Mediation of arbitrage: welke past bij uw zakelijke conflict

Gepubliceerd op 14 december 2025 · Laatst bijgewerkt op 30 oktober 2026

Mediation past beter als u de zakelijke relatie wilt behouden en samen een oplossing zoekt; arbitrage past beter als u een bindende beslissing van een deskundige nodig heeft. Arbitrage kan alleen als beide partijen dat zijn overeengekomen, meestal via een arbitragebeding in het contract (artikel 1020 Rv). Een mediationclausule kan u verplichten eerst mediation te proberen, maar dat hangt af van de uitleg van de clausule.

Mediation en arbitrage zijn allebei alternatieven voor de overheidsrechter. Het verschil zit in wie beslist: bij mediation beslist u samen, bij arbitrage beslist een scheidsgerecht. Hieronder leest u hoe beide werken, wat de Hoge Raad zegt over mediationclausules en hoe u de keuze vooraf in uw contract vastlegt.

Mediation en arbitrage naast elkaar

De tabel zet de belangrijkste verschillen op een rij. De wettelijke regeling van arbitrage staat in het Vierde Boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (artikel 1020 tot en met 1076 Rv). Voor mediation bestaat geen vergelijkbare wettelijke regeling; de afspraken staan in de mediationovereenkomst.

Hoe werkt mediation bij een zakelijk conflict?

Bij mediation praten partijen onder leiding van een neutrale mediator. De mediator neemt geen beslissing en zegt niet wie gelijk heeft. Hij of zij stuurt het gesprek, stelt vragen en helpt partijen te zien wat zij werkelijk nodig hebben. Een onderscheid dat daarbij helpt, is dat tussen positie en belangen.

Een voorbeeld ter illustratie: een aandeelhouder eist dat het bedrijf wordt verkocht (positie), terwijl hij eigenlijk zekerheid wil over zijn investering (belang). Een uitkoopregeling of een andere dividendafspraak kan dat belang ook dienen.

Wat legt u vast in de mediationovereenkomst?

Voordat de mediation begint, tekent u een mediationovereenkomst. Daarin staan meestal:

• dat deelname vrijwillig is en ieder de mediation kan beëindigen;
• dat alles wat in de mediation wordt besproken vertrouwelijk blijft en niet als bewijs in een latere procedure wordt gebruikt;
• dat de mediator niet als getuige of als adviseur van één partij optreedt;
• hoe de kosten van de mediator worden verdeeld.

De vertrouwelijkheid steunt dus vooral op deze afspraken. Kies daarom een mediator die is ingeschreven in een kwaliteitsregister, zoals dat van de Mediatorsfederatie Nederland, zodat ook gedrags- en klachtregels gelden.

Wanneer werkt mediation goed?

Mediation werkt vooral bij een conflict binnen een lopende relatie: een langlopend leveringscontract, een samenwerking tussen aandeelhouders of een conflict met een vaste opdrachtgever. Er is ruimte voor afspraken die een rechter niet kan opleggen, zoals een nieuwe prijsafspraak of een gefaseerde uittreding.

Mediation werkt minder goed als één partij alleen tijd wil winnen, als er een snelle beslissing nodig is (bijvoorbeeld beslag of een kort geding), of als het geschil vooral over een juridische vraag gaat. Ook tijdens een lopende rechtszaak kunt u nog kiezen voor mediation. Twijfelt u of u moet procederen of schikken, dan helpt een vergelijking van kosten en risico’s. Voor conflicten met personeel geldt een eigen aanpak, zie mediation bij een arbeidsconflict.

Is een mediationclausule bindend?

Dat hangt af van de uitleg van de clausule. De Hoge Raad oordeelde op 12 juli 2024 (ECLI:NL:HR:2024:1078) dat een mediationclausule partijen kan verplichten eerst mediation te proberen voordat zij een procedure bij de rechter of bij arbiters beginnen. Het karakter van mediation staat daar niet aan in de weg.

Of een clausule zo’n verplichting bevat, bepaalt de rechter met de gewone uitlegregels: wat partijen over en weer redelijkerwijs mochten verwachten. Dat het om professionele partijen en een zakelijk contract gaat, weegt mee, maar maakt een clausule niet vanzelf verplichtend.

