Gepubliceerd op 24 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 8 september 2026
Forumshopping is het bewust kiezen van de rechter die voor uw zaak het gunstigst uitpakt, meestal doordat meerdere gerechten tegelijk bevoegd zijn. Binnen de Europese Unie wordt die ruimte begrensd door Verordening (EU) nr. 1215/2012, kortweg Brussel Ia: hoofdregel is de woonplaats van de verweerder (artikel 4), met alternatieven voor overeenkomsten en onrechtmatige daad (artikel 7) en met voorrang voor een geldig forumkeuzebeding (artikel 25).
Inhoudsopgave
Wat is forumshopping?
Forumshopping veronderstelt keuze. Die ontstaat doordat bevoegdheidsregels vaak meer dan één gerecht aanwijzen: de rechter van de woonplaats van de verweerder, de rechter van de plaats van uitvoering van de overeenkomst, of de rechter van de plaats waar schade is ingetreden. Wie als eerste dagvaardt, bepaalt binnen die ruimte feitelijk waar de zaak wordt beslist.
Het gaat daarbij zelden om het recht dat wordt toegepast, want dat wordt door afzonderlijke regels bepaald. Het gaat om procesrecht, om snelheid, om bewijsregels, om de vraag of getuigen worden gehoord en tegen welke kosten, en om de vraag hoe de gekozen rechter met voorlopige voorzieningen omgaat. Die verschillen zijn binnen Europa aanzienlijk, ook wanneer materieel hetzelfde recht wordt toegepast.
De term heeft een negatieve klank, maar de praktijk zelf is legitiem zolang zij binnen de bevoegdheidsregels blijft. Een onderneming die in haar contracten een forumkeuze opneemt, doet aan forumshopping avant la lettre, en dat is precies wat het internationale privaatrecht beoogt: rechtszekerheid vooraf in plaats van een bevoegdheidsstrijd achteraf. Problematisch wordt het pas wanneer een procedure uitsluitend wordt gestart om een andere procedure te blokkeren.
Welke rechter is bevoegd binnen de Europese Unie?
Brussel Ia bepaalt de bevoegdheid in burgerlijke en handelszaken met een grensoverschrijdend element. De hoofdregel luidt dat wie woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat slechts voor het gerecht van een andere lidstaat kan worden opgeroepen krachtens de regels van de verordening zelf (artikel 4). Het uitgangspunt is dus: u daagt uw wederpartij in het land waar hij is gevestigd.
Daarnaast kent de verordening alternatieve bevoegdheden. Bij verbintenissen uit overeenkomst kan worden geprocedeerd voor het gerecht van de plaats waar de verbintenis is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd; bij verbintenissen uit onrechtmatige daad voor het gerecht van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan (artikel 7). Juist die alternatieven scheppen de keuzeruimte. Bij een leveringsgeschil kan de plaats van aflevering een andere lidstaat aanwijzen dan de vestigingsplaats van de leverancier.
Sommige bevoegdheden zijn exclusief en staan niet ter keuze. Voor zakelijke rechten op en huur van onroerende zaken zijn bij uitsluiting de gerechten bevoegd van de lidstaat waar het goed is gelegen, ongeacht de woonplaats van partijen (artikel 24). Vergelijkbare exclusieve regels gelden onder meer voor de geldigheid van vennootschapsbesluiten en voor inschrijvingen in openbare registers. Verder beschermt de verordening consumenten en werknemers met eigen afdelingen, die de vrijheid om vooraf een forum te kiezen sterk beperken. De volledige tekst vindt u op EUR-Lex.
Wanneer houdt een forumkeuzebeding stand?
Hebben partijen een gerecht of de gerechten van een lidstaat aangewezen, dan is dat gerecht bevoegd, tenzij de overeenkomst krachtens het recht van die lidstaat nietig is (artikel 25). De aanwijzing is bovendien in beginsel exclusief: andere gerechten moeten zich onbevoegd verklaren. Dat is de sterkste sturing die u zelf in de hand hebt.
