Gepubliceerd op 25 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026
De rechter kiest tussen een taakstraf, een geldboete en een gevangenisstraf op basis van de ernst van het feit, de omstandigheden en de persoon van de verdachte, binnen het wettelijke strafmaximum. Bij ernstige geweldsmisdrijven, bij de misdrijven van de artikelen 181, 252 en 253 Sr en bij herhaling binnen vijf jaar mag hij geen kale taakstraf opleggen (artikel 22b van het Wetboek van Strafrecht).
Hieronder leest u welke factoren de rechter weegt, wat elke straf inhoudt en kost, wanneer het taakstrafverbod geldt en hoe de Hoge Raad de uitzondering daarop uitlegt.
Inhoudsopgave
Hoe bepaalt de rechter de straf?
De wet geeft per misdrijf een maximumstraf; daarbinnen heeft de rechter veel ruimte. Hij kijkt naar de ernst van het feit, de omstandigheden en de persoon van de verdachte.
Welke factoren wegen mee?
De ernst van het strafbare feit staat voorop: met voorbedachten rade of in een opwelling, alleen of in een groep, en met welke gevolgen voor het slachtoffer. Een slachtoffer mag op de zitting spreken en een vordering tot schadevergoeding indienen.
Het strafblad weegt ook mee. Wie voor het eerst met justitie in aanraking komt, krijgt in de regel een lichtere straf dan iemand die eerder voor soortgelijke feiten is veroordeeld. Recente veroordelingen wegen zwaarder dan oude.
Welke richtlijnen gebruikt de rechter?
Voor veelvoorkomende feiten gebruiken rechters de oriëntatiepunten van het Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht (LOVS). Die geven een vertrekpunt voor een gemiddeld geval. De officier van justitie baseert zijn eis op de richtlijnen van het Openbaar Ministerie. De rechter is aan geen van beide gebonden, maar zorgt er zo voor dat vergelijkbare zaken ongeveer gelijk worden bestraft.
Welke rol spelen persoonlijke omstandigheden?
De rechter kijkt naar werk, opleiding, gezinssituatie, gezondheid en eventuele verslaving. Vaak adviseert de reclassering daarover na een gesprek met de verdachte. Een gevangenisstraf kan baan, woning en relaties kosten; daarom kiest de rechter bij een geschikte verdachte vaker voor een straf die hem in de samenleving laat. Berouw en het vergoeden van de schade kunnen de straf verlagen.
Welke rol speelt de leeftijd?
Voor minderjarigen geldt het jeugdstrafrecht, met eigen straffen en maxima. De rechter kan een verdachte van 16 of 17 jaar in bijzondere gevallen volgens het volwassenenstrafrecht berechten (artikel 77b Sr). Andersom kan hij bij jongvolwassenen van 18 tot 23 jaar het jeugdstrafrecht toepassen als de persoon van de verdachte of de omstandigheden daartoe aanleiding geven (artikel 77c Sr).
Welke straffen kan de rechter opleggen?
De drie hoofdstraffen voor volwassenen zijn de gevangenisstraf, de taakstraf en de geldboete. Bij overtredingen kan ook hechtenis worden opgelegd.
| Taakstraf | Geldboete | Gevangenisstraf | |
|---|---|---|---|
| Wat | Onbetaalde arbeid (artikel 22c Sr) | Betaling aan de Staat (artikel 23 Sr) | Vrijheidsbeneming |
| Maximum | 240 uur | Per feit een van zes categorieën | Per misdrijf in de wet bepaald |
| Bij niet nakomen | Vervangende hechtenis: één dag per twee uur | Vervangende hechtenis als verhaal niet lukt | Niet van toepassing |
| Voor wie geschikt | Lichtere misdrijven, verdachte die het werk aankan | Lichtere feiten; hoogte afgestemd op draagkracht (artikel 24 Sr) | Ernstige misdrijven, herhaling |
| Uitvoering | Reclassering zoekt een project | CJIB int de boete | Penitentiaire inrichting |
De taakstraf
Een taakstraf bestaat uit onbetaalde arbeid en duurt ten hoogste 240 uur (artikel 22c Sr). De reclassering zoekt een passend werkproject, en het werk moet binnen de door de rechter bepaalde termijn klaar zijn. Voert de veroordeelde de taakstraf niet of niet goed uit, dan volgt vervangende hechtenis: één dag voor elke twee uur. Ook een taakstraf komt op de justitiële documentatie, het strafblad.