Negeert een partij een verplichtende clausule, dan volgt niet automatisch niet-ontvankelijkheid. De rechter of arbiter kan op verzoek de zaak aanhouden, zodat partijen alsnog mediation proberen. Hij kan dat ook weigeren, bijvoorbeeld bij spoed of als mediation zinloos lijkt. In de zaak zelf gaf de clausule volgens het hof geen bindende verplichting; het scheidsgerecht was bevoegd en het arbitrale vonnis bleef in stand.

Voor uw contract betekent dit: wilt u dat mediation echt eerst moet, schrijf dat dan uitdrukkelijk op. Noem een termijn, de manier waarop een mediator wordt aangewezen en wanneer een partij mag stoppen.

Hoe werkt arbitrage?

Arbitrage is private rechtspraak. Partijen leggen hun geschil voor aan een of meer arbiters die zij zelf kiezen, of die een arbitrage-instituut benoemt. Bij drie arbiters wijst meestal elke partij er één aan, en die twee kiezen samen een voorzitter. Bestaat gerechtvaardigde twijfel aan de onpartijdigheid of onafhankelijkheid van een arbiter, dan kan hij worden gewraakt (artikel 1033 Rv).

De procedure lijkt op een rechtszaak: partijen wisselen stukken, brengen bewijs in en kunnen getuigen en deskundigen laten horen. Partijen kunnen veel zelf regelen, zoals de taal, de plaats en de termijnen. Vaak kiezen zij voor het reglement van een instituut, zoals het Nederlands Arbitrage Instituut (NAI), de ICC of de Raad van Arbitrage voor de Bouw.

Bent u gebonden aan de uitspraak?

Ja. Het arbitrale vonnis heeft gezag van gewijsde (artikel 1059 Rv). Hoger beroep is alleen mogelijk als partijen dat zijn overeengekomen (artikel 1061b Rv). Om het vonnis met dwang uit te voeren, vraagt u de voorzieningenrechter om verlof, het exequatur (artikel 1062 Rv). Lees meer over de erkenning van een arbitraal vonnis.

De rechter kan een bindende beslissing van arbiters alleen op beperkte gronden vernietigen, zoals het ontbreken van een geldige arbitrageovereenkomst of strijd met de openbare orde (artikel 1065 Rv). Bij de vraag of er een geldige arbitrageovereenkomst is, toetst de rechter wel volledig. Dat oordeelde de Hoge Raad op 5 november 2021 in de Yukos-zaak (ECLI:NL:HR:2021:1645): de bevoegdheid van arbiters beoordeelt de rechter zonder terughoudendheid. In dezelfde uitspraak besliste de Hoge Raad dat een beroep op bedrog in de arbitrage ook in een vernietigingsprocedure aan de orde kan komen.

Wanneer past arbitrage?

Arbitrage past vooral bij:

• internationale contracten, omdat een arbitraal vonnis via het Verdrag van New York in meer dan 160 landen kan worden erkend en uitgevoerd;
• technische geschillen, zoals bouw- en IT-conflicten, waar u een arbiter met vakkennis wilt;
• geschillen waarbij u geen openbare zitting wilt.

Arbitrage is minder geschikt voor kleine geschillen. U betaalt het honorarium van de arbiters en de administratiekosten van het instituut zelf; de overheidsrechter rekent geen honorarium, wel griffierecht. De actuele tarieven staan in het reglement en de kostenregeling van het gekozen instituut.

Wat kost het en hoe lang duurt het?

Concrete bedragen hangen af van het instituut, het aantal arbiters en de omvang van de zaak. In grote lijnen geldt:

• Mediation: u betaalt samen de mediator, meestal per uur of per sessie. Veel zakelijke mediations bestaan uit een beperkt aantal bijeenkomsten.
• Arbitrage: u betaalt de arbiters en het instituut, vaak via een voorschot. Bij drie arbiters is dat aanzienlijk meer dan bij één.
• Overheidsrechter: u betaalt griffierecht volgens een vast tarief; bij de rechtbank in 2026 bijvoorbeeld € 3.083 voor een rechtspersoon bij een vordering tot € 100.000 (rechtspraak.nl, tarief 2026).

