Wanprestatie of overmacht: het verschil en de gevolgen

Gepubliceerd op 5 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Wanprestatie is een tekortkoming die aan de schuldenaar kan worden toegerekend, zodat hij de schade moet vergoeden (artikel 6:74 BW). Bij overmacht is de tekortkoming niet toerekenbaar en hoeft de schuldenaar geen schadevergoeding te betalen (artikel 6:75 BW); ontbinding van de overeenkomst blijft dan wel mogelijk.

Het onderscheid bepaalt dus vooral wie de schade draagt. Wie zich op overmacht beroept, moet die stellen en bewijzen. Contractuele bepalingen en algemene voorwaarden spelen daarbij een grote rol, omdat artikel 6:75 BW ruimte laat voor wat partijen zelf afspreken. Dit artikel zet de verschillen naast elkaar, met de wetsartikelen uit Boek 6 BW en een uitspraak waarin een beroep op corona als overmacht faalde.

Wanprestatie en overmacht naast elkaar

Wanneer is er sprake van wanprestatie?

Wanprestatie is het gangbare woord voor een toerekenbare tekortkoming in de nakoming van een verbintenis. Artikel 6:74 BW regelt de gevolgen: elke tekortkoming verplicht de schuldenaar de schade te vergoeden, tenzij de tekortkoming hem niet kan worden toegerekend. Er is altijd een verbintenis nodig, meestal uit een overeenkomst.

Een tekortkoming kan op drie manieren ontstaan:

• Niet-nakoming: de schuldenaar levert of betaalt helemaal niet.
• Gebrekkige nakoming: de prestatie wordt geleverd, maar niet zoals afgesproken, bijvoorbeeld producten van een andere kwaliteit.
• Te late nakoming: de prestatie komt na de afgesproken termijn.

Betaalt een klant een factuur niet, dan is dat ook een tekortkoming. Bij een geldschuld is overmacht vrijwel uitgesloten: geldgebrek komt in beginsel voor rekening van de schuldenaar.

Wanneer is een tekortkoming toerekenbaar?

Artikel 6:75 BW draait het om: een tekortkoming is toerekenbaar, tenzij zij niet te wijten is aan de schuld van de schuldenaar en ook niet voor zijn rekening komt krachtens de wet, een rechtshandeling of de in het verkeer geldende opvattingen. Toerekening kan dus op twee gronden:

• Schuld: de schuldenaar had de tekortkoming kunnen en moeten voorkomen, bijvoorbeeld door nalatigheid of slechte planning.
• Risico: ook zonder schuld kan de tekortkoming voor zijn rekening komen. Denk aan hulppersonen en onderaannemers (artikel 6:76 BW), ongeschikte hulpmiddelen (artikel 6:77 BW) of een contractuele garantie.

Alleen bij een toerekenbare tekortkoming kan de schuldeiser schadevergoeding eisen. Ontbinden kan ook bij een niet-toerekenbare tekortkoming.

Wanneer slaagt een beroep op overmacht?

Een beroep op overmacht slaagt alleen als de schuldenaar aantoont dat hij geen schuld heeft én dat de oorzaak niet voor zijn risico komt. De wet geeft geen lijst van gebeurtenissen; de rechter beoordeelt per geval. Een tijdelijke belemmering kan tijdelijke overmacht opleveren, zolang die duurt.

Situaties waarin een beroep op overmacht soms slaagt, zijn natuurrampen, oorlog, overheidsmaatregelen die nakoming verbieden en grootschalige storingen bij derden waar de schuldenaar geen invloed op heeft. Of het in uw geval slaagt, hangt af van de omstandigheden en van het contract. Wie de belemmering had kunnen voorzien, opvangen of omzeilen, draagt in de regel zelf het risico.

Voorbeeld uit de rechtspraak: corona als overmacht

De kantonrechter Tilburg oordeelde op 20 december 2023 (ECLI:NL:RBZWB:2023:9511) over iemand die zich had verplicht binnen een jaar een thuisparty te organiseren. Zij deed dat niet en beriep zich op de coronamaatregelen. De kantonrechter erkende dat in enkele korte periodes geen party mogelijk was. Maar in langere periodes kon wel een aangepaste party worden gehouden, de termijn was met een jaar verlengd en zij had geen contact opgenomen om alternatieven te bespreken. De tekortkoming kwam daarom voor haar rekening; het beroep op overmacht faalde.

De les: het enkele bestaan van een uitzonderlijke situatie is niet genoeg. De schuldenaar moet laten zien dat nakoming in de betreffende periode echt niet mogelijk was, en dat hij heeft gedaan wat redelijkerwijs kon.

Wat kunt u als schuldeiser doen bij wanprestatie?