De geldboete
Artikel 23 Sr deelt de maximale boetes in zes categorieën in; per strafbaar feit staat in de wet welke categorie geldt. De bedragen per 1 januari 2026 volgens wetten.overheid.nl:
| Categorie | Maximum per 1 januari 2026 |
|---|---|
| Eerste | € 550 |
| Tweede | € 5.500 |
| Derde | € 11.000 |
| Vierde | € 27.500 |
| Vijfde | € 110.000 |
| Zesde | € 1.100.000 |
De bedragen worden periodiek aangepast. Binnen het maximum houdt de rechter rekening met de draagkracht van de verdachte (artikel 24 Sr). Niet elke boete komt van de strafrechter: veel verkeersboetes zijn administratieve sancties, en het OM kan voor lichtere feiten zelf een strafbeschikking met een geldboete of taakstraf uitvaardigen.
De gevangenisstraf
Een gevangenisstraf kan alleen voor misdrijven worden opgelegd. De wet bepaalt per misdrijf het maximum: vier jaar voor eenvoudige diefstal (artikel 310 Sr), levenslang of tijdelijk ten hoogste dertig jaar voor moord (artikel 289 Sr). In de praktijk blijft de opgelegde straf meestal ver onder het maximum. Tijd in voorarrest wordt in beginsel van de gevangenisstraf afgetrokken.
De voorwaardelijke straf
Een voorwaardelijke straf hoeft u alleen te ondergaan als u zich niet aan de voorwaarden houdt; de algemene voorwaarde is dat u geen nieuw strafbaar feit pleegt. Een gevangenisstraf van ten hoogste twee jaar kan geheel voorwaardelijk worden opgelegd; bij een straf van twee tot vier jaar ten hoogste twee jaar (artikel 14a Sr). De rechter kan bijzondere voorwaarden stellen, zoals een contactverbod of behandeling. Meer in onze artikelen over de voorwaardelijke straf en de onvoorwaardelijke straf.
Wanneer kiest de rechter voor een taakstraf?
Een taakstraf komt vooral in beeld bij lichtere misdrijven, zoals winkeldiefstal, vernieling of eenvoudige mishandeling, en bij een verdachte zonder strafblad. De verdachte moet het werk lichamelijk en mentaal aankunnen. Bij ernstige verslavings- of psychische problemen kan de reclassering adviseren eerst behandeling als bijzondere voorwaarde op te leggen.
Een taakstraf kan worden gecombineerd met andere straffen. Naast een gevangenisstraf mag een taakstraf als het onvoorwaardelijke deel van de gevangenisstraf ten hoogste zes maanden bedraagt (artikel 9 lid 4 Sr). Veelvoorkomend is een taakstraf met een voorwaardelijke gevangenisstraf als stok achter de deur, of met een geldboete (artikel 9 lid 3 Sr).
Wanneer geldt het taakstrafverbod?
Artikel 22b Sr verbiedt de rechter om in bepaalde gevallen alleen een taakstraf op te leggen. Een taakstraf mag dan alleen naast een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel.
| Situatie | Artikel |
|---|---|
| Misdrijf met een strafmaximum van zes jaar of meer dat een ernstige inbreuk op de lichamelijke integriteit van het slachtoffer tot gevolg had | 22b lid 1 sub a Sr |
| Een van de misdrijven uit de artikelen 181, 252 en 253 Sr | 22b lid 1 sub b Sr |
| In de vijf jaar vóór het feit al een taakstraf voor een soortgelijk misdrijf, die is verricht of waarvoor vervangende hechtenis is bevolen | 22b lid 2 Sr |
Bij geweld gaat het om de combinatie van het strafmaximum en de gevolgen; denk aan een mishandeling waarbij zwaar lichamelijk letsel is ontstaan. Wat soortgelijk is bij herhaling, beoordeelt de rechter per geval. Twee vermogensdelicten, zoals diefstal en heling, zullen vaak soortgelijk zijn; een diefstal en een verkeersmisdrijf niet.
Hoe kort mag de vrijheidsstraf naast de taakstraf zijn?
Volgens artikel 22b lid 3 Sr mag de rechter toch een taakstraf opleggen als hij daarnaast een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf oplegt. De Hoge Raad oordeelde op 20 februari 2018 dat die vrijheidsstraf geen substantiële duur hoeft te hebben (ECLI:NL:HR:2018:202). Het onvoorwaardelijke deel moet ten minste één dag zijn (artikel 10 lid 2 Sr) en mag ten hoogste zes maanden zijn (artikel 9 lid 4 Sr). In die zaak bleef een straf van één dag gevangenisstraf en 210 uur taakstraf in stand.
Een voorbeeld ter illustratie: een verdachte heeft enkele dagen in voorarrest gezeten. De rechter legt een onvoorwaardelijke gevangenisstraf op die gelijk is aan het voorarrest, en daarnaast een taakstraf. De gevangenisstraf is dan al ondergaan, zodat de verdachte zijn werk kan behouden en toch aan de wet is voldaan.
