Gepubliceerd op 17 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Wie volledig ontoerekeningsvatbaar is, is volgens artikel 39 van het Wetboek van Strafrecht niet strafbaar: de rechter ontslaat hem van alle rechtsvervolging, maar kan wel tbs of verplichte zorg opleggen. Verminderde toerekeningsvatbaarheid staat niet in de wet; de rechter houdt er rekening mee bij de strafmaat en combineert een lagere straf vaak met behandeling.
De grens tussen beide ligt bij de vraag of de verdachte ten tijde van het feit nog enige ruimte had om zijn gedrag te sturen. De rechter beantwoordt die vraag per zaak, op basis van rapporten van een psychiater en een psycholoog. Een vaste schaal of formule bestaat niet.
Het verschil bepaalt of iemand een gewone gevangenisstraf krijgt, een lagere straf met behandeling, of alleen een maatregel zoals tbs. Hieronder leest u wat de wet zegt, hoe het onderzoek verloopt, hoe rechtbanken in Rotterdam, Den Haag en Amsterdam oordeelden, en wat de verdediging kan doen.
Inhoudsopgave
Wat betekent ontoerekeningsvatbaar volgens de wet?
Artikel 39 Sr luidt: “Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend.” Het is een strafuitsluitingsgrond: het feit is bewezen, maar de dader is niet strafbaar. Meer over dit soort gronden leest u in ons artikel over strafuitsluitingsgronden.
Voor een geslaagd beroep moeten drie dingen vaststaan. Er was een stoornis of beperking op het moment van het feit. Die stoornis heeft het gedrag bij dat feit beïnvloed. En die invloed was zo groot dat het feit de verdachte niet kan worden verweten.
De uitkomst heet ontslag van alle rechtsvervolging. Dat is iets anders dan vrijspraak. Bij vrijspraak is het feit niet bewezen. Bij ontslag is het feit wel bewezen, maar volgt er geen straf. Daarom kan de rechter bij ontslag nog een maatregel opleggen, en bij vrijspraak niet.
Welke gradaties gebruiken deskundigen en rechters?
De wet kent alleen strafbaar en niet strafbaar. In rapporten en vonnissen ziet u daarnaast een glijdende schaal. Die termen zijn geen wettelijke categorieën. De deskundigen geven hun visie op de doorwerking van de stoornis; de juridische conclusie trekt de rechter.
| Term in rapport of vonnis | Betekenis | Gevolg |
|---|---|---|
| Volledig toerekeningsvatbaar | Geen stoornis, of de stoornis heeft het feit niet beïnvloed | Gewone straf, eventueel met tbs of voorwaarden |
| Enigszins verminderd toerekeningsvatbaar | De stoornis heeft beperkt doorgewerkt | Iets lagere straf, vaak met behandeling |
| Verminderd of sterk verminderd toerekeningsvatbaar | De stoornis heeft het gedrag duidelijk beïnvloed, maar er was nog enige keuze | Lagere straf, vaak gecombineerd met tbs of voorwaardelijke behandeling |
| Volledig ontoerekeningsvatbaar | Het handelen werd volledig door de stoornis bepaald | Ontslag van alle rechtsvervolging; geen straf, wel mogelijk tbs of verplichte zorg |
Welke factoren verder meetellen bij de straf, leest u in ons artikel over de factoren die de rechter bij de strafmaat weegt.
Waar ligt de grens tussen verminderd en volledig ontoerekeningsvatbaar?
De grens ligt bij de vraag of de verdachte ten tijde van het feit nog enige vrije keuze had. Werd zijn handelen volledig bepaald door de stoornis, dan is hij ontoerekeningsvatbaar. Had hij nog enig besef en enige controle, dan is hij hooguit verminderd toerekeningsvatbaar.
Volledige ontoerekeningsvatbaarheid wordt niet snel aangenomen. Het gaat meestal om een acute psychose waarin wanen het handelen bepaalden. Bij een persoonlijkheidsstoornis begrijpt de verdachte doorgaans wel wat hij doet, maar kan hij zijn impulsen moeilijk beheersen; deskundigen komen dan vaker uit op verminderde toerekeningsvatbaarheid. Bij een verstandelijke beperking hangt het ervan af hoe goed de verdachte de gevolgen kon overzien.
Een stoornis kan ook wisselend werken. Iemand met schizofrenie kan stabiele periodes hebben en periodes met ernstige psychotische klachten. Deskundigen kijken daarom niet naar de diagnose in het algemeen, maar naar de toestand op het moment van het feit. Klachten die pas later ontstonden, tellen niet mee.
Kunt u zich beroepen op alcohol- of drugsgebruik?
