Witwassen en ongebruikelijke transacties: wat is het juridische verschil?

Gepubliceerd op 18 december 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Witwassen is een misdrijf: iemand verbergt of gebruikt geld of goederen waarvan hij weet of moet vermoeden dat die uit een misdrijf komen (artikel 420bis en verder van het Wetboek van Strafrecht). Een ongebruikelijke transactie is iets anders: het is een transactie die een bank, notaris of andere instelling volgens de Wwft moet melden, en die melding bewijst op zichzelf niet dat er iets strafbaars is gebeurd.

Het eerste begrip hoort dus bij het strafrecht en het Openbaar Ministerie, het tweede bij de meldplicht van poortwachters en bij FIU-Nederland. Hieronder leest u wat beide begrippen inhouden, hoe een melding verloopt, wat de rechter erover heeft beslist en wat de gevolgen zijn voor de instelling en voor de klant.

Wanneer is er sprake van witwassen?

Van witwassen is sprake als iemand de herkomst van een voorwerp uit misdrijf verbergt of verhult, of zo’n voorwerp verwerft, voorhanden heeft, overdraagt of gebruikt. Dat staat in artikel 420bis Sr; het voorwerp kan geld zijn, maar ook een auto, woning of cryptovaluta.

Het Wetboek van Strafrecht kent verschillende vormen, elk met een eigen strafmaximum:

Ook geld dat u heeft doordat belasting is ontdoken, kan uit misdrijf afkomstig zijn. De Hoge Raad oordeelde op 7 oktober 2008 dat zulke vermogensbestanddelen in zoverre als van misdrijf afkomstig kunnen gelden in de zin van de artikelen 420bis en 420quater Sr (ECLI:NL:HR:2008:BD2774). Het Openbaar Ministerie moet wel bewijzen dat het voorwerp uit een misdrijf komt; bij een onverklaarbaar vermogen kan van de verdachte een concrete, verifieerbare verklaring worden verlangd. Meer over de strafrechtelijke kant leest u in ons artikel over verdacht worden van witwassen.

Wat is een ongebruikelijke transactie?

Een ongebruikelijke transactie is een transactie die voldoet aan een van de indicatoren uit de bijlage bij het Uitvoeringsbesluit Wwft 2018. De Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) verplicht instellingen zo’n transactie te melden bij FIU-Nederland.

De indicatoren zijn er in twee soorten:

• objectieve indicatoren: vaste criteria per sector, zoals een contante transactie boven een bepaald bedrag of een transactie die al bij politie of justitie is gemeld; is zo’n indicator geraakt, dan moet de instelling altijd melden;
• de subjectieve indicator: de instelling heeft aanleiding om te veronderstellen dat de transactie verband kan houden met witwassen of terrorismefinanciering, bijvoorbeeld omdat een betaling niet past bij het profiel van de klant.

Ook een voorgenomen transactie die niet doorgaat, moet worden gemeld (artikel 16 Wwft). Een melding zegt alleen dat de transactie opviel. Het geld kan volkomen legaal zijn verdiend.

Witwassen en ongebruikelijke transactie naast elkaar

Witwassen is een strafbaar feit dat het OM bij de rechter moet bewijzen; een ongebruikelijke transactie is een meldplicht van een instelling. De melding is een signaal, geen beschuldiging.

Welke instellingen moeten melden?

De meldplicht geldt voor de instellingen die artikel 1a Wwft noemt. Dat zijn onder meer banken, betaalinstellingen, aanbieders van cryptodiensten, verzekeraars, notarissen, accountants, belastingadviseurs, makelaars en trustkantoren.

Advocaten vallen alleen onder de Wwft bij bepaalde werkzaamheden, zoals het begeleiden van de koop van vastgoed of van een onderneming. Voor procesvoering en het bepalen van de rechtspositie van een cliënt geldt de meldplicht niet.

Hoe verloopt een melding bij FIU-Nederland?

De instelling meldt direct nadat het ongebruikelijke karakter van de transactie bekend is geworden (artikel 16 Wwft). De melding gaat digitaal naar FIU-Nederland, een zelfstandige eenheid die organisatorisch bij de politie is ondergebracht.

1. De instelling stelt vast dat een objectieve indicator is geraakt of dat de subjectieve indicator van toepassing is.
2. Zij meldt de gegevens over de klant, de transactie en de reden van de melding aan FIU-Nederland.
3. FIU-Nederland analyseert de melding en kan de transactie verdacht verklaren.
4. Verdachte transacties gaan naar opsporingsdiensten zoals de politie en de FIOD; het Openbaar Ministerie beslist over vervolging.

De instelling mag de klant niet vertellen dat zij heeft gemeld (artikel 23 Wwft). Wie te goeder trouw meldt, is beschermd: de gegevens kunnen niet worden gebruikt voor strafvervolging van de melder zelf (artikel 19 Wwft) en de melder is niet aansprakelijk voor schade van de klant (artikel 20 Wwft). De instelling bewaart de gegevens van de melding vijf jaar (artikel 33 Wwft).

Wat zegt de rechtspraak over de meldplicht?

De meldplicht is ruimer dan veel instellingen denken. Het College van Beroep voor het bedrijfsleven oordeelde op 7 februari 2018 in een tuchtzaak tegen een accountant dat artikel 16 Wwft niet alleen geldt bij concrete aanwijzingen voor witwassen: iedere ongebruikelijke transactie moet worden gemeld. De accountant had drie leningen van samen € 245.420 moeten melden; het College hield het bij een waarschuwing (ECLI:NL:CBB:2018:27).

