Tbs of straf: wanneer legt de rechter een maatregel op?

Gepubliceerd op 17 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 3 november 2026

Tbs is geen straf maar een maatregel: een straf vergeldt, tbs beschermt de samenleving en behandelt de dader. De rechter kan tbs opleggen als de verdachte bij het feit een psychische stoornis had, het gaat om een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat (of een van de uitzonderingen in de wet), en de veiligheid van anderen de maatregel eist (artikel 37a Wetboek van Strafrecht).

Vaak legt de rechter tbs op naast een gevangenisstraf. Hieronder leest u wanneer de rechter kiest voor een maatregel, hoe lang tbs duurt en waarom de bewezenverklaring bepaalt of de maatregel na vier jaar stopt.

Wat is tbs?

Tbs staat voor terbeschikkingstelling. Het is een maatregel waarmee de rechter een verdachte met een psychische stoornis laat behandelen, zodat de samenleving wordt beschermd tegen nieuwe ernstige delicten (artikel 37a Sr). Er zijn twee vormen: tbs met voorwaarden (artikel 38 Sr) en tbs met dwangverpleging (artikel 37b Sr). Bij dwangverpleging verblijft de betrokkene in een forensisch psychiatrisch centrum, ook wel tbs-kliniek genoemd.

Straf of maatregel: het verschil in één tabel

Een straf wordt opgelegd omdat de verdachte een verwijt kan worden gemaakt; een maatregel omdat de samenleving moet worden beschermd. Bij een straf bepalen de ernst van het feit en de mate van schuld de hoogte. Een maatregel staat daar los van.

Iemand met tbs kan daardoor uiteindelijk langer vastzitten dan de gevangenisstraf die voor hetzelfde feit denkbaar was. Omgekeerd kan tbs eerder eindigen als het risico voldoende is gedaald. Volgens de Rijksoverheid duurt tbs tot de rechter bepaalt dat er geen gevaar op terugval meer is.

Wat heeft toerekeningsvatbaarheid ermee te maken?

Wie volledig ontoerekeningsvatbaar is, kan geen straf krijgen, maar wel tbs. Wie verminderd toerekeningsvatbaar is, krijgt vaak een combinatie van straf en tbs. Volgens artikel 39 Sr is niet strafbaar wie een feit begaat dat hem door een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend. De rechter ontslaat hem dan van alle rechtsvervolging; een maatregel blijft mogelijk.

Hoe de rechter de mate van toerekening beoordeelt, beschrijven wij in ons artikel over de grijze zone tussen verminderd en volledig ontoerekeningsvatbaar. Over de stoornis als reden om niet te straffen leest u meer bij strafuitsluitingsgronden.

Wanneer mag de rechter tbs opleggen?

Alleen als drie voorwaarden allemaal vervuld zijn: een stoornis ten tijde van het feit, een voldoende ernstig misdrijf en een veiligheidsrisico. Ontbreekt er een, dan is tbs uitgesloten.

1. De stoornis: volgens artikel 37a van het Wetboek van Strafrecht moet bij de verdachte tijdens het feit een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap hebben bestaan. Het gaat om de toestand op het moment van het delict, niet op de dag van de zitting.
2. Het feit: een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat, of een van de misdrijven die artikel 37a lid 1 apart noemt, zoals bedreiging (artikel 285 lid 1 Sr), belaging (artikel 285b Sr) en bepaalde feiten uit de Wegenverkeerswet 1994 en de Opiumwet.
3. Het veiligheidscriterium: de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid van personen of goederen moet de maatregel eisen. Daarvoor is een onderbouwde inschatting van het recidiverisico nodig, met een verband tussen stoornis en delict.

Welke rol spelen de gedragsdeskundigen?

De rechter vraagt een met redenen omkleed, gedateerd en ondertekend advies van ten minste twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines, onder wie een psychiater, die de verdachte hebben onderzocht (artikel 37a lid 3 Sr). Een advies dat ouder is dan een jaar mag hij alleen gebruiken als het OM en de verdachte daarmee instemmen. Aan de inhoud van het advies is de rechter niet gebonden, maar een afwijking moet hij motiveren.

In de praktijk gaat het om een psychiater en een psycholoog, soms na een klinische observatie in het Pieter Baan Centrum, vaker na ambulant onderzoek. Het rapport beschrijft de stoornis, het verband met het tenlastegelegde feit, het recidiverisico en de behandelmogelijkheden.

Een verdachte kan weigeren mee te werken aan het onderzoek. Dat maakt tbs niet onmogelijk: de wet laat de rechter dan werken met andere rapportages, zoals eerdere rapporten of gegevens uit het dossier. Weigeren maakt het dossier smaller, wat zowel gunstig als ongunstig kan uitpakken. Maak die afweging vroeg, samen met uw advocaat.

Wat is het verschil tussen tbs met voorwaarden en tbs met dwangverpleging?

