Gepubliceerd op 26 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026
Een nietige overeenkomst heeft juridisch nooit gegolden; een vernietigbare overeenkomst is geldig totdat de beschermde partij haar vernietigt. Nietigheid werkt vanzelf, terwijl u voor vernietiging zelf actie moet ondernemen, in de regel binnen drie jaar (artikel 3:52 BW).
Het verschil bepaalt welke stappen u kunt zetten, wie zich erop mag beroepen en welke termijnen gelden. Hieronder leest u wanneer een overeenkomst nietig is, wanneer vernietigbaar, hoe u de ongeldigheid inroept en wat er gebeurt met wat al is betaald of geleverd.
Inhoudsopgave
Nietig en vernietigbaar naast elkaar
Beide staan in Boek 3 BW. Nietigheid volgt direct uit de wet. Niemand hoeft een verklaring af te leggen, de rechter past nietigheid zelf toe als die uit de feiten blijkt, en iedereen met een belang kan zich erop beroepen. Vernietigbaarheid beschermt één partij. Alleen die partij kan vernietigen, met een schriftelijke verklaring of via de rechter (artikelen 3:49 en 3:50 BW). Na vernietiging werkt de ongeldigheid terug tot het sluiten van de overeenkomst (artikel 3:53 BW).
| Aspect | Nietig | Vernietigbaar |
|---|---|---|
| Geldigheid | Nooit geldig geweest | Geldig tot de vernietiging |
| Actie nodig | Nee, werkt van rechtswege | Ja, verklaring of uitspraak van de rechter |
| Wie kan zich erop beroepen | Iedereen met een belang | Alleen de beschermde partij |
| Rechter toetst zelf | Ja | Alleen als de partij zich erop beroept (behalve bij consumentenbescherming) |
| Termijn | Geen termijn voor de nietigheid zelf | In de regel drie jaar (art. 3:52 BW) |
| Terugvordering van betalingen | Verjaart vijf jaar na bekendheid (art. 3:309 BW) | Idem, na vernietiging |
Drie gronden voor nietigheid
Een overeenkomst is nietig als zij door inhoud of strekking in strijd is met de wet, de openbare orde of de goede zeden, als een wettelijk vormvereiste ontbreekt, of als de verplichtingen niet bepaalbaar zijn. Dat volgt uit de artikelen 3:39, 3:40 en 6:227 BW.
Strijd met wet, openbare orde of goede zeden
Volgens artikel 3:40 lid 1 BW is een rechtshandeling die door inhoud of strekking in strijd is met de goede zeden of de openbare orde, nietig. Denk aan een overeenkomst om een strafbaar feit te plegen of een rechter om te kopen.
Strijd met een dwingende wetsbepaling leidt ook tot nietigheid, met een nuance. Dient de bepaling alleen om één partij te beschermen, dan is de overeenkomst vernietigbaar (artikel 3:40 lid 2 BW). Heeft de bepaling een andere strekking, dan kan het gevolg zelfs geldigheid zijn (lid 3). Veel beschermende regels in het huur- en consumentenrecht werken daarom met vernietigbaarheid. Nietigheid kan ook een deel van een overeenkomst treffen; zie hieronder bij partiële nietigheid.
Een ontbrekend wettelijk vormvereiste
Het uitgangspunt is vormvrijheid: een overeenkomst kan ook mondeling tot stand komen (artikel 3:37 BW). Alleen als de wet een vorm voorschrijft en die ontbreekt, is de rechtshandeling nietig (artikel 3:39 BW), tenzij uit de wet iets anders volgt.
| Overeenkomst of beding | Vormvereiste | Artikel |
|---|---|---|
| Concurrentiebeding in arbeidsovereenkomst | Schriftelijk | Art. 7:653 BW |
| Proeftijd | Schriftelijk | Art. 7:652 BW |
| Koop van een woning door een consument | Schriftelijk | Art. 7:2 BW |
| Huwelijkse voorwaarden | Notariële akte | Art. 1:115 BW |
De eigendom van een huis gaat pas over met een notariële akte die in de openbare registers wordt ingeschreven, maar dat is een eis voor de levering, niet voor de koopovereenkomst. Een ontbrekende handtekening maakt een overeenkomst dus niet automatisch ongeldig. Wel kan het lastig zijn een mondelinge afspraak te bewijzen; lees daarover ons artikel over de bewijsbaarheid van mondelinge afspraken.