De verordening stelt wel vormeisen. De overeenkomst moet schriftelijk zijn of schriftelijk zijn bevestigd, dan wel in een vorm die aansluit bij de gewoonten van partijen of bij een in de internationale handel gebruikelijk gebruik dat partijen kenden of behoorden te kennen. In de praktijk struikelt een forumkeuze zelden op de inhoud maar bijna altijd op de totstandkoming: een beding in algemene voorwaarden die nooit zijn toegezonden, of een beding dat in de bevestiging van de ene partij staat en niet in die van de andere.
Dat laatste is het klassieke battle of forms-probleem. Naar Nederlands recht geldt de first shot-regel van artikel 6:225 BW: de verwijzing van de partij die als eerste naar haar voorwaarden verwees, gaat voor, tenzij die verwijzing uitdrukkelijk van de hand wordt gewezen. Wie zijn forumkeuze veilig wil stellen, zet haar daarom in het contract zelf en niet uitsluitend in de kleine lettertjes. Wij werkten dit uit in ons artikel over forumkeuze en arbitrage in internationale overeenkomsten.
Rechtskeuze is iets anders dan forumkeuze
Een forumkeuze wijst de rechter aan; een rechtskeuze wijst het toepasselijke recht aan. Die twee lopen niet automatisch gelijk. Een Nederlandse rechter kan Duits recht toepassen, en een Duitse rechter Nederlands recht. Voor contractuele verbintenissen wordt de rechtskeuze beheerst door Verordening (EG) nr. 593/2008, beter bekend als Rome I; voor verbintenissen uit onrechtmatige daad geldt Rome II.
De hoofdregel van Rome I is partijautonomie: partijen kiezen zelf het toepasselijke recht. Die vrijheid is niet onbeperkt. Bepalingen van bijzonder dwingend recht en de bescherming van consumenten en werknemers blijven overeind, en een rechtskeuze kan de dwingende regels van het land waarmee de situatie uitsluitend verbonden is niet opzijzetten. Ontbreekt een keuze, dan wijst de verordening zelf het recht aan, bij een koopovereenkomst bijvoorbeeld het recht van het land waar de verkoper zijn gewone verblijfplaats heeft.
Praktisch is het bijna altijd verstandig om forum en recht op elkaar af te stemmen. Een Nederlandse rechter die Nederlands recht toepast, werkt sneller en goedkoper dan een Nederlandse rechter die zich met deskundigenrapporten een weg door buitenlands recht moet banen. Meer over de werking van de verordening leest u in onze uitleg van Verordening Rome I.
Wat gebeurt er als twee procedures tegelijk lopen?
Brussel Ia lost samenloop op met een eenvoudige regel. Zijn voor gerechten van verschillende lidstaten tussen dezelfde partijen vorderingen aanhangig die hetzelfde onderwerp betreffen en op dezelfde oorzaak berusten, dan houdt het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht zijn uitspraak ambtshalve aan totdat de bevoegdheid van het eerst aangezochte gerecht vaststaat (artikel 29). Wie het eerst komt, bepaalt dus waar het debat over bevoegdheid wordt gevoerd.
Die regel werd jarenlang misbruikt met de zogenoemde torpedo: de partij die een claim verwachtte, startte snel een procedure in een lidstaat met een traag bevoegdheidsdebat, waardoor de gerechten in het overeengekomen land jarenlang moesten wachten. De verordening bevat daar sinds 2015 een tegengif voor. Is een gerecht bij uitsluiting aangewezen in een forumkeuzeovereenkomst, dan houdt het gerecht van de andere lidstaat de uitspraak aan totdat het aangewezen gerecht heeft verklaard geen bevoegdheid te ontlenen aan die overeenkomst (artikel 31 lid 2). Het aangewezen forum krijgt daarmee voorrang, ook als het later is aangezocht.
