Scheiden of uit elkaar gaan: wat u juridisch regelt per relatievorm

Gepubliceerd op 21 december 2025 · Laatst bijgewerkt op 30 oktober 2026

Bij een scheiding regelt u de zorg voor de kinderen, de alimentatie, de verdeling van bezittingen en schulden, de woning en het pensioen. Bent u getrouwd, dan zijn een advocaat en een beschikking van de rechtbank altijd nodig. Woonde u alleen samen, dan regelt u het in beginsel zelf; alleen bij een geschil over kinderen of geld stapt u naar de rechter.

Welke stappen u zet, hangt dus af van uw relatievorm. Het verschil zit in drie punten: wie de relatie formeel beëindigt, of er een convenant en ouderschapsplan naar de rechtbank moeten, en welke wettelijke regels over vermogen en alimentatie gelden. De tabel hieronder zet de drie vormen naast elkaar.

Welke procedure geldt voor uw relatievorm?

Echtscheiding: altijd via advocaat en rechtbank

Als u getrouwd bent, hebt u altijd een advocaat nodig om te scheiden. De enige grond is dat het huwelijk duurzaam is ontwricht (artikel 1:151 BW). Bent u het samen eens over de kinderen, de verdeling en de alimentatie, dan volstaat één advocaat die een gemeenschappelijk verzoek indient. Bent u het oneens, dan heeft ieder een eigen advocaat en beslist de rechter over de punten waarover u het niet eens wordt.

De advocaat dient het verzoek tot ontbinding van het huwelijk in bij de rechtbank, meestal met een echtscheidingsconvenant en, als er minderjarige kinderen zijn, een ouderschapsplan. De echtscheiding is pas definitief als de beschikking binnen zes maanden nadat zij onherroepelijk is geworden, is ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand (artikel 1:163 BW). Gebeurt dat te laat, dan vervalt de beschikking. In het convenant legt u ook afspraken vast over pensioen, de woning en het ouderlijk gezag.

Geregistreerd partnerschap: soms zonder rechter

Hebt u geen minderjarige kinderen samen en bent u het over alles eens, dan kunt u het geregistreerd partnerschap beëindigen zonder rechter. U tekent dan samen een verklaring, die een advocaat of notaris mede ondertekent, en laat die inschrijven bij de burgerlijke stand (artikel 1:80c BW).

Zijn er minderjarige kinderen, of bent u het niet eens, dan loopt de ontbinding via de rechtbank, net als bij een huwelijk. Leg alle afspraken vast in een convenant. Controleer daarbij of er partnerschapsvoorwaarden zijn die de verdeling van het vermogen bepalen.

Samenwoners: het contract en het eigendom bepalen

Gaat u uit elkaar zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap, dan hebt u in principe geen advocaat nodig. Kijk eerst in het samenlevingscontract, als dat er is, welke afspraken u maakte over bezit, woning, kosten en eventueel pensioen.

Zonder contract gelden de gewone regels van het vermogensrecht: wat op één naam staat, blijft in beginsel van die persoon, en wat u samen bezit, is gemeenschappelijk en moet worden verdeeld (artikel 3:178 BW). Een wettelijke partneralimentatie bestaat voor samenwoners niet. Hebt u samen het gezag over minderjarige kinderen, dan schrijft artikel 1:247a BW voor dat u een ouderschapsplan opstelt. Dat plan hoeft niet naar de rechter, tenzij u een geschil over de kinderen aan de rechter voorlegt.

Scheiding van tafel en bed: getrouwd blijven, apart leven

Bij een scheiding van tafel en bed blijft u formeel getrouwd, maar leeft u apart. Een eventuele gemeenschap van goederen wordt wel ontbonden (artikel 1:99 BW), en een echtgenoot van wie de overledene van tafel en bed gescheiden was, is geen erfgenaam meer op grond van de wet (artikel 4:10 lid 2 BW).

U vraagt scheiding van tafel en bed aan bij de rechtbank, via een advocaat. Voor de kinderen, de alimentatie en de verdeling regelt u dezelfde zaken als bij een echtscheiding. Heeft de scheiding van tafel en bed ten minste drie jaar geduurd, dan kan ieder van u eenzijdig de ontbinding van het huwelijk vragen (artikel 1:179 BW).

Advocaat of mediator: wat doet ieder?

Een mediator helpt u samen afspraken te maken; een advocaat geeft juridisch advies en is als enige bevoegd het echtscheidingsverzoek bij de rechtbank in te dienen. Bij een huwelijk hebt u dus altijd een advocaat nodig, ook als u eerst met een mediator werkt. Geregistreerde mediators vindt u bij de Mediatorsfederatie Nederland.

De afspraken uit een mediation komen in een convenant en ouderschapsplan. Een advocaat toetst die stukken en dient ze bij de rechtbank in. Weigert een van u mee te werken, is er sprake van huiselijk geweld of is er spoed, dan ligt een procedure meer voor de hand. Een advocaat kan dan ook voorlopige voorzieningen vragen, bijvoorbeeld over het gebruik van de woning of een voorlopige alimentatie (artikel 822 Rv).