Bij de overheidsrechter kunnen proceskosten op de verliezer worden verhaald volgens een vast liquidatietarief. Bij arbitrage bepaalt het reglement of het scheidsgerecht wie de kosten draagt.

Hoe legt u de keuze vast in een contract?

Een geschilbeslechtingsclausule regelt vooraf hoe een conflict wordt opgelost. Zonder clausule is de overheidsrechter bevoegd. Juridisch advies bij het opstellen voorkomt later discussie over de uitleg.

Een veelgebruikte opbouw is een trappenstructuur:

1. Eerst overleg tussen de directies binnen een vaste termijn, bijvoorbeeld dertig dagen.
2. Daarna verplichte mediation, met een termijn en een regel voor het aanwijzen van de mediator.
3. Lukt dat niet, dan arbitrage volgens een genoemd reglement, of de bevoegde rechter.

Leg bij arbitrage vast: het instituut en het reglement, het aantal arbiters, de plaats van arbitrage, de taal en of hoger beroep mogelijk is. Laat ruimte voor een kort geding bij spoed, zodat u niet hoeft te wachten op een mediation.

Internationale contracten

Bij een contract met een buitenlandse partij is de plaats van arbitrage belangrijk: die bepaalt welk arbitragerecht geldt en welke rechter een vernietigingsvordering behandelt. Met een arbitrale plaats in Nederland geldt het Nederlandse Vierde Boek Rv. Ook kunt u een neutrale arbiter kiezen die beide rechtsstelsels kent. Een mediationakkoord is een gewone overeenkomst; laat het daarom zo opstellen dat het in elk relevant land kan worden afgedwongen.

Welke tussenvormen zijn er?

Naast zuivere mediation en arbitrage bestaan mengvormen.

• Med-arb: eerst mediation, daarna een bindende beslissing over wat overblijft. Treedt dezelfde persoon in beide rollen op, dan kan dat vragen oproepen over onpartijdigheid, omdat de arbiter vertrouwelijke informatie uit de mediation kent. Leg dat vooraf vast.
• Bindend advies: een deskundige beslist en partijen zijn daaraan contractueel gebonden. Het is een vaststellingsovereenkomst (artikel 7:900 BW), geen arbitraal vonnis; voor uitvoering met dwang heeft u alsnog een rechterlijk vonnis nodig.
• Deskundigenbericht: een onafhankelijke deskundige stelt eerst de feiten vast, waarna partijen verder onderhandelen.
• Evaluatieve mediation: de mediator geeft ook een inschatting van hoe een rechter zou oordelen.

Wat kunnen wij doen bij de keuze tussen mediation en arbitrage?

Bij een zakelijk geschil kan onze praktijk civiel recht u op deze punten bijstaan:

• beoordelen of uw contract een arbitragebeding of mediationclausule bevat en of die verplichtend is;
• een geschilbeslechtingsclausule opstellen, bijvoorbeeld eerst mediation en daarna arbitrage of de rechter;
• u bijstaan tijdens de mediation en de uitkomst vastleggen in een vaststellingsovereenkomst;
• de arbitrageprocedure voeren, of het exequatur of de vernietiging van een arbitraal vonnis vorderen.

Veelgestelde vragen

Kan ik naar de rechter als het contract een arbitragebeding bevat?

In beginsel niet. Beroept de wederpartij zich vóór alle weren op het arbitragebeding, dan verklaart de rechter zich onbevoegd, tenzij de overeenkomst ongeldig is (artikel 1022 Rv). Een kort geding blijft wel mogelijk.

Kan ik een mediation eenzijdig stoppen?

Meestal wel; dat staat in de mediationovereenkomst. Bij een verplichtende mediationclausule kan het contract eisen dat u eerst een serieuze poging doet. Wanneer u mag stoppen, is volgens de Hoge Raad ook een kwestie van uitleg van de clausule.

Is een arbitraal vonnis openbaar?

In beginsel niet. Wel kan het openbaar worden als een partij het exequatur of de vernietiging bij de rechter vraagt, omdat de uitspraak van de rechter dan wordt gepubliceerd. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de Yukos-zaak.