Gepubliceerd op 17 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 7 oktober 2026
Tbs is geen straf maar een maatregel: een straf vergeldt, tbs beschermt de samenleving en behandelt de dader. De rechter kan tbs opleggen als de verdachte bij het feit een psychische stoornis had, het gaat om een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat (of een van de uitzonderingen in de wet), en de veiligheid van anderen de maatregel eist (artikel 37a Wetboek van Strafrecht).
Vaak legt de rechter tbs op naast een gevangenisstraf. Hieronder leest u wanneer de rechter kiest voor een maatregel, hoe lang tbs duurt en wat dat betekent voor de verdediging.
Inhoudsopgave
Wat is tbs?
Tbs staat voor terbeschikkingstelling. Het is een maatregel waarmee de rechter een verdachte met een psychische stoornis laat behandelen, zodat de samenleving wordt beschermd tegen nieuwe ernstige delicten (artikel 37a Wetboek van Strafrecht).
Er zijn twee vormen: tbs met voorwaarden en tbs met dwangverpleging. Bij dwangverpleging verblijft de betrokkene in een forensisch psychiatrisch centrum, ook wel tbs-kliniek genoemd.
Waarom is tbs geen straf?
Een straf wordt opgelegd omdat de verdachte een verwijt kan worden gemaakt; een maatregel omdat de samenleving moet worden beschermd. Dat verschil bepaalt ook hoe lang de vrijheidsbeneming duurt.
Het Nederlandse stelsel kent twee soorten reacties op een strafbaar feit: straffen en maatregelen. Bij een straf, zoals gevangenisstraf, geldboete of taakstraf, bepalen de ernst van het feit en de mate van schuld de hoogte. Een maatregel staat daar los van. Die wordt opgelegd om de samenleving te beschermen of een toestand te herstellen, niet omdat iemand het verdient.
Een gevangenisstraf heeft een vaste duur die in het vonnis staat. Tbs heeft dat niet: de maatregel loopt zolang de veiligheid dat vraagt en wordt regelmatig getoetst. Iemand met tbs kan daardoor uiteindelijk langer vastzitten dan de gevangenisstraf die voor hetzelfde feit denkbaar was. Omgekeerd kan tbs eerder eindigen als het risico voldoende is gedaald.
Wat heeft toerekeningsvatbaarheid ermee te maken?
Wie volledig ontoerekeningsvatbaar is, kan geen straf krijgen, maar wel tbs. Wie verminderd toerekeningsvatbaar is, krijgt vaak een combinatie van straf en tbs.
Volgens artikel 39 Sr is niet strafbaar wie een feit begaat dat hem door een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend. De rechter ontslaat hem dan van alle rechtsvervolging. Een maatregel blijft wel mogelijk.
Hoe de rechter de mate van toerekening beoordeelt, beschrijven wij in ons artikel over de grijze zone tussen verminderd en volledig ontoerekeningsvatbaar. Over de stoornis als reden om niet te straffen leest u meer bij strafuitsluitingsgronden.
Wanneer mag de rechter tbs opleggen?
Alleen als drie voorwaarden allemaal vervuld zijn: een stoornis ten tijde van het feit, een voldoende ernstig misdrijf en een veiligheidsrisico. Ontbreekt er een, dan is tbs uitgesloten, hoe zorgwekkend de zaak verder ook is.
De eerste eis betreft de verdachte. Volgens artikel 37a van het Wetboek van Strafrecht moet bij hem tijdens het feit een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap hebben bestaan. Het gaat om de toestand op het moment van het delict, niet op de dag van de zitting. Een stoornis die pas later is ontstaan, draagt de maatregel niet.
De tweede eis betreft het feit. Tbs is mogelijk bij een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat. Daarnaast noemt artikel 37a enkele misdrijven met een lager strafmaximum waarvoor tbs toch kan, zoals bedreiging (artikel 285 lid 1 Sr), belaging (artikel 285b Sr) en bepaalde feiten uit de Wegenverkeerswet 1994 en de Opiumwet. Voor lichte vergrijpen komt tbs niet in beeld.
De derde eis is het veiligheidscriterium: de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid van personen of goederen moet de maatregel eisen. Daarvoor is een onderbouwde inschatting van het recidiverisico nodig. Het verband tussen stoornis en delict vormt de kern. Zonder dat verband is er wel een stoornis en wel een delict, maar geen grond voor tbs.
Welke rol spelen de gedragsdeskundigen?