Voor u betekent dit twee dingen. Een exclusieve forumkeuze is niet alleen een bevoegdheidsafspraak maar ook een verdedigingsmiddel tegen vertragingstactiek. En zonder zo’n keuze telt snelheid: wie een geschil ziet aankomen en niet wil procederen waar zijn wederpartij dat wil, moet niet te lang wachten met dagvaarden.
Waar staat u als de wederpartij buiten de Europese Unie zit?
Valt uw wederpartij buiten het bereik van Brussel Ia, dan bepaalt het Nederlandse commune bevoegdheidsrecht of de Nederlandse rechter mag oordelen. Dat is geregeld in de eerste titel van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. De opzet lijkt op die van de verordening: bevoegdheid bij woonplaats van de gedaagde in Nederland, aanvullende gronden bij overeenkomsten en onrechtmatige daad, en de mogelijkheid van een forumkeuze voor de Nederlandse rechter.
Een belangrijk verschil met het Angelsaksische recht is dat het Nederlandse recht geen forum non conveniens kent. Een Nederlandse rechter die bevoegd is, kan de zaak niet doorschuiven omdat een andere rechter geschikter zou zijn. Dat maakt de Nederlandse bevoegdheid voorspelbaar: als de grondslag er is, wordt de zaak ook behandeld.
Sinds de Brexit valt het Verenigd Koninkrijk niet meer onder Brussel Ia. Voor Britse wederpartijen loopt de bevoegdheid daarom via het commune recht of via het Haags Forumkeuzeverdrag van 2005, dat exclusieve forumkeuzebedingen tussen verdragsstaten erkent. Neem daarom in contracten met Britse partijen een uitdrukkelijke en exclusieve forumkeuze op; een impliciete of asymmetrische regeling levert daar aanzienlijk meer discussie op. De bredere gevolgen beschreven wij in onze Brexit-update voor ondernemers, en de praktische kant van dagvaarden over de grens in procederen tegen een buitenlands bedrijf.
Wordt uw vonnis erkend waar u het nodig hebt?
De keuze van het forum is pas zinvol als het vonnis ook geëxecuteerd kan worden waar het vermogen van uw wederpartij zich bevindt. Binnen de Europese Unie is dat eenvoudig: een in een lidstaat gegeven beslissing die daar uitvoerbaar is, is in de andere lidstaten uitvoerbaar zonder dat een verklaring van uitvoerbaarheid is vereist (artikel 39 Brussel Ia). Het exequatur is dus afgeschaft; de schuldenaar kan alleen achteraf om weigering van tenuitvoerlegging vragen op beperkte gronden, zoals strijd met de openbare orde.
Buiten de Unie ligt het anders. Bestaat er een verdrag met het betrokken land, dan verloopt de tenuitvoerlegging via de exequaturprocedure van de artikelen 985 tot en met 994 Rv. Ontbreekt een verdrag, dan kan een buitenlands vonnis in Nederland niet rechtstreeks ten uitvoer worden gelegd; u moet de zaak opnieuw aanbrengen op grond van artikel 431 Rv en vragen om een veroordeling overeenkomstig het buitenlandse vonnis.
De Hoge Raad heeft in het Gazprombank-arrest van 26 september 2014 (ECLI:NL:HR:2014:2838) vier voorwaarden geformuleerd waaronder de Nederlandse rechter zo’n vonnis toch tot uitgangspunt neemt: de buitenlandse rechter was bevoegd naar internationaal aanvaardbare maatstaven, de procedure voldeed aan de eisen van behoorlijke rechtspraak, erkenning is niet in strijd met de Nederlandse openbare orde, en het vonnis is niet onverenigbaar met een eerdere beslissing tussen dezelfde partijen. Zijn die voorwaarden vervuld, dan wordt de zaak niet inhoudelijk overgedaan. Wij beschreven die route in een buitenlands vonnis in Nederland afdwingen en de omgekeerde richting in internationale executie van vonnissen.