Is mediation verplicht voordat u naar de rechter gaat?

Nee, de wet verplicht niet tot mediation. Wel nemen rechtbanken het ouderschapsplan serieus: zonder plan neemt de rechter in beginsel geen beslissing, tenzij van de ouders redelijkerwijs niet kan worden verwacht dat zij er samen een maken. De rechtbank Midden-Nederland oordeelde op 21 januari 2025 dat ouders zonder ouderschapsplan toch ontvankelijk waren, omdat zij mediation en ouderschapsbemiddeling al zonder resultaat hadden geprobeerd (ECLI:NL:RBMNE:2025:710). De rechtbank sprak de echtscheiding uit en regelde zelf de zorg voor de kinderen.

Wat legt u vast over de kinderen?

Een ouderschapsplan bevat volgens artikel 815 lid 3 Rv ten minste afspraken over drie onderwerpen: de verdeling van zorg- en opvoedingstaken, de manier waarop u elkaar informeert en raadpleegt over belangrijke onderwerpen, en de kosten van verzorging en opvoeding. In het plan staat ook hoe u de kinderen bij de afspraken hebt betrokken.

• Waar de kinderen hun hoofdverblijf hebben en hoe de zorg wordt verdeeld, bijvoorbeeld bij co-ouderschap met een vast weekschema.
• Hoe u vakanties, feestdagen, halen en brengen regelt.
• Wie beslist over school, gezondheid en vrije tijd, en hoe u elkaar daarover informeert.
• Welke kinderalimentatie wordt betaald, hoe extra kosten worden verdeeld en hoe u het plan aanpast als omstandigheden veranderen.

De hoogte van de kinderalimentatie volgt uit de behoefte van het kind en de draagkracht van beide ouders. Rechters rekenen met de normen van de Expertgroep Alimentatienormen; de zorgverdeling telt daarin mee. Zie ook kinderalimentatie berekenen en kinderalimentatie bij co-ouderschap. De onderhoudsplicht voor kinderen loopt in beginsel tot 21 jaar (artikel 1:395a BW). Komt u er samen niet uit, dan stelt de rechter de bijdrage vast, zodat die afdwingbaar is.

Welke financiële afspraken maakt u?

Hoe lang loopt partneralimentatie?

Sinds 1 januari 2020 duurt partneralimentatie in de regel maximaal vijf jaar (artikel 1:157 BW). Er zijn twee belangrijke uitzonderingen. Zijn er kinderen jonger dan 12, dan loopt de alimentatie door tot het jongste kind 12 is. Heeft het huwelijk langer dan 15 jaar geduurd en bereikt de ontvanger binnen tien jaar de AOW-leeftijd, dan geldt maximaal tien jaar. De hoogte hangt af van behoefte en draagkracht; daarbij speelt de levensstandaard tijdens het huwelijk een rol.

Leg afspraken schriftelijk vast in het convenant, met een begindatum, indexering en de vraag of de rechter de alimentatie later mag wijzigen. Over de fiscale behandeling van alimentatie leest u meer bij de Belastingdienst; voor fiscale keuzes schakelt u een fiscalist in.

Hoe verdeelt u schulden en vermogen?

Bepaal eerst welk vermogensregime geldt. Wie vóór 1 januari 2018 trouwde zonder huwelijkse voorwaarden, heeft een algehele gemeenschap van goederen. Wie op of na die datum trouwde, heeft een beperkte gemeenschap: wat u vóór het huwelijk had, blijft in beginsel privé (artikel 1:94 BW). Bij huwelijkse voorwaarden geldt wat daarin staat. Dit bepaalt welke schulden gemeenschappelijk zijn.

Maak een overzicht van bankrekeningen, hypotheek, persoonlijke leningen en creditcardschulden. Leg de verdeling van gezamenlijke schulden vast in het convenant. Let op: een afspraak tussen u beiden bindt de bank niet. Staat u samen op een lening, dan blijft u tegenover de schuldeiser allebei aansprakelijk, totdat de bank u uit de hoofdelijke aansprakelijkheid ontslaat.

Wat verandert er voor belasting en toeslagen?

Een scheiding verandert uw fiscale partnerschap en vaak ook uw recht op huurtoeslag, zorgtoeslag, kinderopvangtoeslag en kindgebonden budget. Wanneer uw ex niet langer uw fiscale partner is, hangt af van de datum van het verzoek, uw inschrijvingsadres en de datum van de inschrijving van de scheiding. De Belastingdienst legt per situatie uit wanneer het partnerschap eindigt en wie welke toeslag houdt.

