Wanprestatie of overmacht: wat is het verschil en wat zijn de gevolgen?

Gepubliceerd op 5 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 8 oktober 2026

Wanprestatie is een tekortkoming die aan de schuldenaar kan worden toegerekend, zodat hij de schade moet vergoeden (artikel 6:74 BW). Bij overmacht is de tekortkoming niet toerekenbaar en hoeft de schuldenaar geen schadevergoeding te betalen (artikel 6:75 BW); ontbinding van de overeenkomst blijft dan wel mogelijk.

Dit onderscheid heeft flinke gevolgen voor beide partijen in een overeenkomst.
De schuldenaar kan zich op overmacht beroepen als de tekortkoming buiten zijn schuld is ontstaan en niet voor zijn risico komt.

Denk aan natuurrampen, oorlogen of totaal onvoorzienbare situaties waardoor de overeenkomst niet kan worden nagekomen.

Het Nederlandse Burgerlijk Wetboek geeft geen harde definitie van wanprestatie of overmacht.
Partijen raken daardoor vaak in discussie over wat nu precies geldt.

Contractuele bepalingen en algemene voorwaarden zijn dan extra belangrijk om vast te stellen wie wat moet doen als het misgaat.

Wat is wanprestatie en wanneer is het van toepassing?

Wanprestatie ontstaat als een partij haar contractuele verplichtingen niet nakomt.
Dat kan doordat de schuldenaar een verbintenis helemaal niet uitvoert, niet goed uitvoert, of gewoon te laat uitvoert.

Waar is wanprestatie geregeld?

Wanprestatie is een juridisch begrip voor het niet nakomen van een contractuele verplichting.
Artikel 6:74 BW van het Burgerlijk Wetboek regelt dit.

Volgens de wet is er sprake van wanprestatie wanneer een schuldenaar zijn verbintenis niet nakomt.
Dat gebeurt op drie manieren:

• Niet-nakoming: De schuldenaar doet helemaal niets
• Gebrekkige nakoming: De prestatie wordt wel geleverd, maar niet goed
• Te late nakoming: De prestatie komt na de afgesproken tijd

De schuldeiser is degene die de prestatie zou moeten ontvangen.
Die kan actie ondernemen tegen wanprestatie.

Een overeenkomst of contract is altijd het startpunt.
Zonder een geldige overeenkomst kunt u eigenlijk geen wanprestatie hebben.

Wat zijn voorbeelden van wanprestatie?

Leveringsproblemen zijn een klassieker.
Als een leverancier goederen te laat of helemaal niet levert, is dat wanprestatie.

Kwaliteitsproblemen komen ook vaak voor.
Worden producten niet geleverd zoals afgesproken qua kwaliteit? Dan is dat wanprestatie.

Betalingsproblemen zijn misschien wel het bekendst.
Betaalt een klant niet, dan is dat meestal wanprestatie.

Andere voorbeelden zijn:

• Onjuiste facturering met extra kosten
• Het niet verstrekken van vereiste documenten
• Het schenden van veiligheidsnormen
• Het niet nakomen van dienstverlening binnen de afgesproken termijn

Wanneer is een tekortkoming toerekenbaar?

Niet elke tekortkoming betekent meteen wanprestatie.
De tekortkoming moet toerekenbaar zijn aan de schuldenaar.

Toerekenbare tekortkoming houdt in dat de schuldenaar de tekortkoming had kunnen voorkomen.
Is overmacht de oorzaak, dan kunt u hem de tekortkoming niet aanrekenen.

De schuld van de schuldenaar is dus belangrijk.
Hij moet verweten kunnen worden dat hij zijn verplichtingen niet is nagekomen.

Er zijn drie vormen van toerekening:

• Opzet: De schuldenaar komt bewust tekort
• Schuld: Hij handelt nalatig of onzorgvuldig
• Risicoaansprakelijkheid: De wet of het contract maakt hem automatisch aansprakelijk

Alleen bij een toerekenbare tekortkoming kan de schuldeiser schadevergoeding eisen of het contract ontbinden.

Wat is overmacht en wanneer kunt u zich erop beroepen?