Arbitrage als alternatief voor de overheidsrechter
Arbitrage valt buiten het toepassingsgebied van Brussel Ia. Kiezen partijen voor arbitrage, dan onttrekken zij hun geschil aan de overheidsrechter en daarmee aan de hele bevoegdheidsdiscussie. De aantrekkingskracht zit vooral in de executie: het Verdrag van New York van 1958 over de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse scheidsrechterlijke uitspraken telt een zeer groot aantal verdragsstaten, aanmerkelijk meer dan er verdragen bestaan voor gewone vonnissen.
Daar staan nadelen tegenover. Arbitrage is doorgaans duurder, omdat partijen de arbiters en het instituut zelf betalen. Hoger beroep ontbreekt in beginsel, en vernietiging van een arbitraal vonnis bij de overheidsrechter kan alleen op beperkte gronden. Voor kleinere vorderingen weegt dat zelden op tegen de voordelen.
De keuze hangt dus af van de vraag waar uw wederpartij verhaal biedt. Zit dat vermogen binnen de Europese Unie, dan is de overheidsrechter met het afgeschafte exequatur meestal de efficiëntere route. Ligt het in een land waarmee Nederland geen executieverdrag heeft, dan is een arbitragebeding vaak de enige manier om een uitspraak ook werkelijk te gelde te maken. Zie ook ons artikel over handelsconflicten en arbitrage.
Welke rol speelt de Netherlands Commercial Court?
Nederland heeft zelf een voorziening die internationale partijen aantrekt. De Netherlands Commercial Court, opgericht op 1 januari 2019, bestaat uit een kamer van de rechtbank Amsterdam en een kamer van het gerechtshof Amsterdam. Procedures en uitspraken zijn volledig in het Engels, wat vertaalkosten wegneemt en het risico op vertaalfouten in commerciële documentatie beperkt.
De NCC is niet automatisch bevoegd. Partijen moeten uitdrukkelijk zijn overeengekomen dat hun geschil daar in het Engels wordt behandeld, en het geschil moet een internationaal karakter hebben en binnen de bevoegdheid van de rechtbank Amsterdam vallen. Die afspraak legt u vast in het contract, naast uw gewone forumkeuze. Het griffierecht ligt hoger dan bij een reguliere procedure, omdat de voorziening kostendekkend is opgezet; die kosten zijn tegelijk vaak lager dan die van internationale arbitrage.
Voor Nederlandse ondernemingen met buitenlandse contractspartners is dit een reëel alternatief voor een Engelse of Zwitserse forumkeuze: u procedeert in het Engels, onder Nederlands procesrecht, met een vonnis dat binnen de Europese Unie zonder exequatur uitvoerbaar is.
Waar ligt de grens tussen strategie en misbruik?
Binnen de bevoegdheidsregels blijven is toegestaan; die regels bewust leegmaken niet. De verordening zelf trekt een grens met de aanhoudingsregels en met de voorrang voor het aangewezen forum. Daarnaast toetst de Nederlandse rechter een beroep op bevoegdheid aan de eisen van redelijkheid en billijkheid en aan het verbod van misbruik van bevoegdheid.
Constructies die vooral bedoeld zijn om een kunstmatige aanknoping te scheppen, zoals het op papier bijschuiven van een vestiging of het inschakelen van een lege vennootschap in een gunstige lidstaat, houden bij een goed gevoerd verweer zelden stand. Bij insolventie geldt bovendien de Europese insolventieverordening, die aanknoopt bij het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar en die een verplaatsing kort voor de aanvraag met wantrouwen bekijkt.
Het reputatierisico is een reëel, maar juridisch ondergeschikt punt. Wie een consument of een kleine wederpartij dwingt te procederen in een ver land, loopt vooral het risico dat het beding het niet haalt: de beschermende afdelingen van Brussel Ia beperken forumkeuze in consumenten- en arbeidszaken juist met dat doel.
Wat legt u vast in uw contract?
