Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 30 oktober 2026
Verwijzen u en uw wederpartij allebei naar eigen algemene voorwaarden, dan gelden onder Nederlands recht in beginsel de voorwaarden waarnaar het eerst is verwezen (artikel 6:225 lid 3 BW). Dat verandert als de partij die het aanbod aanvaardt de voorwaarden van de ander uitdrukkelijk van de hand wijst, of als een ander recht of het Weens Koopverdrag de vraag beheerst.
Bij internationale maakcontracten speelt die vraag vaak. Een leverancier stuurt een offerte met zijn verkoopvoorwaarden, de afnemer bestelt met zijn inkoopvoorwaarden. Pas als er iets misgaat, blijkt dat niemand weet welke aansprakelijkheidsregeling of forumkeuze geldt. Dit noemen juristen de battle of forms.
Inhoudsopgave
Wat een battle of forms is en waarom het bij maakcontracten telt
Een battle of forms ontstaat als twee ondernemers bij het sluiten van één overeenkomst elk naar hun eigen algemene voorwaarden verwijzen. De vraag is dan welke set deel uitmaakt van het contract: de ene, de andere, een deel van beide of geen van beide.
Bij maakcontracten gaat het om zaken die nog moeten worden vervaardigd, zoals machines, onderdelen of verpakkingen. De voorwaarden regelen daar punten die bij een geschil beslissend zijn: de aansprakelijkheid voor gebreken, de garantietermijn, het eigendomsvoorbehoud, de leveringsconditie (vaak een Incoterm), het toepasselijke recht en de bevoegde rechter.
Welke voorwaarden gelden? Vier vragen op volgorde
Bij een geschil loopt u in deze volgorde na welke voorwaarden gelden:
- Welk recht is van toepassing? Zonder geldige rechtskeuze wijst de Rome I-Verordening het recht aan; bij koop van roerende zaken is dat in beginsel het recht van het land van de verkoper (artikel 4 lid 1 sub a Rome I).
- Is het Weens Koopverdrag (CISG) van toepassing? Zo ja, dan beslist artikel 19 CISG over aanbod en aanvaarding, niet artikel 6:225 BW.
- Geldt Nederlands recht zonder het verdrag? Dan gelden de eerst genoemde voorwaarden, tenzij de aanvaarder ze uitdrukkelijk van de hand wijst (artikel 6:225 lid 3 BW).
- Zijn de gekozen voorwaarden ook aanvaard en zijn de bedingen geldig? Dat is een aparte toets (artikel 6:232 en 6:233 BW).
De first shot rule onder Nederlands recht
Onder Nederlands recht wint in beginsel de eerste verwijzing: de verwijzing in de aanvaarding heeft geen werking als de aanvaarder de voorwaarden uit het aanbod niet uitdrukkelijk van de hand wijst (artikel 6:225 lid 3 BW). Dit heet de first shot rule.
De wet eist een uitdrukkelijke afwijzing, geen schriftelijke. Een afwijzing per e-mail of in een orderbevestiging kan dus volstaan, mits zij duidelijk is. Een algemene zin in uw eigen voorwaarden dat u “alle andere voorwaarden afwijst” is volgens de heersende opvatting meestal niet genoeg. De afwijzing moet gericht zijn op de voorwaarden van deze wederpartij.
Wijst de aanvaarder de voorwaarden wel uitdrukkelijk af, dan is zijn reactie een nieuw aanbod. Gaat de andere partij daarna zonder protest verder met de uitvoering, dan kunnen alsnog de voorwaarden van de aanvaarder gelden.
Een voorbeeld ter illustratie: een Nederlandse machinebouwer verwijst in zijn offerte van 1 maart naar zijn verkoopvoorwaarden. De Nederlandse afnemer bestelt op 5 maart “volgens onze inkoopvoorwaarden”, zonder de verkoopvoorwaarden af te wijzen. Onder Nederlands recht gelden dan de verkoopvoorwaarden. Had de afnemer geschreven “uw verkoopvoorwaarden van 1 maart wijzen wij uitdrukkelijk af”, dan was zijn order een nieuw aanbod geweest.
Wanneer algemene voorwaarden überhaupt gelden
Voorwaarden gelden alleen als ze zijn aanvaard. Wie een document ondertekent waarin naar algemene voorwaarden wordt verwezen, is daaraan in beginsel gebonden, ook als hij de inhoud niet kende (artikel 6:232 BW).
Gebondenheid is iets anders dan de vraag of een beding vernietigbaar is. De gebruiker moet de wederpartij een redelijke mogelijkheid geven om van de voorwaarden kennis te nemen (artikel 6:233 sub b BW). In de regel doet hij dat door ze vóór of bij het sluiten van de overeenkomst ter hand te stellen (artikel 6:234 BW). Grotere ondernemingen kunnen zich op deze vernietigingsgrond niet beroepen (artikel 6:235 BW).
Voor internationale contracten geldt nog een belangrijke uitzondering. Zijn partijen professionals en zijn zij niet allebei in Nederland gevestigd, dan is de wettelijke regeling van algemene voorwaarden (afdeling 6.5.3 BW, waaronder de terhandstellingsplicht) niet van toepassing (artikel 6:247 lid 2 BW). De vraag of voorwaarden zijn aanvaard, en artikel 6:225 lid 3 BW, blijven wel gelden als Nederlands recht van toepassing is. Meer over het aanvaarden van algemene voorwaarden leest u in een apart artikel.
