuwetgeving.

Een recente zaak: te veel lozen en te laat melden

De rechtbank Oost-Brabant veroordeelde op 11 september 2026 een levensmiddelenbedrijf in Maarheeze tot een geldboete van € 80.000 (ECLI:NL:RBOBR:2026:6592). Het bedrijf loosde op twee dagen meer CZV-vracht op het riool dan de omgevingsvergunning toestond. Ook meldde het twee ongewone voorvallen niet onverwijld; bij een lekkage van ongeveer 25.000 liter suikerwater hoorde het bevoegd gezag dat pas ruim anderhalf uur later.

De rechtbank oordeelde dat “onverwijld” melden betekent: meteen, niet pas nadat u zelf de oorzaak hebt onderzocht. Het verweer dat er geen significante gevolgen waren, faalde, omdat een dreigend gevolg al genoeg is. Een eerdere veroordeling uit 2020 woog mee. De officier van justitie had € 130.000 geëist.

Kunnen bestuurders persoonlijk worden vervolgd?

Ja. Volgens artikel 51 Sr kan naast de rechtspersoon ook degene worden vervolgd die opdracht gaf tot het strafbare feit of er feitelijk leiding aan gaf.

Feitelijk leidinggeven vraagt niet dat de bestuurder zelf de kraan opendraaide. In het overzichtsarrest van 26 april 2016 (ECLI:NL:HR:2016:733) zette de Hoge Raad uiteen dat ook een passieve rol volstaat. Het gaat om iemand die bevoegd en redelijkerwijs gehouden was maatregelen te nemen tegen de verboden gedraging, dat naliet en bewust de aanmerkelijke kans aanvaardde dat de gedraging zich zou voordoen. Alleen bestuurder zijn is niet genoeg. Wegkijken bij bekende problemen met een zuiveringsinstallatie kan wel genoeg zijn.

Medewerkers die de lozing zelf uitvoeren, kunnen als pleger worden vervolgd. Hoe de verantwoordelijkheid binnen een vennootschap wordt verdeeld, leest u in ons artikel bedrijven en strafrecht: wie is verantwoordelijk binnen een bv. Naast strafrechtelijke vervolging kan ook civiele bestuurdersaansprakelijkheid spelen.

Wie houdt toezicht en hoe verloopt een onderzoek?

Toezicht ligt meestal bij de omgevingsdienst, de waterbeheerder (waterschap of Rijkswaterstaat) of de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Strafrechtelijk onderzoek doen buitengewoon opsporingsambtenaren, de milieupolitie of de inlichtingen- en opsporingsdienst van de ILT, onder leiding van het OM.

Toezichthouders hebben op grond van titel 5.2 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) ruime bevoegdheden: terreinen betreden, inlichtingen vorderen, monsters nemen en inzage in administratie vorderen. Iedereen moet daaraan meewerken (artikel 5:20 Awb). Wordt u als verdachte gehoord, dan hebt u wel een zwijgrecht en recht op een advocaat. Dat onderscheid tussen controle en verhoor is in de praktijk belangrijk.

Het OM kan de zaak aan de rechter voorleggen, maar ook zelf een strafbeschikking uitvaardigen. Meer over de handhavingspraktijk leest u in ons artikel over milieudelicten en strafrechtelijke handhaving.

Welke bestuurlijke sancties kan de overheid opleggen?

Los van het strafrecht kan het bevoegd gezag een last onder dwangsom of last onder bestuursdwang opleggen (artikelen 5:31d en 5:21 Awb). Daarmee dwingt de overheid af dat de lozing stopt en de gevolgen worden hersteld, op kosten van de overtreder.

Daarnaast kan het bevoegd gezag de omgevingsvergunning geheel of gedeeltelijk intrekken. Bestuurlijke en strafrechtelijke handhaving lopen vaak naast elkaar: een dwangsom sluit vervolging door het OM niet uit.

Wie betaalt het herstel van milieuschade?

De vervuiler betaalt. De Europese richtlijn milieuaansprakelijkheid (2004/35/EG) is in Nederland uitgewerkt in titel 17.2 van de Wet milieubeheer, die verplicht tot preventieve en herstelmaatregelen bij ernstige milieuschade.

Voor beroepsmatige activiteiten uit bijlage III van de richtlijn, zoals vergunningplichtige industriële activiteiten en afvalbeheer, geldt een risicoaansprakelijkheid: het bevoegd gezag hoeft geen schuld aan te tonen. De veroorzaker moet het bevoegd gezag zo spoedig mogelijk informeren.

