NVWA strafrechtelijk onderzoek: wanneer wordt een controle een strafzaak en wat zijn uw rechten?

Gepubliceerd op 17 juli 2026 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Een controle door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) wordt een strafzaak zodra de Inlichtingen- en Opsporingsdienst van de NVWA (NVWA-IOD) een strafrechtelijk onderzoek start of een toezichthouder een proces-verbaal opmaakt. Vanaf dat moment heeft u als verdachte het recht om te zwijgen en een advocaat te raadplegen. In het bestuursrechtelijke toezicht moet u juist meewerken, al geldt ook daar een zwijgrecht zodra een boete dreigt.

De NVWA staat bekend om inspecties en controles en het opleggen van bestuurlijke boetes. Maar zij heeft ook een eigen bijzondere opsporingsdienst. Hieronder leest u hoe de twee sporen zich verhouden, welke straffen de Wet op de economische delicten kent, welke rechten u heeft en wat u doet bij een inval.

Twee handhavingssporen naast elkaar

De NVWA houdt toezicht op onder meer de Warenwet, de Wet dieren, de Meststoffenwet en regels over diervoeders en diergeneesmiddelen. Zij kan bestuursrechtelijk optreden en, via de NVWA-IOD, strafrechtelijk. De verschillen:

Welk spoor wordt gekozen, hangt af van het interventiebeleid van de NVWA en de afspraken met het OM. Opzet, fraude, stelselmatigheid, herhaling en risico’s voor volksgezondheid of dierenwelzijn wijzen eerder op strafrechtelijk optreden. Een incidentele administratieve fout wordt meestal bestuursrechtelijk afgedaan. Fraude met etikettering, illegale slacht of handel in verboden middelen leidt eerder tot opsporing.

Welke straffen gelden onder de Wet op de economische delicten?

Veel NVWA-regels zijn aangewezen als economische delicten. Een economisch delict is een misdrijf als het opzettelijk is gepleegd en anders een overtreding (artikel 2 Wet op de economische delicten, WED).

Welk strafmaximum geldt, hangt af van de categorie waarin artikel 1 WED het overtreden voorschrift indeelt. Voor een opzettelijk delict uit de zwaarste categorie is het maximum zes jaar gevangenisstraf of een geldboete van de vijfde categorie (artikel 6 WED). Overtredingen en lichtere categorieën hebben lagere maxima.

De boetecategorieën zijn per 1 januari 2026 verhoogd (artikel 23 lid 4 Wetboek van Strafrecht, bron: wetten.overheid.nl):

Is de waarde van de goederen waarmee het delict is gepleegd hoger dan een kwart van het boetemaximum, dan kan de rechter volgens de WED een boete van de naast hogere categorie opleggen. Voor rechtspersonen geldt bovendien een hogere boetecategorie als de gewone categorie geen passende straf toelaat (artikel 23 lid 7 Sr).

Kan uw bedrijf worden stilgelegd?

De strafrechter kan bijkomende straffen en maatregelen opleggen (artikelen 7 en 8 WED), zoals gehele of gedeeltelijke stillegging van de onderneming, verbeurdverklaring, ontzetting uit bepaalde rechten en openbaarmaking van de uitspraak. Bestuursrechtelijk kan de NVWA een erkenning of registratie schorsen, wat in de praktijk vergelijkbare gevolgen heeft.

Het onderscheid tussen misdrijf en overtreding bepaalt ook welke opsporingsbevoegdheden mogen worden ingezet en of voorlopige hechtenis mogelijk is.

Wat doet de NVWA-IOD?

De NVWA-IOD is een bijzondere opsporingsdienst die strafrechtelijke onderzoeken uitvoert onder gezag van het OM. De zaken komen in de regel terecht bij het Functioneel Parket, dat zaken van de bijzondere opsporingsdiensten behandelt. Op de zitting oordeelt vaak de economische politierechter.

De opsporingsambtenaren kunnen, afhankelijk van de wettelijke grondslag, verdachten en getuigen verhoren, administratie en digitale gegevens in beslag nemen, plaatsen doorzoeken en verdachten aanhouden. Bij grote of grensoverschrijdende zaken werken zij samen met onder meer de politie, de FIOD en de Douane. Het OM beslist daarna over sepot, een strafbeschikking of een dagvaarding.

Mag de NVWA voor hetzelfde feit beboeten en vervolgen?

Nee. Volgens de una-viaregel kiest de overheid één spoor. Is een bestuurlijke boete opgelegd, dan vervalt het recht tot strafvervolging voor dezelfde gedraging (artikel 243 lid 2 Wetboek van Strafvordering). Omgekeerd mag geen bestuurlijke boete meer volgen als het onderzoek ter terechtzitting in de strafzaak al is begonnen of het OM de zaak op een andere manier heeft afgedaan (artikel 5:44 Algemene wet bestuursrecht).

In de praktijk moet nauwkeurig worden vastgesteld welk gedrag en welke periode worden verweten, en of een boete daadwerkelijk is opgelegd of alleen is aangekondigd. Een waarschuwing, inspectierapport of voornemen tot boete sluit vervolging niet uit. Meer hierover leest u in ons artikel over de samenloop van bestuurlijke en strafrechtelijke sancties.