U kunt nakoming eisen, schadevergoeding vorderen, de overeenkomst ontbinden of uw eigen prestatie opschorten. Voor de meeste van die stappen moet de schuldenaar eerst in verzuim zijn.

Ingebrekestelling en verzuim

Verzuim treedt in de regel pas in als u de schuldenaar schriftelijk in gebreke stelt en hem een redelijke termijn geeft om alsnog na te komen (artikel 6:82 BW). In drie situaties treedt verzuim van rechtswege in, zonder ingebrekestelling (artikel 6:83 BW):

• er gold een fatale termijn die is verstreken;
• de vordering vloeit voort uit onrechtmatige daad of een verplichting tot schadevergoeding als bedoeld in artikel 6:74 lid 2 BW;
• u leidt uit een mededeling van de schuldenaar af dat hij niet zal nakomen.

Is nakoming blijvend onmogelijk, dan is een ingebrekestelling zinloos en niet nodig (artikel 6:74 lid 2 BW). Bent u eenmaal in verzuim, dan komt een latere onmogelijkheid van nakoming in beginsel voor uw rekening (artikel 6:84 BW).

Schadevergoeding en wettelijke rente

Schadevergoeding kan aanvullend zijn (naast de nakoming, zoals vertragingsschade) of vervangend (geld in plaats van de prestatie, artikel 6:87 BW). Vergoed worden geleden verlies en gederfde winst, plus redelijke kosten ter vaststelling van schade en aansprakelijkheid en buitengerechtelijke kosten (artikel 6:96 BW). Er moet een causaal verband zijn tussen tekortkoming en schade.

Bij te late betaling van een geldsom is de schade gefixeerd op de wettelijke rente vanaf het verzuim (artikel 6:119 BW), of de hogere handelsrente tussen ondernemingen (artikel 6:119a BW).

Bron: Rijksoverheid, hoogte wettelijke rente.

Ontbinding

Elke tekortkoming geeft in beginsel recht op ontbinding, ook als zij niet toerekenbaar is, tenzij zij gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding niet rechtvaardigt (artikel 6:265 BW). Is nakoming niet blijvend onmogelijk, dan moet de schuldenaar wel eerst in verzuim zijn.

U ontbindt met een schriftelijke verklaring (artikel 6:267 BW); een aangetekende brief is niet verplicht, maar wel verstandig voor het bewijs. Na ontbinding zijn partijen bevrijd van hun verbintenissen en moet wat al is gepresteerd ongedaan worden gemaakt (artikel 6:271 BW). Is de tekortkoming toerekenbaar, dan kunt u daarnaast de schade vorderen die u lijdt doordat de overeenkomst eindigt (artikel 6:277 BW).

Opschorting

Bij een wederkerige overeenkomst mag u uw eigen prestatie opschorten als de wederpartij haar opeisbare verplichting niet nakomt (artikel 6:262 BW). De opschorting moet in verhouding staan tot de tekortkoming. Zij is tijdelijk: presteert de wederpartij alsnog, dan moet u ook weer leveren.

Welke rol spelen het contract en de algemene voorwaarden?

Artikel 6:75 BW verwijst zelf naar wat partijen afspreken (een rechtshandeling). Een overmachtsclausule kan de wettelijke regeling dus ruimer of strakker maken. Leveranciers sluiten bijvoorbeeld vaak uit dat ziekte van personeel, stakingen, late levering van grondstoffen of falen van onderaannemers overmacht opleveren, of nemen die situaties er juist uitdrukkelijk in op.

Hoe de rechter zo’n clausule uitlegt, volgt uit het Haviltex-arrest van de Hoge Raad van 13 maart 1981 (ECLI:NL:HR:1981:AG4158): niet alleen de letterlijke tekst telt, maar de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepaling mochten toekennen, en wat zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Vakkennis, de onderhandelingspositie en de gebruiken in de sector wegen mee.

Een exoneratiebeding beperkt of sluit aansprakelijkheid uit. Een beroep daarop kan naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn (artikel 6:248 lid 2 BW), bijvoorbeeld bij opzet of bewuste roekeloosheid. Staat het beding in algemene voorwaarden, dan kan het vernietigbaar zijn als het onredelijk bezwarend is (artikel 6:233 BW). Meer hierover leest u bij contractbreuk.

Een overmachtsclausule opstellen

• Noem concreet welke gebeurtenissen wel en niet als overmacht gelden.
• Regel een meldplicht: binnen welke termijn en hoe meldt een partij overmacht?
• Bepaal wat er gebeurt bij langdurige overmacht, bijvoorbeeld een recht om na een vaste periode te ontbinden.
• Stem de clausule af op de exoneratie- en boeteclausules, zodat ze elkaar niet tegenspreken.