Andere rechtsstelsels kiezen andere oplossingen
De uitkomst van een battle of forms hangt af van het recht dat op de overeenkomst van toepassing is. In Duitsland vallen bij botsende voorwaarden in de regel alleen de tegenstrijdige bepalingen weg en vult de wet de gaten op (de knock-out rule). In andere stelsels gelden juist de laatst verzonden voorwaarden (de last shot rule). Lees meer over het toepasselijk recht bij internationale overeenkomsten.
| Benadering | Wat gebeurt er? | Waar? |
|---|---|---|
| First shot rule | De eerst genoemde voorwaarden gelden, tenzij uitdrukkelijk afgewezen | Nederland (artikel 6:225 lid 3 BW) |
| Knock-out rule | Botsende bepalingen vallen weg, de rest blijft gelden | Onder meer Duitsland |
| Last shot rule | De laatst verzonden voorwaarden gelden, als de ander zonder protest uitvoert | Uitgangspunt van artikel 19 CISG volgens een deel van de rechtspraak |
Het Weens Koopverdrag: artikel 19 CISG
Het Weens Koopverdrag (CISG) bevat geen speciale regel voor algemene voorwaarden, maar wel voor aanbod en aanvaarding. Volgens artikel 19 CISG is een antwoord dat het aanbod wezenlijk wijzigt geen aanvaarding, maar een afwijzing met een tegenaanbod.
Wezenlijk zijn volgens artikel 19 lid 3 CISG onder meer wijzigingen over prijs, betaling, kwaliteit en hoeveelheid, plaats en tijd van levering, de aansprakelijkheid en de beslechting van geschillen. Bij botsende voorwaarden is dat vrijwel altijd het geval. Strikt toegepast leidt artikel 19 tot de last shot rule; een deel van de rechtspraak en literatuur kiest voor de knock-out benadering als partijen het contract gewoon uitvoeren. De uitkomst is dus niet zeker.
Het verdrag geldt voor maakcontracten: de levering van nog te vervaardigen zaken is koop, tenzij de besteller een wezenlijk deel van de materialen levert of het werk vooral uit diensten bestaat (artikel 3 CISG). Het verdrag is van toepassing als beide partijen in een verdragsstaat gevestigd zijn, of als het internationaal privaatrecht naar het recht van een verdragsstaat verwijst (artikel 1 CISG). Partijen kunnen het verdrag uitsluiten (artikel 6 CISG). Een keuze voor “Nederlands recht” sluit het verdrag niet uit, omdat het verdrag deel uitmaakt van Nederlands recht.
Wat leverancier en inkoper elk vastleggen
De leverancier en de inkoper hebben elk een eigen belang bij de volgorde van de stukken.
| Als leverancier | Als inkoper of opdrachtgever |
|---|---|
| Verwijs al in uw offerte naar uw verkoopvoorwaarden en stuur ze mee als bijlage | Kijk in de offerte van de leverancier naar welke voorwaarden hij verwijst, voordat u bestelt |
| Wijs in uw orderbevestiging de inkoopvoorwaarden van de afnemer uitdrukkelijk af, met naam en datum | Wijs in uw order de verkoopvoorwaarden van de leverancier uitdrukkelijk af als u uw inkoopvoorwaarden wilt laten gelden |
| Controleer of uw voorwaarden een rechtskeuze en forumkeuze bevatten en of u het Weens Koopverdrag wilt uitsluiten | Controleer de aansprakelijkheidsbeperking en garantietermijn in de voorwaarden van de leverancier |
| Laat een orderbevestiging met afwijkende voorwaarden ondertekenen voordat u gaat produceren | Leg in een raamovereenkomst vast welke voorwaarden voor alle volgende orders gelden |
Een battle of forms voorkomen met één ondertekend contract
De zekerste weg is een ondertekende overeenkomst waarin staat welke voorwaarden gelden en welke niet. Daarmee is de vraag geregeld vóórdat er een geschil is.
Leg in het contract ook de rangorde vast: wat gaat voor bij strijd tussen het contract, de bijlagen en de voorwaarden? Bewaar daarnaast de volledige correspondentie, inclusief bijlagen. Bij een geschil is de volgorde van offertes, orders en bevestigingen vaak beslissend. Een e-mailwisseling kan al een bindende overeenkomst opleveren. Bij het opstellen van een contract neemt u deze punten dus meteen mee.
Onze rol bij botsende voorwaarden
Onze advocaten ondernemingsrecht helpen ondernemers bij botsende voorwaarden, vóór en na het sluiten van een maakcontract.
- Wij zetten de correspondentie in volgorde en beoordelen welke voorwaarden volgens artikel 6:225 lid 3 BW of artikel 19 CISG gelden.
- Wij stellen vast welk recht van toepassing is en of het Weens Koopverdrag geldt of is uitgesloten.
- Wij stellen een afwijzingsclausule en een orderbevestiging op die aan de eis van een uitdrukkelijke afwijzing voldoen.
- Wij stellen raamovereenkomsten en algemene voorwaarden op met een duidelijke rechtskeuze, forumkeuze en rangorderegeling.
Veelgestelde vragen
Geldt de first shot rule ook tegenover een Duitse afnemer?
Alleen als Nederlands recht van toepassing is en het Weens Koopverdrag de vraag niet regelt. Nederland en Duitsland zijn allebei verdragsstaat; valt de koop onder het verdrag, dan beslist artikel 19 CISG over de totstandkoming.
Hoe sluit ik het Weens Koopverdrag uit?
Door in de overeenkomst of de toepasselijke voorwaarden uitdrukkelijk op te nemen dat het verdrag niet van toepassing is (artikel 6 CISG). Alleen kiezen voor Nederlands recht is niet genoeg.