Overmacht is een juridisch begrip waarmee een schuldenaar onder aansprakelijkheid uit kan komen bij een tekortkoming.
Voor een succesvol beroep op overmacht gelden specifieke wettelijke eisen.

Het moet gaan om een tekortkoming die niet aan de schuldenaar kan worden toegerekend.

Hoe omschrijft artikel 6:75 BW overmacht?

Artikel 6:75 BW regelt overmacht in het Nederlandse recht.
Een tekortkoming kunt u niet aan de schuldenaar toerekenen als zij niet te wijten is aan zijn schuld en ook niet krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvattingen voor zijn rekening komt.

Het Burgerlijk Wetboek geeft geen keiharde definitie van overmacht.
Rechters moeten dus per geval bekijken of er sprake is van overmacht.

De wet noemt het een niet-toerekenbare tekortkoming.
Dit betekent dat de schuldenaar geen invloed had op wat de tekortkoming veroorzaakte.

Aan welke vereisten moet een beroep op overmacht voldoen?

Voor overmacht zijn er drie hoofdvereisten:

• Externe oorzaak: Het komt van buitenaf
• Geen toerekenbaarheid: De schuldenaar heeft geen schuld
• Onvoorzienbaar: U kon het niet voorzien of voorkomen

De schuldenaar moet aantonen dat het onmogelijk is geworden om de overeenkomst na te komen.
Soms is een tijdelijke belemmering ook overmacht, als die maar lang genoeg duurt.

Contractuele afspraken kunnen overmacht juist strakker of ruimer maken dan de wet.
Sommige leveranciers sluiten bijvoorbeeld ziekte van personeel of stakingen uit als overmacht.

Wat zijn voorbeelden van overmacht?

Typische situaties van overmacht zijn:

Stel: een leverancier verliest door een overstroming zijn magazijn.
Dan kan hij zich beroepen op overmacht.

Hetzelfde geldt als overheidsmaatregelen levering onmogelijk maken.
Ziekte van de schuldenaar telt meestal niet als overmacht.

Financiële problemen zijn zelden een geldig beroep op overmacht.
Dat voelt soms oneerlijk, maar zo werkt het in de praktijk.

Wat is het verschil tussen overmacht en wanprestatie?

Bij wanprestatie kunt u de tekortkoming aan de schuldenaar toerekenen.
De schuldeiser kan dan schadevergoeding eisen.

Bij overmacht is de tekortkoming niet toerekenbaar.
De schuldenaar hoeft dan geen schadevergoeding te betalen.

Wanprestatie ontstaat door eigen handelen of nalaten van de schuldenaar.
Overmacht komt juist door externe omstandigheden waar hij geen invloed op heeft.

De bewijslast ligt bij de schuldenaar die zich op overmacht beroept.
Hij moet aantonen dat het echt onmogelijk werd door externe oorzaken.

Wat kunt u doen bij wanprestatie?

Als er sprake is van wanprestatie, heeft de benadeelde partij verschillende juridische opties.
De crediteur kan nakoming eisen, schadevergoeding vorderen, de overeenkomst ontbinden of zijn eigen verplichtingen opschorten.

Wanneer is een ingebrekestelling nodig?

Een ingebrekestelling is nodig om de schuldenaar in verzuim te brengen, tenzij het verzuim van rechtswege intreedt (artikel 6:82 en 6:83 BW).

De crediteur kan altijd nakoming van de oorspronkelijke verbintenis eisen.
Dat recht blijft bestaan, ook als er al sprake is van wanprestatie.

Vaak moet u eerst een ingebrekestelling sturen voordat u andere stappen mag zetten.
Dit is een schriftelijke waarschuwing aan de schuldenaar dat hij zijn verplichtingen niet nakomt.

Soms is een ingebrekestelling niet nodig.
Bij overschrijding van een fatale termijn treedt van rechtswege verzuim op, dus is de schuldenaar automatisch in verzuim (artikel 6:83 BW).

Na de ingebrekestelling krijgt de schuldenaar een redelijke termijn om alsnog te presteren.
Pas na die termijn mag de crediteur andere maatregelen nemen.

Welke vormen van schadevergoeding zijn er?