Voor de klant betekent dit omgekeerd dat een melding weinig zegt over schuld. De drempel voor melden ligt laag; de drempel voor een strafrechtelijke veroordeling voor witwassen ligt bij wettig en overtuigend bewijs dat het geld uit misdrijf komt, zoals de Hoge Raad in de hierboven genoemde uitspraak van 7 oktober 2008 voor ontdoken belasting aannam.

Wie houdt toezicht op de Wwft?

Elke sector heeft een eigen toezichthouder. De Nederlandsche Bank houdt toezicht op banken en trustkantoren, de AFM op beleggingsondernemingen en het Bureau Financieel Toezicht op notarissen, accountants en belastingadviseurs.

Bureau Toezicht Wwft van de Belastingdienst houdt toezicht op onder meer makelaars en handelaren in goederen, en de Kansspelautoriteit op casino’s. Voor advocaten is de deken van de orde van advocaten toezichthouder. Meer over toezicht op trustkantoren leest u in ons artikel over de Wet toezicht trustkantoren.

Wat zijn de gevolgen als een instelling niet meldt?

De toezichthouder kan een last onder dwangsom of een bestuurlijke boete opleggen (artikelen 29 en 30 Wwft). De maximale boetes staan in de artikelen 31 en 32 Wwft en zijn hoger bij herhaling binnen vijf jaar. Daarnaast is het opzettelijk niet melden een economisch delict waarvoor het Openbaar Ministerie kan vervolgen. Hoe bestuurlijke en strafrechtelijke sancties zich tot elkaar verhouden, leest u bij samenloop van bestuurlijke en strafrechtelijke sancties.

Ook bestuurders lopen risico. Een rechtspersoon kan zelf strafbaar zijn (artikel 51 Sr) en een bestuurder kan worden vervolgd als feitelijk leidinggevende. Zie hiervoor ook wie strafrechtelijk aansprakelijk is bij fraude binnen een onderneming.

Contantverbod sinds 2026 en de Europese verordening in 2027

Sinds 1 januari 2026 mogen handelaren in goederen geen contante betalingen van € 3.000 of meer aannemen. Dat volgt uit de Wet plan van aanpak witwassen, die op 10 juni 2025 door de Eerste Kamer is aangenomen en grotendeels per 1 januari 2026 in werking trad (Stb. 2025, 362; zie ook de Eerste Kamer, wetsvoorstel 36.228). Vanaf 10 juli 2027 geldt de Europese anti-witwasverordening (Verordening (EU) 2024/1624), die een groot deel van de Wwft-regels rechtstreeks gaat vervangen.

Wat legt een meldingsplichtige instelling vast?

• Of uw dienstverlening onder artikel 1a Wwft valt en welke objectieve indicatoren voor uw sector gelden.
• Uw risicobeoordeling en uw cliëntenonderzoek (artikel 3 Wwft), schriftelijk.
• Het moment waarop het ongebruikelijke karakter bekend werd en wanneer u meldde; wacht niet op zekerheid over witwassen.
• De stukken van de melding, vijf jaar lang (artikel 33 Wwft), zonder de klant over de melding te informeren (artikel 23 Wwft).

Wat doet u als klant bij vragen over de herkomst van uw geld?

• Beantwoord vragen van uw bank over de herkomst van geld met stukken, zoals een koopakte, loonstrook of jaarrekening.
• Ga ervan uit dat een melding vertrouwelijk is: de bank mag u niet zeggen of zij heeft gemeld (artikel 23 Wwft).
• Wordt uw rekening geblokkeerd of opgezegd, vraag dan schriftelijk om de reden; zie ook uw rechten als de bank controleert op witwassen.
• Krijgt u een uitnodiging voor verhoor als verdachte van witwassen, dan heeft u recht op een advocaat en mag u zwijgen.

Hoe helpen wij bij witwassen en Wwft-meldingen?

• Uw positie beoordelen als u als verdachte van witwassen wordt opgeroepen, als strafrecht advocaat.
• U bijstaan bij een verhoor door politie of FIOD, ook bij een FIOD-onderzoek.
• Een verklaring over de herkomst van uw vermogen met stukken voorbereiden.
• Een voorgenomen bestuurlijke boete of last onder dwangsom van een Wwft-toezichthouder toetsen en een zienswijze, bezwaar of beroep opstellen.

Veelgestelde vragen

Kan ik schuldwitwassen plegen zonder dat ik iets wist?

Ja. Bij schuldwitwassen (artikel 420quater Sr) is genoeg dat u redelijkerwijs had moeten vermoeden dat een voorwerp uit misdrijf kwam. Een voorbeeld ter illustratie: u koopt contant een auto ver onder de marktprijs zonder papieren. Het strafmaximum is twee jaar.

Moet een instelling ook later nog melden?

Ja. De instelling meldt zodra zij het ongebruikelijke karakter kent (artikel 16 Wwft). Ontdekt zij dat pas later, bijvoorbeeld bij een periodieke controle, dan meldt zij op dat moment alsnog.

Lees ook: de gevolgen van witwassen binnen een bv en economische delicten: wanneer is een bedrijf strafbaar?