Hoe herkent u dat een controle een strafrechtelijk onderzoek wordt?

Aan de cautie: een opsporingsambtenaar moet u vóór het verhoor als verdachte meedelen dat u niet verplicht bent te antwoorden (artikel 29 lid 2 Sv). Andere signalen:

• opsporingsambtenaren van de NVWA-IOD zijn aanwezig;
• u of een medewerker wordt gehoord als verdachte;
• administratie, telefoons of computers worden in beslag genomen;
• er vindt een doorzoeking plaats, eventueel met een rechter-commissaris;
• de vragen gaan over eerdere transacties of interne besluitvorming in plaats van de actuele situatie.

Zwijgrecht en meewerkplicht: waar ligt de grens?

U heeft recht te weten waarvan u wordt verdacht, recht om te zwijgen en recht om vóór en tijdens het verhoor een advocaat te raadplegen (artikelen 27c, 28c en 28d Sv). Ook in een boeteprocedure hoeft u geen verklaring over de overtreding af te leggen (artikel 5:10a Awb).

Dat betekent niet dat u iedere medewerking kunt weigeren. Een toezichthouder mag inzage in zakelijke gegevens vorderen, en u bent verplicht daaraan mee te werken (artikel 5:20 Awb). De grens ligt bij het onderscheid tussen materiaal dat los van uw wil bestaat, zoals administratie en facturen, en verklaringen die u alleen door uw medewerking kunt geven.

De Hoge Raad werkte dat onderscheid uit in een belastingzaak (HR 12 juli 2013, ECLI:NL:HR:2013:BZ3640). Documenten die onafhankelijk van de wil van de betrokkene bestaan, mogen op straffe van een dwangsom worden gevorderd. Wilsafhankelijk materiaal mag wel worden gevorderd voor de belastingheffing, maar alleen op voorwaarde dat het niet wordt gebruikt voor een boete of strafvervolging. Maak daarom vanaf het eerste moment onderscheid tussen documenten die u moet verstrekken en verklaringen die als bewijs tegen u of een medewerker kunnen worden gebruikt. Meer over het zwijgrecht leest u in ons aparte artikel.

Kunnen bestuurders persoonlijk worden vervolgd?

Ja. Pleegt een rechtspersoon een strafbaar feit, dan kunnen ook degenen die tot het feit opdracht gaven of er feitelijk leiding aan gaven worden vervolgd (artikel 51 Wetboek van Strafrecht).

De Hoge Raad zette de maatstaf op een rij in zijn arrest van 26 april 2016 (ECLI:NL:HR:2016:733). Eerst moet vaststaan dat de rechtspersoon zelf het feit heeft begaan, bijvoorbeeld omdat het binnen de sfeer van het bedrijf plaatsvond. Het enkele bestuurderschap is niet genoeg voor feitelijk leidinggeven, en een formele functie is ook niet vereist. Feitelijk leidinggeven kan bestaan uit actief handelen of uit het nalaten van maatregelen terwijl u daartoe bevoegd en gehouden was, waarbij u bewust de aanmerkelijke kans aanvaardde dat het verboden gedrag zich zou voordoen.

Wat doet u bij een NVWA-controle of inval?

Bij een gewone controle werkt u feitelijk mee en legt u geen speculatieve verklaringen af. Bij aanwijzingen voor strafrechtelijke opsporing schakelt u direct een advocaat in en verklaart u niet inhoudelijk zonder overleg.

Tijdens een reguliere controle

• Vraag de toezichthouder om legitimatie (artikel 5:12 Awb) en naar doel en reikwijdte van de controle.
• Stel de gevraagde documenten beschikbaar en maak kopieën van wat wordt meegenomen.
• Antwoord feitelijk en zorgvuldig; speculeer niet.
• Maak direct een intern verslag van de controle.

Bij aanwijzingen voor strafrechtelijke opsporing

• Schakel direct een advocaat in en vraag of het verhoor kan wachten tot die er is.
• Noteer welke personen en diensten aanwezig zijn en welke bevelen of machtigingen worden getoond.
• Vernietig of wijzig geen documenten of digitale gegevens.
• Instrueer medewerkers om geen inhoudelijke verklaringen af te leggen zonder overleg.
• Laat inbeslaggenomen goederen en gegevens zo volledig mogelijk registreren.

Wat wij doen bij een strafrechtelijk onderzoek van de NVWA

Onze strafrechtadvocaten doen onder meer het volgende:

• Wij staan u en uw medewerkers bij tijdens verhoren door de NVWA-IOD.
• Wij beoordelen welke informatie u moet verstrekken en waar het zwijgrecht geldt.
• Wij toetsen de rechtmatigheid van doorzoeking en inbeslagname en dienen zo nodig een klaagschrift tegen beslag in (artikel 552a Sv).
• Wij stemmen het bestuursrechtelijke en het strafrechtelijke traject op elkaar af, inclusief de una-viaregel.
• Wij reageren op een strafbeschikking en voeren de verdediging bij de economische politierechter of de strafkamer.

Lees ook: wanneer heeft u een strafrechtadvocaat nodig?