Neem één ondubbelzinnige, exclusieve forumkeuze op, in het contract zelf en niet uitsluitend in algemene voorwaarden. Noem het gerecht bij naam en de plaats erbij, en vermijd formuleringen die twee gerechten tegelijk aanwijzen of die de keuze aan één partij voorbehouden; dergelijke asymmetrische bedingen worden niet in alle lidstaten aanvaard.
Combineer die forumkeuze met een rechtskeuze en zorg dat beide op elkaar aansluiten. Regel daarnaast uitdrukkelijk de taal van de procedure als u de NCC wilt kunnen gebruiken, en bepaal of voorlopige voorzieningen ook elders mogen worden gevraagd; conservatoir beslag moet u immers leggen waar het vermogen ligt. Leg ten slotte vast hoe stukken worden betekend, zodat een adreswijziging van uw wederpartij geen jaar vertraging oplevert.
Toets het geheel ten slotte aan de vraag waar u uiteindelijk moet executeren. Een keurige forumkeuze voor een Nederlandse rechter is weinig waard als het enige verhaalbare vermogen in een land ligt dat Nederlandse vonnissen niet erkent. Dat is de vraag die u aan het begin stelt, niet aan het einde. Zie ook onze bespreking van toepasselijk recht en forumkeuze in distributiecontracten.
Veelgestelde vragen
Is forumshopping verboden?
Nee. Het benutten van de keuzeruimte die de bevoegdheidsregels laten, is toegestaan. Verboden is het misbruiken daarvan, bijvoorbeeld door een procedure uitsluitend te starten om een andere te blokkeren of door een kunstmatige aanknoping te construeren.
Gaat een forumkeuze in algemene voorwaarden voor op de wettelijke regels?
Ja, mits zij geldig tot stand is gekomen. Artikel 25 Brussel Ia stelt vormeisen: schriftelijk of schriftelijk bevestigd, of in een vorm die aansluit bij de gewoonten tussen partijen of bij een gebruik in de internationale handel. Zijn de voorwaarden nooit ter hand gesteld, dan strandt het beding meestal daar.
Wat als beide partijen naar hun eigen voorwaarden verwijzen?
Naar Nederlands recht geldt de first shot-regel van artikel 6:225 BW: de eerste verwijzing gaat voor, tenzij de tweede partij die verwijzing uitdrukkelijk van de hand wijst. Zet uw forumkeuze daarom in het ondertekende contract zelf.
Kan ik in Nederland procederen tegen een partij buiten de Europese Unie?
Dat kan, als het commune bevoegdheidsrecht van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering een grond biedt, bijvoorbeeld een forumkeuze voor de Nederlandse rechter of de plaats waar de verbintenis moest worden uitgevoerd. De vervolgvraag is of het Nederlandse vonnis in het land van uw wederpartij wordt erkend.
Moet ik een buitenlands vonnis in Nederland opnieuw uitprocederen?
Binnen de Europese Unie niet: dat vonnis is hier uitvoerbaar zonder exequatur. Bestaat er geen verdrag, dan brengt u de zaak aan op grond van artikel 431 Rv, waarbij de rechter het buitenlandse vonnis tot uitgangspunt neemt als aan de vier Gazprombank-voorwaarden is voldaan.
Is de Netherlands Commercial Court ook voor het midden- en kleinbedrijf bedoeld?
In beginsel wel, mits het geschil internationaal is en partijen de NCC uitdrukkelijk zijn overeengekomen. Weeg het hogere griffierecht af tegen het voordeel van een Engelstalige procedure; bij kleinere belangen is een gewone Nederlandse procedure vaak passender.
Advies over forumkeuze en internationale geschillen
De vraag waar u procedeert wordt meestal beantwoord voordat er een geschil is, namelijk bij het opstellen van het contract. Wie dat moment laat lopen, ontdekt achteraf dat de wederpartij de keuze maakt. De advocaten van Law & More beoordelen uw forum- en rechtskeuzebedingen, adviseren over de vraag welke rechter in uw situatie het meeste oplevert en staan u bij in grensoverschrijdende procedures en bij de tenuitvoerlegging van vonnissen over de grens.