Daarnaast kunnen benadeelden, zoals omwonenden, andere bedrijven of de waterbeheerder, hun schade civielrechtelijk verhalen. Dat kan op grond van een onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW) en bij gevaarlijke stoffen via de risicoaansprakelijkheid van artikel 6:175 BW.

Wat verandert er door de Europese richtlijn milieucriminaliteit?

Richtlijn (EU) 2024/1203 verplicht lidstaten zwaardere straffen in te voeren voor ernstige milieudelicten, ook voor rechtspersonen. De implementatietermijn liep tot 21 mei 2026. De richtlijn vraagt onder meer om voor rechtspersonen maximale boetes van ten minste 5% van de wereldwijde jaaromzet of € 40 miljoen bij de zwaarste delicten.

Stand per 29 oktober 2026: het Nederlandse wetsvoorstel (Kamerstuk 36876) is op 30 december 2025 bij de Tweede Kamer ingediend en in oktober 2026 plenair behandeld. Het moet daarna nog door de Eerste Kamer. De nieuwe maxima gelden pas als de implementatiewet in werking is getreden; tot die tijd gelden de huidige maxima uit het Wetboek van Strafrecht en de Wed.

Wat doet u bij een lozingsincident?

Stop de lozing, beperk de schade en meld het voorval direct bij het bevoegd gezag. De Omgevingswet bevat in afdeling 19.1 een meldplicht voor ongewone voorvallen. Wie te laat meldt, overtreedt die plicht zelf ook, zoals de zaak van de rechtbank Oost-Brabant laat zien.

• Neem direct maatregelen om de lozing te stoppen en de gevolgen te beperken.
• Meld het incident meteen bij het bevoegd gezag (omgevingsdienst of waterbeheerder), met de stoffen, hoeveelheden en genomen maatregelen. Wacht niet tot u de oorzaak kent.
• Leg vast wat er is gebeurd: meetgegevens, logboeken, foto’s en betrokken medewerkers.
• Bereid medewerkers voor op controle en een mogelijk verhoor, en bepaal wie namens het bedrijf spreekt.
• Laat beoordelen welke verklaringen en stukken u afgeeft voordat een verhoor als verdachte plaatsvindt.

Hoe beperkt een bestuurder het risico op persoonlijke vervolging?

• Controleer of alle lozingen onder een vergunning, melding of algemene regel van het Bal vallen.
• Leg vast wie binnen het bedrijf verantwoordelijk is voor metingen en de zuiveringsinstallatie.
• Laat afwijkende meetwaarden direct aan de directie rapporteren en reageer aantoonbaar; dat is precies wat de Hoge Raad in 2016 bij feitelijk leidinggeven toetst.
• Houd een noodplan bij voor ongewone voorvallen, met een meldroute die niet wacht op intern onderzoek.

Wat kunnen wij doen bij illegale lozingen en milieuschade?

• De vergunningsituatie en de risico’s van uw lozingen beoordelen.
• U en uw medewerkers begeleiden bij controles en verhoren door toezichthouders en opsporingsdiensten.
• Zienswijzen opstellen tegen een voorgenomen last onder dwangsom of intrekking van een vergunning, en bezwaar en beroep instellen.
• De onderneming of bestuurder bijstaan in de strafzaak of bij verzet tegen een strafbeschikking; meer over onze strafrechtadvocaten.

Veelgestelde vragen

Is elke overschrijding van een lozingsnorm strafbaar?

In beginsel wel: het overtreden van een vergunningvoorschrift of een regel uit het Bal is een economisch delict. Of het OM vervolgt, hangt af van de ernst, de opzet en de gevolgen. Vaak begint handhaving met een bestuurlijke last onder dwangsom.

Kan een bestuurder worden vervolgd die niet wist van de lozing?

Dat kan als hij bevoegd en redelijkerwijs gehouden was in te grijpen en bewust de aanmerkelijke kans aanvaardde dat de verboden lozing plaatsvond (HR 26 april 2016). Echte onwetendheid zonder signalen is meestal onvoldoende voor feitelijk leidinggeven.

Geldt de omzetboete van 5% uit de EU-richtlijn al?

Nee, die geldt pas als de Nederlandse implementatiewet (36876) in werking treedt. Tot die tijd gelden de maxima van artikel 23 Sr en de Wed.