Vernietiging is iets anders dan ontbinding

Ontbinding beëindigt een geldige overeenkomst vanwege een tekortkoming. Vernietiging maakt de overeenkomst met terugwerkende kracht ongeldig, omdat er bij het sluiten iets mis was: dwaling (artikel 6:228 BW), bedrog, bedreiging of misbruik van omstandigheden (artikel 3:44 BW).

Voor dwaling moet u aantonen dat u de overeenkomst bij een juiste voorstelling van zaken niet zou hebben gesloten, en dat de dwaling komt door een inlichting van de wederpartij, door haar zwijgen terwijl zij had moeten spreken, of doordat beide partijen van dezelfde onjuiste veronderstelling uitgingen (artikel 6:228 lid 1 BW). De dwaling mag niet voor uw eigen rekening komen (lid 2).

Stappenplan als uw wederpartij niet nakomt

1. Beoordeel de situatie. Lees het contract en de algemene voorwaarden: is er een fatale termijn, een overmachtsclausule of een exoneratie? Verzamel bewijs van de tekortkoming en uw schade.
2. Stel in gebreke. Stuur een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn, tenzij het verzuim van rechtswege intreedt. Kondig aan dat u ontbindt als de termijn ongebruikt verstrijkt.
3. Kies een rechtsmiddel. Nakoming (eventueel met dwangsom), schadevergoeding, ontbinding of opschorting, of een combinatie. Kiest u voor vervangende schadevergoeding (artikel 6:87 BW), dan kunt u daarna geen nakoming meer eisen.
4. Voer uit. Ontbinding kan buiten de rechter om met een schriftelijke verklaring. Voor schadevergoeding is meestal onderhandelen of procederen nodig.
5. Let op de verjaring. Een rechtsvordering tot nakoming verjaart in de regel na vijf jaar (artikel 3:307 BW); een vordering tot schadevergoeding na vijf jaar vanaf bekendheid met schade en aansprakelijke persoon (artikel 3:310 BW).

Checklist als u zich op overmacht wilt beroepen

• Meld de overmachtssituatie direct en schriftelijk aan de wederpartij.
• Controleer of het contract een overmachtsclausule heeft die uw situatie dekt of juist uitsluit.
• Leg bewijs vast van de oorzaak, de duur en wat u hebt gedaan om de gevolgen te beperken; u draagt de bewijslast.
• Zoek alternatieven en bied ze aan. In de Tilburgse coronazaak woog zwaar dat de schuldenaar dat niet had gedaan.
• Bent u al in verzuim, dan komt een latere onmogelijkheid in beginsel voor uw rekening (artikel 6:84 BW).

Veelgestelde vragen

Kan ik de overeenkomst ontbinden als de ander zich terecht op overmacht beroept?

Ja. Ontbinding vereist geen toerekenbaarheid (artikel 6:265 BW). Wel moet de tekortkoming de ontbinding rechtvaardigen, en is bij tijdelijke overmacht meestal eerst verzuim nodig. Schadevergoeding kunt u in dat geval niet vorderen.

Is ziekte van personeel overmacht?

Niet zonder meer. Een bedrijf moet in de regel rekening houden met uitval van personeel, en hulppersonen komen voor zijn risico (artikel 6:76 BW). Veel contracten regelen dit uitdrukkelijk; kijk daarom eerst naar de overmachtsclausule.

Wat wij doen bij wanprestatie of overmacht

• Wij beoordelen of de tekortkoming toerekenbaar is of dat een beroep op overmacht kans maakt.
• Wij stellen een ingebrekestelling of ontbindingsverklaring op.
• Wij berekenen de schade en de wettelijke rente vanaf het verzuim.
• Wij beoordelen overmachts- en exoneratieclausules en voeren de onderhandeling of procedure. Lees ook wat te doen bij wanprestatie van een zakenpartner en over aansprakelijkheid bij vertraging of non-conformiteit.

In het kort

• Wanprestatie is een toerekenbare tekortkoming en verplicht tot schadevergoeding (artikel 6:74 BW).
• Overmacht vraagt dat de schuldenaar geen schuld heeft én dat de oorzaak niet voor zijn risico komt (artikel 6:75 BW); hij moet dat bewijzen.
• Een uitzonderlijke situatie zoals corona is op zichzelf niet genoeg (Rb. Zeeland-West-Brabant 20 december 2023).
• Ontbinden kan ook bij overmacht, schadevergoeding niet.
• Het contract bepaalt veel: de rechter legt het uit volgens de Haviltex-maatstaf.

Voor verdere bijstand bij verbintenissenrecht kunt u terecht bij onze civiele advocaten.