Bij tbs met voorwaarden blijft de betrokkene buiten een gesloten kliniek, maar moet hij zich aan voorwaarden houden. Volgens artikel 38a Sr kunnen die inhouden dat hij zich laat opnemen in een aangewezen instelling, zich laat behandelen door een aangewezen deskundige of voorgeschreven medicijnen inneemt. Die voorwaarden kunnen alleen worden gesteld als de betrokkene ermee instemt (artikel 38 Sr). De rechter wijst een instelling aan voor hulp en steun bij de naleving; in de praktijk is dat de reclassering. Zie ook de rol van de reclassering in het strafproces.

Bij tbs met dwangverpleging beveelt de rechter dat de betrokkene van overheidswege wordt verpleegd, omdat de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid dat eist (artikel 37b Sr). Hij wordt dan opgenomen in een forensisch psychiatrisch centrum: een gesloten kliniek met beveiliging, waar behandeling en risicobeheersing samengaan.

Het verschil zit vooral in de vraag of het risico buiten een gesloten setting te beheersen is. Houdt iemand zich niet aan de voorwaarden, dan kan de rechter op vordering van het OM alsnog dwangverpleging bevelen. Dat leidt niet tot een nieuwe strafzaak, maar tot een zwaardere vorm van dezelfde maatregel.

Hoe lang duurt tbs: gemaximeerd of ongemaximeerd?

Tbs geldt eerst twee jaar, gerekend vanaf het moment dat de uitspraak onherroepelijk is. Op vordering van het OM kan de rechter de termijn telkens met één of twee jaar verlengen als de veiligheid dat eist (artikel 38d Sr). Er is dus geen automatische einddatum; elke verlenging vraagt een nieuwe beslissing.

Het onderscheid tussen gemaximeerde en ongemaximeerde tbs is daarom een van de zwaarste punten in de strafzaak. Het hangt af van de bewezenverklaring en de motivering in het vonnis.

Is bedreiging een geweldsmisdrijf? Twee uitspraken

Bij bedreiging en belaging ligt het antwoord niet vast. De Hoge Raad oordeelde op 2 maart 2021 (ECLI:NL:HR:2021:336) dat de rechter dan moet motiveren of het bewezen feit een misdrijf tegen de onaantastbaarheid van het lichaam oplevert. Hij let daarbij onder meer op agressief non-verbaal gedrag, andere ondersteuning van de dreiging en de vraag of aannemelijk was dat de dreiging zou worden uitgevoerd. In die zaak, doodsbedreigingen en belaging per brief en telefoon vanuit detentie, had het hof dat voldoende gemotiveerd en bleef ongemaximeerde tbs staan.

De rechtbank Den Haag kwam op 5 november 2025 tot een andere uitkomst (ECLI:NL:RBDHA:2025:20518). Zij sprak de verdachte vrij van poging tot moord of doodslag en achtte alleen bedreiging met zware mishandeling bewezen. Die bedreiging was in deze omstandigheden geen geweldsmisdrijf. De verdachte werd ontslagen van alle rechtsvervolging en kreeg tbs met dwangverpleging, beperkt tot vier jaar.

Hoe verloopt de verlenging van tbs?

Het OM vordert de verlenging, onderbouwd met een advies van de kliniek. De rechtbank die de maatregel oplegde, beslist. Met vaste tussenpozen worden daarnaast onafhankelijke rapporten opgesteld. Tegen de beslissing van de rechtbank staat beroep open bij de penitentiaire kamer van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, die alle tbs-verlengingszaken in hoger beroep behandelt.

Bijstand door een advocaat is in die procedure geen formaliteit: het gaat elke keer opnieuw om de vrijheid van de betrokkene. Over de afweging om in beroep te gaan leest u meer bij hoger beroep in strafzaken.

Eerst straf, dan tbs?

Bij verminderde toerekeningsvatbaarheid krijgt de verdachte meestal een gevangenisstraf voor het deel dat hem valt toe te rekenen, en tbs voor het risico dat uit de stoornis voortkomt. Eerst volgt in de regel de straf, daarna de tbs. Legt de rechter beide op, dan kan hij in de uitspraak advies geven over het moment waarop de verpleging begint (artikel 37b Sr). Daardoor kan de verpleging in bepaalde gevallen beginnen voordat de gevangenisstraf helemaal is uitgezeten.

Wordt de verdachte volledig ontoerekeningsvatbaar geacht, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging en kan alleen een maatregel worden opgelegd. De rechter is ook bij een toerekenbaar feit niet verplicht om naast tbs een straf op te leggen, bijvoorbeeld als een lange straf de behandeling zou doorkruisen.

Welke andere maatregelen zijn er?

De vroegere plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis (artikel 37 Sr) is op 1 januari 2020 vervallen. Sindsdien kan de strafrechter een zorgmachtiging afgeven op grond van de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg. Dat de rechter tbs soms verkiest boven een zorgmachtiging, laat de uitspraak van de rechtbank Den Haag van 5 november 2025 zien: een zorgmachtiging vond zij te onzeker om het recidiverisico in te perken.

Voor jongeren bestaat de maatregel van plaatsing in een inrichting voor jeugdigen, de PIJ-maatregel, die in het jeugdstrafrecht een vergelijkbare functie heeft. Het verschil tussen beide stelsels bespreken wij in ons artikel over jeugdstrafrecht en volwassenenstrafrecht.