Verplichtingen die niet bepaalbaar zijn
Volgens artikel 6:227 BW moeten de verbintenissen bepaalbaar zijn. Is volstrekt onduidelijk wat er geleverd of betaald moet worden, en valt dat niet via uitleg of de wet in te vullen, dan is de overeenkomst nietig. De rechter is terughoudend. Een ontbrekende prijs kan bij koop worden aangevuld met een redelijke prijs (artikel 7:4 BW). Een onmogelijke prestatie maakt de overeenkomst ook niet vanzelf nietig: wie iets verkoopt dat niet bestaat, schiet in de regel tekort, en de koper kan zich beroepen op wanprestatie of dwaling.
Gronden voor vernietiging en wanneer de termijn begint
Een overeenkomst is vernietigbaar als de wil van een partij niet zuiver tot stand kwam, of als de wet één partij wil beschermen. Per grond verschilt het moment waarop de termijn van drie jaar uit artikel 3:52 BW begint.
| Grond | Artikel | Termijn van drie jaar begint |
|---|---|---|
| Dwaling | Art. 6:228 BW | Na ontdekking van de dwaling |
| Bedrog | Art. 3:44 lid 3 BW | Na ontdekking van het bedrog |
| Bedreiging | Art. 3:44 lid 2 BW | Nadat de invloed is opgehouden |
| Misbruik van omstandigheden | Art. 3:44 lid 4 BW | Nadat de invloed is opgehouden |
| Handelingsonbekwaamheid | Art. 3:32 BW | Nadat de onbekwaamheid is geëindigd |
| Geestelijke stoornis | Art. 3:34 BW | Volgens art. 3:52 BW; het begin hangt af van de omstandigheden |
| Strijd met beschermende wetsbepaling | Art. 3:40 lid 2 BW | Volgens de hoofdregel van art. 3:52 BW |
Dwaling: mededelingsplicht tegenover onderzoeksplicht
Van dwaling is sprake als u bij het sluiten een onjuist beeld had en de overeenkomst bij een juist beeld niet zou hebben gesloten. Artikel 6:228 lid 1 BW noemt drie situaties: de dwaling komt door een inlichting van de wederpartij, de wederpartij had u moeten inlichten maar zweeg, of beide partijen gingen van dezelfde onjuiste veronderstelling uit.
Volgens lid 2 blijft dwaling voor uw rekening als zij een uitsluitend toekomstige omstandigheid betreft, of als u haar in verband met de aard van de overeenkomst, de verkeersopvattingen of de omstandigheden zelf moet dragen. Tegenover de mededelingsplicht van de verkoper staat dus een onderzoeksplicht van de koper. De rechter kan de gevolgen van de overeenkomst ook aanpassen in plaats van haar te vernietigen (artikel 6:230 BW).
Welke plicht voorgaat, besliste de Hoge Raad op 16 december 2022 in een zaak over de koop van een zeilcharterschip. Een verkoper die een mededelingsplicht had en die niet nakwam, kan zich in beginsel niet beroepen op de onderzoeksplicht van de koper, ook niet als die koper onvoorzichtig was. Alleen bijzondere omstandigheden kunnen dat anders maken (ECLI:NL:HR:2022:1870). Die zaak ging over non-conformiteit, maar dezelfde afweging speelt bij dwaling.
Hoe aanpassing in plaats van vernietiging uitpakt, laat een vonnis van de rechtbank Den Haag van 17 april 2024 zien. De verkopers van een appartement wisten uit een VvE-verslag dat gevelplaten loszaten, maar gaven dat verslag niet door. Het beroep op dwaling slaagde deels. Omdat de kopers eigenaar wilden blijven, verlaagde de rechtbank de koopprijs met € 10.000 op grond van artikel 6:230 BW (ECLI:NL:RBDHA:2024:5764).
Bedrog, bedreiging en misbruik van omstandigheden
Deze drie wilsgebreken staan in artikel 3:44 BW. Bij bedrog wordt u opzettelijk misleid met een onjuiste mededeling, het verzwijgen van een feit dat de ander had moeten melden, of een andere kunstgreep. Algemene aanprijzingen zijn op zichzelf geen bedrog. Bij bedreiging wordt u tot de overeenkomst gebracht door onrechtmatig te dreigen met nadeel voor uw persoon of goed, op een manier die een redelijk oordelend mens kan beïnvloeden.
Misbruik van omstandigheden speelt als de ander wist of moest begrijpen dat u door bijzondere omstandigheden werd bewogen, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, een abnormale geestestoestand of onervarenheid, en u toch tot de overeenkomst bracht. De rechter kijkt dan naar wat de wederpartij wist of moest begrijpen.
Minderjarigen en mensen onder curatele
Minderjarigen en mensen onder curatele zijn handelingsonbekwaam. Een overeenkomst die zij zonder de vereiste toestemming sluiten, is vernietigbaar, niet nietig (artikel 3:32 BW). Bij een minderjarige wordt toestemming vermoed voor een handeling die voor zijn leeftijd in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk is (artikel 1:234 BW), zoals een bioscoopkaartje. Alleen de minderjarige of zijn wettelijk vertegenwoordiger kan vernietigen, niet de wederpartij.