De rechter moet zich baseren op een advies van ten minste twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines, onder wie een psychiater. Hij is niet aan dat advies gebonden, maar moet een afwijking motiveren.
Artikel 37a Sr eist een met redenen omkleed, gedateerd en ondertekend advies. In de praktijk gaat het om een psychiater en een psycholoog, soms na een klinische observatie in het Pieter Baan Centrum, vaker na ambulant onderzoek. Het rapport beschrijft de stoornis, het verband met het tenlastegelegde feit, het recidiverisico en de behandelmogelijkheden. Op basis daarvan adviseren de deskundigen over de toerekening en de gewenste sanctie.
Een verdachte kan weigeren mee te werken aan het onderzoek. Dat maakt tbs niet onmogelijk. De wet laat de rechter dan werken met andere rapportages, bijvoorbeeld eerdere rapporten of gegevens uit het dossier. Bij bepaalde geweldsmisdrijven kan het OM bovendien een multidisciplinaire commissie vragen te beoordelen of beschikbare medische gegevens over de verdachte kunnen worden gebruikt.
Weigeren maakt het dossier smaller, wat zowel gunstig als ongunstig kan uitpakken. Maak die afweging vroeg, samen met uw advocaat.
Wat is het verschil tussen tbs met voorwaarden en tbs met dwangverpleging?
Bij tbs met voorwaarden blijft de betrokkene buiten een gesloten kliniek, maar moet hij zich aan voorwaarden houden. Bij tbs met dwangverpleging wordt hij opgenomen in een forensisch psychiatrisch centrum.
Tbs met voorwaarden is geregeld in artikel 38 Sr. Volgens artikel 38a Sr kunnen de voorwaarden inhouden dat de betrokkene zich laat opnemen in een aangewezen instelling, zich laat behandelen door een aangewezen deskundige of voorgeschreven medicijnen inneemt. De rechter geeft een instelling opdracht om hulp en steun te bieden bij de naleving. In de praktijk is dat de reclassering; meer daarover leest u bij de rol van de reclassering in het strafproces.
Bij tbs met dwangverpleging beveelt de rechter volgens artikel 37b Sr dat de betrokkene van overheidswege wordt verpleegd, omdat de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid dat eist. Hij wordt dan opgenomen in een forensisch psychiatrisch centrum: een gesloten kliniek met beveiliging, waar behandeling en risicobeheersing samengaan.
Het verschil zit dus niet alleen in de zwaarte van de stoornis, maar vooral in de vraag of het risico buiten een gesloten setting te beheersen is. Houdt iemand zich niet aan de voorwaarden, dan kan de rechter op vordering van het OM alsnog dwangverpleging bevelen. Die mogelijkheid is in de praktijk het belangrijkste drukmiddel achter tbs met voorwaarden.
Hoe lang duurt tbs?
Tbs geldt eerst voor twee jaar en kan daarna telkens met een of twee jaar worden verlengd (artikel 38d Sr). Bij tbs met dwangverpleging is de totale duur maximaal vier jaar, behalve bij een misdrijf gericht tegen of gevaarlijk voor het lichaam van een of meer personen; dan is de duur in beginsel onbeperkt.
Er is dus geen automatische einddatum. Elke verlenging vraagt een nieuwe beslissing van de rechter. De grens van vier jaar staat in artikel 38e Sr. Bij geweld- en zedendelicten geldt die grens meestal niet.
Voor tbs met voorwaarden geldt een eigen grens. Die maatregel duurt, ongeacht het delict, hooguit negen jaar (artikel 38e lid 2 Sr).
Het onderscheid tussen gemaximeerde en ongemaximeerde tbs is daarom een van de zwaarste punten in de strafzaak. Het hangt af van de bewezenverklaring en de motivering in het vonnis.
Hoe verloopt de verlenging van tbs?
Het OM vordert de verlenging, onderbouwd met een advies van de kliniek. De rechtbank die de maatregel oplegde, beslist; daartegen staat beroep open bij het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.
Met vaste tussenpozen worden daarnaast onafhankelijke rapporten opgesteld. Tegen de beslissing van de rechtbank kan beroep worden ingesteld bij de penitentiaire kamer van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden. Die gespecialiseerde kamer behandelt alle tbs-verlengingszaken in hoger beroep.
Bijstand door een advocaat is in die procedure geen formaliteit. Het gaat elke keer opnieuw om de vrijheid van de betrokkene. Over de afweging om in beroep te gaan leest u meer bij hoger beroep in strafzaken.
Hoe verhoudt tbs zich tot gevangenisstraf?