Er zijn twee hoofdvormen van schadevergoeding bij wanprestatie:
Aanvullende schadevergoeding komt bovenop de gewone nakoming.
De crediteur krijgt dus de prestatie én een vergoeding voor de schade.

Vervangende schadevergoeding vervangt de oorspronkelijke prestatie helemaal.
De crediteur krijgt geld in plaats van wat eigenlijk geleverd moest worden.

Voor schadevergoeding gelden strikte voorwaarden:

• Er moet sprake zijn van toerekenbare wanprestatie
• De schuldenaar moet in verzuim zijn
• Er moet echte schade zijn geleden
• Er moet een direct verband zijn tussen wanprestatie en schade

Bij geldvorderingen heeft de crediteur recht op wettelijke rente vanaf het moment van verzuim.
Die rente geldt als schadevergoeding voor het te laat betalen.

Wanneer kunt u de overeenkomst ontbinden?

Ontbinding betekent dat u de overeenkomst beëindigt vanwege wanprestatie. Dit is best een stevige stap en kan alleen onder bepaalde voorwaarden.

Elke tekortkoming geeft in beginsel recht op ontbinding, tenzij zij gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding niet rechtvaardigt (artikel 6:265 BW). Kleine tekortkomingen zijn niet genoeg om de hele overeenkomst te ontbinden.

Meestal hebt u voor ontbinding een ingebrekestelling nodig. In die ingebrekestelling moet u duidelijk maken dat u gaat ontbinden als er niet op tijd gepresteerd wordt.

Na ontbinding worden partijen bevrijd van de getroffen verbintenissen. Wat al is gepresteerd, moet ongedaan worden gemaakt (artikel 6:271 BW).

De crediteur kan alsnog schadevergoeding eisen.

Wanneer mag u uw eigen verplichtingen opschorten?

Opschorting houdt in dat de crediteur zijn verplichtingen even niet uitvoert. Dat mag als de wederpartij haar verplichtingen niet nakomt.

Dit kan alleen bij wederkerige overeenkomsten. Dus: beide partijen moeten verplichtingen tegenover elkaar hebben.

De opgeschorte prestatie moet in verhouding staan tot wat er niet is nagekomen. U mag niet alles opschorten als het om een kleine tekortkoming gaat.

Opschorting is tijdelijk. Zodra de wederpartij alsnog presteert, moet de crediteur ook weer leveren.

Bij opeisbare vorderingen mag u direct opschorten zonder ingebrekestelling. De schuldenaar had dan al moeten leveren.

Welke rol spelen het contract en de algemene voorwaarden?

Contractuele bepalingen bepalen wanneer er sprake is van overmacht of wanprestatie. De rechter kijkt naar de Haviltex-norm: wat mochten partijen redelijkerwijs van elkaar verwachten?

Wat kunt u in het contract over overmacht regelen?

Partijen kunnen in hun contract opnemen wat ze wel of niet als overmacht zien. Een leverancier kan bijvoorbeeld uitsluiten dat ziekte of staking als overmacht geldt.

Typische overmacht-uitsluitingen:

• Ziekte van werknemers
• Stakingen
• Te late levering van grondstoffen
• Falen van onderaannemers

Met zulke clausules voorkomt u gedoe achteraf. Zonder duidelijke afspraken krijgt u vaak ruzie over wat nu wel of niet onder overmacht valt.

Wanprestatieclausules regelen wat er gebeurt als iemand tekortschiet. Ze geven aan welke oplossingen er zijn en hoe u schade berekent.

Aansprakelijkheidsbeperkingen beperken de financiële risico’s. Vaak gebeurt dat via exoneratiebedingen die de schadevergoeding maximeren of bepaalde soorten schade uitsluiten.

Hoe legt de rechter contractbepalingen uit?

De rechter beoordeelt contractuele bepalingen aan de hand van de Haviltex-norm. Hij kijkt naar wat partijen in hun situatie redelijkerwijs mochten verwachten.

De aard van het contract en de verhouding tussen partijen tellen mee. Ook vakkennis en ervaring spelen een rol.