Geef de wijziging van uw huishouden en inkomen tijdig door bij Dienst Toeslagen. Dat voorkomt dat u achteraf grote bedragen moet terugbetalen. Pas ook uw voorlopige aanslag aan als uw inkomen of de verdeling van aftrekposten, zoals de hypotheekrente, verandert. Afspraken over wie welke posten opvoert, legt u vast in het convenant; de fiscale gevolgen laat u door een fiscalist beoordelen.

Wie blijft in de woning en wat gebeurt er met de polissen?

Huurwoning of koopwoning

Bent u getrouwd of geregistreerd partner, dan bent u beiden van rechtswege huurder (artikel 7:266 BW). Bij de scheiding kan de rechter op verzoek bepalen wie de huur voortzet. Samenwoners zijn alleen samen huurder als beiden het huurcontract hebben getekend of medehuurderschap is toegekend. Blijft één van u wonen, vraag de verhuurder dan om het contract op die naam te zetten.

Bij een koopwoning kiest u tussen verkoop, toedeling aan één van u tegen uitkoop van de ander, of tijdelijk samen eigenaar blijven. Toedeling gaat via de notaris. De bank beslist of de achterblijvende partner de hypotheek alleen kan dragen; tot die tijd blijft u allebei aansprakelijk. Meer over de praktische kant leest u bij hypotheek na scheiding.

Zorgverzekering en andere polissen

Had u samen één zorgpolis, dan sluit ieder een eigen polis af; kinderen tot 18 zijn premievrij meeverzekerd bij een van de ouders. Controleer ook de begunstigden op levensverzekeringen en overlijdensrisicoverzekeringen. Staat uw ex daar nog op, dan wijzigt u dat zelf bij de verzekeraar. Bekijk daarnaast uw inboedel-, aansprakelijkheids-, rechtsbijstand- en autoverzekering, vooral als u verhuist.

Pensioen, testament en gezamenlijke contracten

Hoe wordt het pensioen verdeeld?

Bij een echtscheiding of beëindiging van een geregistreerd partnerschap heeft de ander op grond van de Wet verevening pensioenrechten bij scheiding recht op de helft van het ouderdomspensioen dat tijdens het huwelijk is opgebouwd. U kunt iets anders afspreken, bijvoorbeeld conversie of afzien van verevening. Meld de scheiding binnen twee jaar met het formulier bij de pensioenuitvoerder; dan betaalt die het deel van uw ex rechtstreeks aan haar of hem uit.

Vraag de pensioenoverzichten op via mijnpensioenoverzicht.nl en leg de afspraken vast in het convenant. Het wetsvoorstel Wet pensioenverdeling bij scheiding 2022 is geen geldend recht; de huidige regels blijven gelden. Voor samenwoners geldt de wet niet; zij zijn aangewezen op het samenlevingscontract en de regeling van het pensioenfonds.

Moet u uw testament aanpassen?

Na de echtscheiding is uw ex geen wettelijk erfgenaam meer. Een testament waarin u uw ex iets nalaat, vervalt volgens artikel 4:52 BW door de echtscheiding, tenzij uit het testament blijkt dat het ook voor dat geval bedoeld was. Tijdens de procedure, en bij samenwoners altijd, ligt dat anders. Laat daarom bij de notaris nagaan of uw testament nog past, ook voor de benoeming van een executeur of voogd.

Bankrekeningen, volmachten en gezamenlijke contracten

Een en/of-rekening kan ieder van u leeghalen of laten oplopen; u bent beiden aansprakelijk voor een negatief saldo. Zet gezamenlijke rekeningen daarom zo snel mogelijk om, trek volmachten in en informeer uw bank en leveranciers. Zeg abonnementen op of zet ze op één naam, en bewaar de bevestigingen. Hoe spaargeld en gezamenlijke contracten worden verdeeld, leest u in een apart artikel.

Waarbij wij u kunnen bijstaan bij een scheiding

Meer over onze aanpak leest u op de pagina scheidingsadvocaat. Wij kunnen onder meer:

• het convenant en het ouderschapsplan opstellen en het verzoek bij de rechtbank indienen;
• de kinder- en partneralimentatie berekenen volgens de geldende normen;
• de gemeenschap van goederen of de verrekening onder huwelijkse voorwaarden in kaart brengen en een verdeling voorstellen;
• bij spoed voorlopige voorzieningen vragen, bijvoorbeeld over het gebruik van de woning;
• de beschikking tijdig laten inschrijven bij de burgerlijke stand.

In het kort

• Zonder minderjarige kinderen en bij overeenstemming beëindigt u een geregistreerd partnerschap buiten de rechter om.
• Een echtscheidingsbeschikking vervalt als zij niet binnen zes maanden na het onherroepelijk worden is ingeschreven.
• Partneralimentatie loopt in de regel vijf jaar, met uitzonderingen voor jonge kinderen en lange huwelijken.
• Pensioenverevening meldt u binnen twee jaar bij de pensioenuitvoerder.
• Afspraken tussen ex-partners binden de bank niet: u blijft aansprakelijk voor gezamenlijke schulden.