In de regel niet. Wie wist of kon weten wat een middel met hem deed, draagt daar zelf verantwoordelijkheid voor. Hetzelfde kan gelden voor iemand die bewust stopt met voorgeschreven medicatie terwijl hij weet dat hij dan psychotisch kan worden. Alleen in uitzonderlijke gevallen ligt dat anders, bijvoorbeeld als iemand buiten zijn weten iets kreeg toegediend. Let op: een middelengebruiksstoornis kan wel onderdeel zijn van het beeld, zoals in de Rotterdamse zaak hieronder.
Hoe wordt toerekeningsvatbaarheid onderzocht?
Het onderzoek gebeurt via een Pro Justitia-rapportage: een onafhankelijk rapport van een psychiater en/of psycholoog in opdracht van de officier van justitie, de rechter-commissaris of de rechter. Het NIFP regelt deze onderzoeken en zorgt voor de deskundigen.
Meestal is het onderzoek ambulant. De deskundigen spreken de verdachte een aantal keren, bestuderen het dossier en vragen informatie op bij huisarts, behandelaars of familie. Soms volgen psychologische tests. In zware of ingewikkelde zaken kan de verdachte ter observatie worden opgenomen in het Pieter Baan Centrum, voor ten hoogste zeven weken. Daar observeert een team van deskundigen de verdachte dag en nacht.
Welke vragen beantwoordt het rapport?
De deskundigen beantwoorden een vaste reeks vragen. Was er ten tijde van het feit een stoornis of beperking? Heeft die het gedrag bij het ten laste gelegde feit beïnvloed, en in welke mate? Hoe groot is het risico op herhaling? En welke interventie verkleint dat risico: behandeling in een voorwaardelijk kader, tbs, of iets anders? Een verdachte met een beperkte doorwerking maar een hoog recidiverisico kan dus toch tbs krijgen.
Wat gebeurt er als u weigert mee te werken?
U bent niet verplicht mee te werken. Sommige verdachten weigeren, omdat zij hun stoornis niet erkennen of bang zijn dat tbs langer duurt dan een gevangenisstraf. Weigering heeft wel gevolgen. De deskundigen moeten dan werken met het dossier en eerdere rapporten, en kunnen vaak geen oordeel geven. Volgens artikel 37a Sr kan de rechter toch tbs opleggen als hij op andere gronden vaststelt dat aan de voorwaarden is voldaan.
Dat gebeurde bij de Rechtbank Den Haag op 22 oktober 2021. Een verdachte had zijn zwager meerdere keren met een mes gestoken en weigerde mee te werken. De rechtbank stelde zelf een stoornis vast op basis van het beloop over de jaren, eerdere rapporten van reclassering en ggz en haar eigen waarneming ter zitting. Omdat niet vast te stellen was dat het feit onder invloed van die stoornis was gepleegd, rekende zij het volledig toe. Zij legde 2,5 jaar gevangenisstraf op en tbs met dwangverpleging (ECLI:NL:RBDHA:2021:11497). Weigeren kan dus leiden tot zowel een volle straf als tbs.
Kunt u een tweede mening vragen?
Is de verdediging het niet eens met het rapport, dan kan zij een eigen deskundige inschakelen of de rechter om een contra-expertise vragen. Ook kan zij de rapporteurs ter zitting laten horen. Dat is vooral zinvol als het rapport steunt op onvolledige informatie of als de conclusie over de doorwerking niet goed is onderbouwd.
Mag de rechter afwijken van de deskundigen?
Ja. De rechter beslist zelf of en in welke mate het feit kan worden toegerekend, en welke maatregel past. Neemt de verdediging een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt in, dan moet de rechter in het vonnis uitleggen waarom hij daarvan afwijkt (artikel 359 lid 2 Wetboek van Strafvordering).
De Rechtbank Amsterdam week op 9 juni 2020 af van het advies over de afdoening. Een 77-jarige man had een vrouw met een keukenmes in rug en nek gestoken. De rechtbank volgde de deskundigen in hun conclusie dat zijn psychose het handelen volledig had bepaald, en ontsloeg hem van alle rechtsvervolging. Het advies om een civiele zorgmachtiging te gebruiken volgde zij niet. Gezien de ernst van het feit, de nog aanwezige waan negen maanden later en eerdere ernstige veroordelingen legde zij tbs met dwangverpleging op (ECLI:NL:RBAMS:2020:2838).
Belangrijk is ook het verband tussen stoornis en feit. Een verdachte met een ernstige stoornis kan toch volledig toerekeningsvatbaar zijn voor een feit dat daar los van staat, zoals een goed voorbereide fraude. Omgekeerd kan een lichte stoornis in een bepaalde situatie sterk doorwerken.
Welke gevolgen heeft de beslissing voor straf en maatregel?
Wat volgt bij volledige ontoerekeningsvatbaarheid?