Belangrijke beoordelingscriteria:

• Onderhandelingspositie van partijen
• Vakkennis en ervaring
• Gebruikelijke praktijk in de sector
• Redelijkheid en billijkheid

Clausules die te ver gaan, past de rechter niet toe. Een leverancier kan dus niet altijd alle aansprakelijkheid voor eigen grove schuld uitsluiten.

De rechtshandeling moet in balans blijven. Als een beding extreem eenzijdig is, kan de rechter het vernietigen of aanpassen.

Waar let u op bij het opstellen van een contract?

Definieer overmacht zo specifiek mogelijk in het contract. Vermijd vage termen en wees concreet over situaties die wel of niet als overmacht gelden.

Maak een duidelijk onderscheid tussen verschillende soorten tekortkomingen. Geef aan welke gevolgen bij elke vorm van wanprestatie horen.

Praktische aandachtspunten:

• Gebruik heldere en begrijpelijke taal
• Voorkom tegenstrijdige bepalingen
• Check clausules op redelijkheid
• Overleg vooraf met de ander

Beperk aansprakelijkheid op een eerlijke manier. Volledige uitsluiting van aansprakelijkheid accepteert de rechter meestal niet.

Neem een escalatieprocedure op voor geschillen. Daarmee voorkomt u dat elk klein probleem meteen tot een rechtszaak leidt.

Welke andere manieren zijn er om onder een contract uit te komen?

Naast wanprestatie en overmacht zijn er nog andere manieren om onder contractuele verplichtingen uit te komen. Denk aan vernietiging door dwaling, bedrog of bedreiging als er iets mis was bij het sluiten van het contract.

Wanneer kunt u een contract vernietigen?

U kunt een contract vernietigen wegens dwaling, bedrog, bedreiging of misbruik van omstandigheden (artikel 6:228 en 3:44 BW).

Vernietiging maakt een rechtshandeling ongeldig vanaf het begin. Dat is anders dan bij ontbinding: daar blijft het contract tot de ontbinding geldig.

Dwaling ontstaat als iemand een verkeerd beeld had bij het sluiten van het contract. De dwaling moet wel van belang zijn.

De wet stelt drie eisen aan dwaling:

• Bij een juiste voorstelling van zaken was het contract niet gesloten
• De dwaling komt door een inlichting van de wederpartij, door het zwijgen van de wederpartij terwijl zij had moeten spreken, of doordat beide partijen van dezelfde onjuiste veronderstelling uitgingen (artikel 6:228 lid 1 BW)
• De dwaling komt niet voor rekening van de dwalende (artikel 6:228 lid 2 BW)

Bedrog betekent dat één partij de ander bewust misleidt. Dit kan door te liegen of belangrijke feiten te verzwijgen.

Bedreiging houdt in dat iemand door dreigementen een contract aangaat. De dreiging moet serieus genoeg zijn om een normaal persoon te beïnvloeden.

Misbruik van omstandigheden ziet u als iemand profiteert van de zwakke positie van de ander. Denk aan financiële nood of weinig ervaring.

Wat is het verschil tussen ontbinding, vernietiging en opschorting?

Deze drie rechtsgevolgen hebben elk hun eigen kenmerken.

Ontbinding beëindigt een geldig contract vanwege tekortkoming. Het contract was geldig, maar één partij kwam haar verplichtingen niet na.

Vernietiging maakt het contract ongeldig vanaf het begin. Er was iets mis bij het sluiten van de overeenkomst.

Opschorting stelt de uitvoering tijdelijk uit. Het contract blijft bestaan, maar de nakoming wordt uitgesteld.

Bij opschorting blijven partijen gebonden aan hun verbintenissen. Ze stellen alleen de uitvoering uit tot de situatie verbetert.

Wat betekent dit in de praktijk voor schuldeisers en schuldenaren?

Wanprestatie en overmacht werken verschillend uit voor de partijen. Schuldeisers hebben bepaalde rechten en moeten soms stappen zetten om hun vorderingen te halen.

Welke rechten en plichten hebben partijen?

Bij wanprestatie heeft de schuldeiser opties. Zo kan hij nakoming eisen van de oorspronkelijke verplichting.

De schuldenaar moet dan alsnog doen wat hij had beloofd. Daarnaast kan de schuldeiser schadevergoeding vragen.