Een voorbeeld ter illustratie: een kind van veertien sluit zonder toestemming een duur abonnement af. Omdat dat voor die leeftijd geen gebruikelijke handeling is, kan de ouder het vernietigen. Iemand onder curatele heeft voor rechtshandelingen toestemming van de curator nodig. Curatele staat in het openbare curatele- en bewindregister, zodat een wederpartij het kan controleren.
Een geestelijke stoornis bij het tekenen
Belette een geestelijke stoornis een redelijke waardering van de belangen, dan ontbreekt de wil en is een meerzijdige rechtshandeling vernietigbaar (artikel 3:34 BW). Het gaat om de toestand bij ondertekening, bijvoorbeeld bij vergevorderde dementie of een psychose. Een diagnose alleen is niet genoeg; vaak zijn medische stukken of getuigenverklaringen nodig. De wet vermoedt dat de stoornis de handeling beïnvloedde als die nadelig was voor de betrokkene, tenzij het nadeel redelijkerwijs niet te voorzien was.
Onbevoegde vertegenwoordiging en doeloverschrijding
Een overeenkomst die iemand zonder volmacht namens een ander sluit, is niet nietig, maar bindt de vertegenwoordigde in beginsel niet. Hij kan haar bekrachtigen (artikel 3:69 BW), en soms is hij gebonden omdat hij de schijn van bevoegdheid wekte (artikel 3:61 lid 2 BW). Handelt een rechtspersoon buiten zijn statutaire doel, dan is de rechtshandeling vernietigbaar als de wederpartij dat wist of zonder eigen onderzoek moest weten (artikel 2:7 BW). Alleen de rechtspersoon zelf kan zich daarop beroepen.
Een overeenkomst vernietigen in vier stappen
- Grond bepalen. Stel vast welk wilsgebrek of welke beschermende bepaling speelt, en of de termijn van drie jaar nog loopt.
- Niet bevestigen. Voer de overeenkomst na ontdekking van het gebrek niet bewust verder uit; daarmee kunt u haar bevestigen en het recht op vernietiging verliezen (artikel 3:55 BW). De wederpartij kan u ook een redelijke termijn stellen om te kiezen.
- Schriftelijke verklaring. Schrijf de wederpartij dat u de overeenkomst vernietigt en op welke grond (artikelen 3:49 en 3:50 BW). Een brief of e-mail met ontvangstbevestiging volstaat.
- Zo nodig naar de rechter. Bij een overeenkomst tot levering van een registergoed, zoals een woning, werkt een buitengerechtelijke vernietiging alleen als alle partijen berusten; anders is een uitspraak nodig (artikel 3:50 lid 2 BW).
In een procedure kunt u zich altijd verweren met een beroep op een vernietigingsgrond, ook als de termijn voor vernietiging al is verstreken (artikel 3:51 lid 3 BW). Meer over de keuze tussen vernietigen en ontbinden leest u in ons artikel over ontbinding versus vernietiging bij een gebrekkige prestatie.
Een beroep doen op nietigheid
Een nietige overeenkomst schept geen verplichtingen. Eist de wederpartij toch nakoming, dan voert u de nietigheid als verweer. De rechter moet haar ook zelf toepassen als de feiten daartoe aanleiding geven. Is er onenigheid, dan kunt u de rechter om een verklaring voor recht vragen.
Wat gebeurt er met wat al is betaald of geleverd?
Na nietigheid of vernietiging is er geen rechtsgrond meer voor wat partijen elkaar gaven. Wat zonder rechtsgrond is betaald of geleverd, kan worden teruggevorderd als onverschuldigde betaling (artikel 6:203 BW). De koper geeft de zaak terug, de verkoper het geld. Die vordering verjaart vijf jaar nadat u de vordering en de schuldenaar kent (artikel 3:309 BW).
Diensten en gebruik laten zich niet teruggeven; dan kan de waarde worden vergoed, voor zover dat redelijk is (artikel 6:210 BW). De rechter kan aan een vernietiging geheel of gedeeltelijk de terugwerkende kracht ontzeggen als terugdraaien onredelijk moeilijk zou zijn (artikel 3:53 lid 2 BW). Ongerechtvaardigde verrijking (artikel 6:212 BW) is geen grond om te vernietigen, maar een aparte grondslag om een voordeel terug te vorderen als geen andere regeling past.