De rechter ontslaat de verdachte van alle rechtsvervolging. Is hij gevaarlijk, dan kan tbs volgen. Is tbs niet nodig maar zorg wel, dan kan de strafrechter verplichte zorg mogelijk maken via de Wet verplichte ggz of de Wet zorg en dwang. Een gevangenisstraf is niet mogelijk.
Een voorbeeld uit de rechtspraak: de Rechtbank Rotterdam oordeelde op 5 maart 2025 over een man die op 1 juni 2024 binnen ongeveer een kwartier willekeurige voorbijgangers aanviel, onder meer met een steen op het achterhoofd. Uit het Pro Justitia-onderzoek bleek een schizofreniespectrumstoornis en een cannabisgebruiksstoornis; hij verkeerde in een psychose. De rechtbank vond dat zijn handelen volledig door de stoornis werd gestuurd. Zij ontsloeg hem van alle rechtsvervolging en legde tbs met dwangverpleging op (ECLI:NL:RBROT:2025:5955).
Wat volgt bij verminderde toerekeningsvatbaarheid?
De rechter legt een lagere straf op dan bij een volledig toerekeningsvatbare dader, omdat de verwijtbaarheid kleiner is. Hoeveel lager, hangt af van de mate van doorwerking, de ernst van het feit en het recidiverisico. Een vaste korting bestaat niet. De rechter kan de straf combineren met tbs, of een deel voorwaardelijk opleggen met bijzondere voorwaarden, zoals behandeling en toezicht door de reclassering.
Wanneer kan tbs worden opgelegd en hoe lang duurt het?
Tbs is geen straf, maar een maatregel om de samenleving te beschermen en de dader te behandelen. Volgens artikel 37a Sr is tbs alleen mogelijk als de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid van personen of goederen dat eist. Er moet ten tijde van het feit een stoornis zijn geweest. En het moet gaan om een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat, of om een misdrijf dat de wet apart noemt, zoals bedreiging en belaging.
De rechter moet zich laten voorlichten door gedragsdeskundigen. Er zijn twee vormen: tbs met voorwaarden en tbs met dwangverpleging in een tbs-kliniek. Tbs met dwangverpleging duurt eerst twee jaar en kan worden verlengd. Volgens artikel 38e Sr is de totale duur beperkt tot vier jaar, tenzij de tbs is opgelegd voor een misdrijf gericht tegen of gevaarlijk voor de onaantastbaarheid van het lichaam. Dan kan tbs zo lang duren als nodig is.
Wat kan de verdediging doen?
Speelt er een stoornis, meld dat dan zo vroeg mogelijk, bijvoorbeeld al bij de rechter-commissaris. Hoe eerder het onderzoek start, hoe beter de toestand ten tijde van het feit te reconstrueren is. Verzamel gegevens van eerdere behandelaars en medicatie; die maken het rapport sterker. Wanneer u formeel verdachte bent en welke rechten u dan heeft, leest u in ons artikel over wanneer u officieel verdachte bent.
Is de verdediging het niet eens met de uitkomst, dan staat hoger beroep open binnen veertien dagen na de einduitspraak (artikel 408 Sv). Het hof kan opnieuw deskundigen laten rapporteren. Tegen een arrest van het hof staat cassatie open, maar de Hoge Raad toetst alleen of het recht juist is toegepast en of de beslissing voldoende is gemotiveerd.
Hoe wij u bijstaan bij een beroep op ontoerekeningsvatbaarheid
Onze strafrechtadvocaten staan verdachten bij van het eerste verhoor tot het debat over het rapport en de strafmaat.
- Wij vragen in een vroeg stadium om een Pro Justitia-onderzoek.
- Wij bespreken met u of u meewerkt aan het onderzoek of aan een observatie in het Pieter Baan Centrum, en wat weigeren betekent.
- Wij toetsen het rapport en vragen zo nodig een contra-expertise of het horen van de rapporteurs ter zitting.
- Wij nemen ter zitting een onderbouwd standpunt in over toerekening en strafmaat, waarop de rechter moet reageren.
- Wij stellen hoger beroep in als de uitkomst daar aanleiding toe geeft.
In het kort
- Volledige ontoerekeningsvatbaarheid wordt alleen aangenomen als de stoornis het handelen volledig bepaalde, zoals bij een acute psychose (Rb. Rotterdam 5 maart 2025).
- De rechter kan afwijken van het advies over de afdoening en toch tbs opleggen (Rb. Amsterdam 9 juni 2020).
- Weigeren mee te werken kan leiden tot volledige toerekening plus tbs (Rb. Den Haag 22 oktober 2021).
- Tbs met dwangverpleging is beperkt tot vier jaar, behalve bij misdrijven tegen de onaantastbaarheid van het lichaam (artikel 38e Sr).