Deze vergoeding dekt geleden verlies en gederfde winst. Ook buitengerechtelijke kosten vallen hieronder.

Bij overmacht verandert alles. De schuldenaar is dan niet schadeplichtig. De tekortkoming kunt u hem niet aanrekenen.

Overmacht betekent dat externe factoren de nakoming onmogelijk maken. De wet en rechtspraak bepalen wanneer dat zo is, maar partijen kunnen het ook zelf vastleggen.

Voor een opeisbare vordering moet de schuldeiser eerst een ingebrekestelling sturen. Zo krijgt de schuldenaar een redelijke termijn om alsnog te presteren.

Welke stappen zet u bij een conflict?

Stap 1: Beoordeel de situatie
Kijk of er sprake is van wanprestatie of overmacht. Controleer contractuele bepalingen en verzamel bewijs.

Stap 2: Ingebrekestelling
Stuur een schriftelijke waarschuwing met een redelijke termijn. Dit is vaak verplicht.

Stap 3: Kies een rechtsmiddel

• Nakoming vorderen (eventueel met dwangsommen)
• Schadevergoeding eisen
• Overeenkomst ontbinden
• Verplichtingen opschorten

Stap 4: Voer de keuze uit
Ontbinding kan buiten de rechter om via een verklaring. Voor schadevergoeding is meestal onderhandelen of procederen nodig.

Let op: als u kiest voor vervangende schadevergoeding, kunt u meestal niet meer terug naar nakoming eisen.

Waar let u als schuldeiser op?

• Stuur een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn, tenzij het verzuim van rechtswege intreedt (artikel 6:82 en 6:83 BW).
• Kondig in de ingebrekestelling aan dat u ontbindt als de termijn ongebruikt verstrijkt.
• Ontbind met een schriftelijke verklaring (artikel 6:267 BW).
• Bewaar bewijs van de tekortkoming en van uw schade.
• Let op de verjaring: een vordering tot nakoming verjaart in de regel na vijf jaar (artikel 3:307 BW).

Waar let u als schuldenaar op?

• Meld een overmachtssituatie direct en schriftelijk aan de wederpartij.
• Controleer of het contract een overmachtsclausule heeft die uw situatie dekt of juist uitsluit.
• Leg bewijs vast van de oorzaak van de tekortkoming; u draagt de bewijslast.
• Ga na of een exoneratiebeding uw aansprakelijkheid beperkt.
• Bent u al in verzuim, dan komt een latere onmogelijkheid in beginsel voor uw rekening (artikel 6:84 BW).

Wat kunnen wij voor u doen bij wanprestatie of overmacht?

Wij staan schuldeisers en schuldenaren bij in contractgeschillen.

• Wij beoordelen of de tekortkoming toerekenbaar is of dat een beroep op overmacht slaagt (artikel 6:74 en 6:75 BW).
• Wij stellen een ingebrekestelling of ontbindingsverklaring op (artikel 6:82 en 6:267 BW).
• Wij berekenen de schade en de wettelijke rente vanaf het verzuim.
• Wij beoordelen overmachts- en exoneratieclausules in uw contract en algemene voorwaarden.
• Wij voeren de onderhandeling of procedure over nakoming, ontbinding of schadevergoeding.

Samengevat

• Wanprestatie is een toerekenbare tekortkoming; de schuldenaar moet de schade vergoeden (artikel 6:74 BW).
• Bij overmacht is de tekortkoming niet toerekenbaar en is geen schadevergoeding verschuldigd (artikel 6:75 BW).
• Wie zich op overmacht beroept, moet die bewijzen.
• Meestal is een ingebrekestelling nodig om de schuldenaar in verzuim te brengen (artikel 6:82 BW).
• Ontbinding kan bij elke tekortkoming, ook bij overmacht, tenzij die van geringe betekenis is (artikel 6:265 BW).

Veelgestelde vragen

Bij contractuele conflicten komen vaak vragen naar boven over de juridische gevolgen en de te volgen stappen. Het verschil tussen wanprestatie en overmacht bepaalt wie aansprakelijk is en wat u kunt doen.