Bij verminderde toerekeningsvatbaarheid krijgt de verdachte meestal een gevangenisstraf voor het deel dat hem valt toe te rekenen, en tbs voor het risico dat uit de stoornis voortkomt. Eerst volgt in de regel de straf, daarna de tbs.
De rechter kan in het vonnis advies geven over het moment waarop de verpleging moet beginnen (artikel 37b lid 2 Sr). Daardoor kan de verpleging in bepaalde gevallen beginnen voordat de gevangenisstraf helemaal is uitgezeten.
Wordt de verdachte volledig ontoerekeningsvatbaar geacht, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging en kan alleen een maatregel worden opgelegd. De rechter is ook bij een toerekenbaar feit niet verplicht om naast tbs een straf op te leggen, bijvoorbeeld als een lange straf de behandeling zou doorkruisen.
Welke andere maatregelen zijn er?
Naast tbs kan de strafrechter verplichte geestelijke gezondheidszorg opleggen via een zorgmachtiging. Voor jongeren bestaat de PIJ-maatregel.
De vroegere plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis is op 1 januari 2020 vervallen. Sindsdien kan de strafrechter een zorgmachtiging afgeven op grond van de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (artikel 37 Sr). Voor jongeren bestaat de maatregel van plaatsing in een inrichting voor jeugdigen, de PIJ-maatregel, die in het jeugdstrafrecht een vergelijkbare functie heeft. De rechter legt die op voor drie jaar, waarvan één jaar voorwaardelijk. Bij gewelds- of zedenmisdrijven kan de maatregel worden verlengd tot maximaal zeven jaar. Het verschil tussen beide stelsels bespreken wij in ons artikel over jeugdstrafrecht en volwassenenstrafrecht.
Hoe verloopt de behandeling en de terugkeer?
De behandeling in een forensisch psychiatrisch centrum begint met onderzoek en een behandelplan. Daarna volgt een terugkeer in fasen, waarbij de vrijheden stap voor stap worden uitgebreid.
Behandelaars brengen de stoornis, eventuele verslaving, de cognitieve mogelijkheden en het sociale netwerk in kaart. Daaraan koppelen zij de factoren die het risico op een nieuw delict bepalen. Het behandelteam bestaat uit onder meer psychiaters, psychologen, sociotherapeuten, verpleegkundigen en maatschappelijk werkers.
De terugkeer gaat van beveiligd verblijf via begeleid en onbegeleid verlof naar transmuraal verlof, waarbij de betrokkene buiten de beveiligde kliniek woont. De laatste fase is proefverlof, onder toezicht van de reclassering. Voor verlof is toestemming van het ministerie van Justitie en Veiligheid nodig. Elke stap kan worden teruggedraaid als het risico toeneemt. Volgens de Rijksoverheid duurt tbs tot de rechter oordeelt dat er geen gevaar op terugval meer is.
Bij een deel van de tbs-gestelden daalt het risico ook op lange termijn niet voldoende. Voor hen bestaat een langdurige forensisch psychiatrische zorgvoorziening, waar beveiliging en zorg voorop staan in plaats van behandeling gericht op terugkeer. Ook die plaatsing wordt regelmatig getoetst. Meer over de opzet van het stelsel leest u bij hoe het tbs-systeem in Nederland werkt.
Wat betekent dit voor de verdediging?
De keuze tussen straf en maatregel valt vaak al vóór de zitting, in de fase van het gedragsdeskundig onderzoek. Een advocaat die pas op de zitting instapt, is voor de belangrijkste keuzes te laat.
In die fase gaat het om vragen als: meewerken of niet, welke informatie wordt aangeleverd, welke vragen aan de deskundigen worden gesteld en of een tegenonderzoek door een andere deskundige nodig is.
Op de zitting draait het om twee punten. Het eerste is de bewezenverklaring, omdat die bepaalt of de tbs gemaximeerd is. Een geslaagd verweer tegen het onderdeel dat het delict tegen het lichaam van een persoon was gericht, kan het verschil maken tussen vier jaar en een in beginsel onbeperkte duur. Het tweede punt is of tbs met voorwaarden volstaat. Daarvoor is een concreet en aanvaard behandelplan nodig, niet alleen de wens van de verdachte.
Ook na de oplegging blijft er werk. Bij elke verlengingszitting kan de verdediging aanvoeren dat het risico is gedaald, dat de behandeling stagneert of dat de kliniek te weinig voortgang boekt met verlof en terugkeer.
Welke positie heeft het slachtoffer bij tbs?