Ontbinding werkt anders. Na ontbinding blijft de overeenkomst voor het verleden bestaan en ontstaat een plicht om de prestaties ongedaan te maken (artikelen 6:269 en 6:271 BW). Ontbinding is het middel bij een tekortkoming in de nakoming; vernietiging bij een gebrek bij het sluiten.
Schadevergoeding naast vernietiging
Nietigheid of vernietiging geeft niet vanzelf recht op schadevergoeding. Wie bedrogen of bedreigd is, kan de schade wel vaak verhalen op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW). Dat geldt ook tegenover een partij die een mededelingsplicht schond. Meer leest u in ons artikel over schadevergoeding bij contractbreuk.
Partiële nietigheid en conversie
Treft een nietigheids- of vernietigingsgrond maar een deel van de overeenkomst, dan blijft de rest in beginsel in stand (artikel 3:41 BW), tenzij het ongeldige deel zo met de rest samenhangt dat partijen de overeenkomst zonder dat deel niet zouden hebben gesloten. Een arbeidsovereenkomst met een nietig concurrentiebeding blijft dus bestaan; alleen het beding vervalt. Soms kan een nietige rechtshandeling worden omgezet in een geldige met een vergelijkbare strekking (conversie, artikel 3:42 BW).
Koop, huur en consumentenovereenkomsten
Dwaling of non-conformiteit bij koop
Een koopovereenkomst kan worden vernietigd als de koper dwaalde over een wezenlijke eigenschap, bijvoorbeeld een schilderij dat een vervalsing blijkt of een huis met ernstige verborgen gebreken. Vaak kan de koper ook een beroep doen op non-conformiteit (artikel 7:17 BW), met eigen regels zoals de plicht om binnen bekwame tijd te klagen (artikel 7:23 BW). Welke route het meest oplevert, hangt af van de feiten. Meer leest u in ons artikel over een koopcontract ontbinden.
Huurbedingen: meestal vernietigbaar, soms nietig
Veel regels in het huurrecht voor woonruimte zijn semi-dwingend. Een beding dat daarvan ten nadele van de huurder afwijkt, is in de regel vernietigbaar (artikel 7:242 BW); de huurder moet zich erop beroepen. Sommige bedingen zijn wel nietig, zoals het vragen van sleutelgeld (artikel 7:264 BW).
Algemene voorwaarden en bedenktijd voor consumenten
Een onredelijk bezwarend beding in algemene voorwaarden is vernietigbaar (artikel 6:233 BW). Voor consumenten bevat de wet een zwarte en een grijze lijst van bedingen die als onredelijk bezwarend gelden of worden vermoed (artikelen 6:236 en 6:237 BW). De rechter toetst dat in consumentenzaken ook zelf. Meer leest u in ons artikel over contracteren met consumenten en met bedrijven.
Bij verkoop buiten de verkoopruimte en op afstand heeft de consument in de regel veertien dagen bedenktijd (artikel 6:230o BW). Informeert de handelaar niet over dat recht, dan wordt de bedenktijd met maximaal twaalf maanden verlengd. Wordt een overeenkomst op afstand telefonisch gesloten, dan is de consument pas gebonden nadat hij het aanbod heeft ondertekend of schriftelijk heeft aanvaard (artikel 6:230v lid 6 BW).
Hoe Law & More helpt bij een ongeldige overeenkomst
- Wij beoordelen of de overeenkomst nietig, vernietigbaar of geldig is, en op welke grond.
- Wij stellen de vernietigingsverklaring op en controleren of de termijn van artikel 3:52 BW nog loopt.
- Wij vorderen terug wat zonder rechtsgrond is betaald of geleverd, en beoordelen een aanvullende schadeclaim.
- Wij voeren verweer als de wederpartij nakoming eist van een ongeldige overeenkomst.
Nietig of vernietigbaar in vijf punten
- Een nietige overeenkomst heeft nooit gegolden; een vernietigbare geldt tot de beschermde partij haar vernietigt.
- Nietig: strijd met openbare orde, goede zeden of dwingend recht, een ontbrekend vormvereiste of onbepaalbare verplichtingen.
- Vernietigbaar: wilsgebreken, handelingsonbekwaamheid, een geestelijke stoornis of strijd met een beschermende bepaling.
- Vernietigen gaat met een schriftelijke verklaring, in de regel binnen drie jaar; bij een woning is soms de rechter nodig.
- Terugvordering van betalingen verjaart na vijf jaar (artikel 3:309 BW).
Law & More adviseert en procedeert over de geldigheid van overeenkomsten, voor particulieren en ondernemers. Meer leest u op de pagina over civiel recht, over tekortkomingen in ons artikel over contractbreuk, en over de basis in ons artikel over de vereisten voor een rechtsgeldig contract.