Hoe verloopt de behandeling en de terugkeer?

De behandeling in een forensisch psychiatrisch centrum begint met onderzoek en een behandelplan. Behandelaars brengen de stoornis, eventuele verslaving, de cognitieve mogelijkheden en het sociale netwerk in kaart, en koppelen daaraan de factoren die het risico op een nieuw delict bepalen.

De terugkeer gaat van beveiligd verblijf via begeleid en onbegeleid verlof naar transmuraal verlof, waarbij de betrokkene buiten de beveiligde kliniek woont. De laatste fase is proefverlof, onder toezicht van de reclassering. Voor verlof is toestemming van het ministerie van Justitie en Veiligheid nodig. Elke stap kan worden teruggedraaid als het risico toeneemt.

Bij een deel van de tbs-gestelden daalt het risico ook op lange termijn niet voldoende. Voor hen bestaat een langdurige forensisch psychiatrische zorgvoorziening, waar beveiliging en zorg voorop staan in plaats van behandeling gericht op terugkeer. Meer over de opzet van het stelsel leest u bij hoe het tbs-systeem in Nederland werkt.

Waar de verdediging in een tbs-zaak het verschil maakt

De keuze tussen straf en maatregel valt vaak al vóór de zitting, in de fase van het gedragsdeskundig onderzoek. Dan gaat het om vragen als: meewerken of niet, welke informatie wordt aangeleverd, welke vragen aan de deskundigen worden gesteld en of een tegenonderzoek nodig is.

Op de zitting draait het om twee punten. Het eerste is de bewezenverklaring, omdat die bepaalt of de tbs gemaximeerd is; de twee uitspraken over bedreiging hierboven laten zien hoe groot dat verschil is. Het tweede is of tbs met voorwaarden volstaat. Daarvoor is een concreet en aanvaard behandelplan nodig, niet alleen de wens van de verdachte. Bij elke latere verlengingszitting kan de verdediging aanvoeren dat het risico is gedaald of dat de behandeling stagneert.

Welke positie heeft het slachtoffer bij tbs?

Slachtoffers en nabestaanden hebben ook in een tbs-zaak spreekrecht en kunnen zich voegen als benadeelde partij (artikel 51f Sv). Dat de verdachte ontoerekeningsvatbaar is en geen straf krijgt, staat een schadevergoeding niet zonder meer in de weg: in de zaak van de rechtbank Den Haag van 5 november 2025 werd de vordering van de benadeelde partij gedeeltelijk toegewezen, met een schadevergoedingsmaatregel, ondanks het ontslag van alle rechtsvervolging. Zie ook de rechten van slachtoffers in het civiele recht na een strafzaak.

Na de oplegging kunnen slachtoffers en nabestaanden op verzoek worden geïnformeerd over belangrijke momenten, zoals verlof of het einde van de maatregel. Bij tbs met voorwaarden kan de rechter voorwaarden stellen over het gedrag van de betrokkene, zoals een contactverbod of gebiedsverbod. Heeft u als slachtoffer belang bij zo’n voorwaarde, maak dat dan tijdig kenbaar bij het Openbaar Ministerie.

Wat wij doen als tbs aan de orde is

Meer over onze werkwijze leest u op de pagina strafrecht.

• Vóór het onderzoek met u bespreken of u meewerkt aan de rapportage, en wat weigeren betekent.
• De rapporten van de gedragsdeskundigen beoordelen en zo nodig een tegenonderzoek vragen.
• Verweer voeren tegen de bewezenverklaring en de kwalificatie als geweldsmisdrijf (artikel 38e Sr).
• Onderzoeken of tbs met voorwaarden haalbaar is en wat daarvoor in een behandelplan moet staan.
• U bijstaan op verlengingszittingen en in het beroep bij het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.

In het kort

• Tbs vereist een stoornis tijdens het feit, een misdrijf van vier jaar of meer (of een genoemde uitzondering) en een veiligheidsrisico (artikel 37a Sr).
• Dwangverpleging stopt na uiterlijk vier jaar, tenzij het feit een geweldsmisdrijf is; tbs met voorwaarden duurt hooguit negen jaar (artikel 38e Sr).
• Bij bedreiging en belaging moet de rechter motiveren of het om een geweldsmisdrijf gaat (HR 2 maart 2021).
• De belangrijkste keuzes voor de verdediging vallen al tijdens het gedragsdeskundig onderzoek.

Veelgestelde vragen over tbs en straf

Kan een oud gedragsrapport worden gebruikt?

Alleen met instemming. Een advies dat ouder is dan een jaar vóór de zitting, mag de rechter voor tbs alleen gebruiken als het OM en de verdachte daarmee instemmen (artikel 37a lid 3 Sr).

Kan ik tbs met voorwaarden weigeren?

Voorwaarden kunnen alleen worden gesteld als de betrokkene ermee instemt (artikel 38 Sr). Zonder die instemming blijft tbs met voorwaarden dus niet mogelijk, en ligt dwangverpleging meer voor de hand als de veiligheid de maatregel eist.