Slachtoffers en nabestaanden hebben ook in een tbs-zaak spreekrecht en kunnen zich voegen als benadeelde partij. Dat de verdachte ontoerekeningsvatbaar is en geen straf krijgt, staat een schadevergoeding niet zonder meer in de weg.
De civielrechtelijke aansprakelijkheid wordt langs een eigen maatstaf beoordeeld. Uitleg daarover staat in ons artikel over de rechten van slachtoffers in het civiele recht na een strafzaak.
Na de oplegging kunnen slachtoffers en nabestaanden op verzoek worden geïnformeerd over belangrijke momenten, zoals verlof of het einde van de maatregel. Bij tbs met voorwaarden en bij een voorwaardelijke beëindiging van de verpleging kan de rechter voorwaarden stellen over het gedrag van de betrokkene, zoals een contactverbod of gebiedsverbod. Heeft u als slachtoffer belang bij zo’n voorwaarde, maak dat dan tijdig kenbaar bij het Openbaar Ministerie.
Wat kunnen wij voor u doen als tbs aan de orde is?
Wij staan verdachten bij in zaken waarin tbs speelt, van het gedragsdeskundig onderzoek tot de verlengingszittingen. Meer over onze werkwijze leest u op de pagina strafrecht.
- Wij bespreken met u vóór het onderzoek of u meewerkt aan de rapportage, en wat de gevolgen van weigeren zijn.
- Wij beoordelen de rapporten van de gedragsdeskundigen en vragen zo nodig een tegenonderzoek door een andere deskundige.
- Wij voeren verweer tegen de bewezenverklaring, omdat die bepaalt of de tbs gemaximeerd is op vier jaar (artikel 38e Sr).
- Wij onderzoeken of tbs met voorwaarden haalbaar is en wat daarvoor in een behandelplan moet staan (artikel 38a Sr).
- Wij staan u bij op elke verlengingszitting en in het beroep bij de penitentiaire kamer van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.
Samengevat
- Tbs is een maatregel die beveiligt en behandelt; een straf vergeldt.
- Tbs vereist een stoornis tijdens het feit, een misdrijf van vier jaar of meer (of een genoemde uitzondering) en een veiligheidsrisico (artikel 37a Sr).
- De rechter baseert zich op het advies van ten minste twee gedragsdeskundigen, onder wie een psychiater.
- Tbs duurt eerst twee jaar en wordt telkens met een of twee jaar verlengd; bij dwangverpleging zonder geweldsdelict is vier jaar het maximum, bij tbs met voorwaarden negen jaar.
- De belangrijkste keuzes voor de verdediging vallen al tijdens het gedragsdeskundig onderzoek.
Veelgestelde vragen over tbs en straf
Kan iemand tbs krijgen zonder gevangenisstraf?
Ja. Is de verdachte volledig ontoerekeningsvatbaar (artikel 39 Sr), dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging en kan alleen een maatregel worden opgelegd. Ook bij een toerekenbaar feit is de rechter niet verplicht naast tbs een straf op te leggen.
Hoe lang kan tbs maximaal duren?
Dat hangt af van het delict. Artikel 38e Sr maximeert tbs met dwangverpleging op vier jaar, tenzij de maatregel is opgelegd voor een misdrijf gericht tegen of gevaarlijk voor het lichaam van personen. Dan is de duur in beginsel onbeperkt en loopt de maatregel door zolang de rechter verlengt.
Wie beslist over verlenging van tbs?
De rechtbank die de maatregel heeft opgelegd, op vordering van het Openbaar Ministerie. Tbs geldt eerst voor twee jaar en kan daarna telkens met een of twee jaar worden verlengd (artikel 38d Sr). Tegen die beslissing staat beroep open bij de penitentiaire kamer van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.
Kan tbs worden opgelegd bij elk misdrijf?
Nee. Artikel 37a Sr eist een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat, of een van de uitdrukkelijk genoemde misdrijven, zoals belaging (artikel 285b Sr) en enkele feiten uit de Wegenverkeerswet 1994 en de Opiumwet. Bij overtredingen en lichte misdrijven is tbs uitgesloten.
Wat gebeurt er als iemand de voorwaarden niet nakomt?
Bij tbs met voorwaarden kan de rechter op vordering van het OM alsnog bevelen dat de betrokkene van overheidswege wordt verpleegd. Het niet nakomen van voorwaarden leidt dus niet tot een nieuwe strafzaak, maar tot een zwaardere vorm van dezelfde maatregel.