Welke plannen zijn er om het taakstrafverbod aan te scherpen?
Actueel: op 19 december 2025 stuurde het kabinet een wetsvoorstel ter aanscherping van het taakstrafverbod voor advies naar de Raad van State. Volgens de Rijksoverheid wordt het verbod uitgebreid naar geweld tegen onder meer politie, brandweer en zorgmedewerkers die acute hulp verlenen; waar het verbod geldt, mag ook geen losse geldboete meer worden opgelegd; een taakstraf mag dan naast een geheel of gedeeltelijk voorwaardelijke gevangenisstraf; en een hardheidsclausule geeft ruimte bij herhaling van minder ernstige feiten.
Zolang het voorstel niet door beide Kamers is aangenomen en in werking is getreden, is het geen geldend recht. Over agressie tegen hulpverleners leest u meer in ons artikel over agressie tegen hulpverleners.
Welke strafdoelen weegt de rechter af?
Een straf dient meerdere doelen: vergelding, afschrikking, beveiliging van de samenleving en het voorkomen van herhaling. Bij ernstige geweld- en zedenmisdrijven weegt vergelding zwaar en kiest de rechter meestal voor een onvoorwaardelijke gevangenisstraf, ook bij een verdachte zonder strafblad. Een voorwaardelijke straf werkt als speciale afschrikking: bij een nieuw feit volgt de straf alsnog.
Resocialisatie weegt vooral bij jonge verdachten zonder strafblad. De rechter kijkt naar de persoonlijke omstandigheden: toont de verdachte inzicht, werkt hij aan zijn problemen en is zijn thuissituatie stabiel? Een veroordeling heeft bovendien gevolgen voor werk en reizen, bijvoorbeeld bij een aanvraag voor een verklaring omtrent het gedrag.
Hoe kunt u de strafkeuze beïnvloeden?
- stukken over werk of opleiding, of een verklaring van een werkgever;
- bewijs dat u de schade heeft vergoed of hulp heeft gezocht;
- een voorlichtingsrapport van de reclassering;
- een strafmaatverweer van uw advocaat met verwijzing naar de oriëntatiepunten en vergelijkbare uitspraken.
U mag op de zitting zwijgen; dat mag op zichzelf niet tot een zwaardere straf leiden, maar u mist dan de kans om uw kant toe te lichten. Is de zaak lang blijven liggen, dan kan overschrijding van de redelijke termijn tot strafvermindering leiden.
Kunt u in hoger beroep tegen de straf?
Ja. Tegen een vonnis van de rechtbank kunt u binnen veertien dagen hoger beroep instellen bij het gerechtshof (artikel 408 Sv); ook het OM kan dat. Het hof behandelt de zaak opnieuw en kan de straf bevestigen, verlagen of verhogen. Tegen een arrest van het hof staat binnen veertien dagen cassatie open bij de Hoge Raad, die alleen rechtsvragen en de motivering toetst. Meer in ons artikel over hoger beroep in strafzaken.
Heeft u van het OM een strafbeschikking gekregen, dan staat geen hoger beroep open maar verzet, binnen veertien dagen. De zaak komt dan alsnog bij de strafrechter.
Hoe helpen wij bij een taakstraf, geldboete of celstraf?
Onze strafrechtadvocaten kunnen onder meer:
- vóór de zitting bespreken welke straf in vergelijkbare zaken gebruikelijk is volgens de oriëntatiepunten;
- stukken over uw persoonlijke omstandigheden verzamelen en met de reclassering overleggen over een rapport;
- toetsen of het taakstrafverbod van artikel 22b Sr geldt en of de uitzondering van lid 3 bruikbaar is;
- na het vonnis beoordelen of hoger beroep zinvol is.
Taakstraf, geldboete of celstraf in vijf punten
- De rechter kiest de straf binnen het wettelijke maximum, op basis van feit, omstandigheden en persoon.
- Een taakstraf duurt ten hoogste 240 uur; niet uitvoeren leidt tot één dag vervangende hechtenis per twee uur.
- De maximale geldboete loopt per 1 januari 2026 van € 550 (eerste categorie) tot € 1.100.000 (zesde categorie).
- Bij het taakstrafverbod mag een taakstraf alleen naast een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf, die volgens de Hoge Raad ook één dag kan zijn.
- Een voorstel om het taakstrafverbod uit te breiden ligt sinds december 2025 bij de Raad van State en is nog geen geldend recht.
Law & More staat verdachten bij in strafzaken, van het eerste verhoor tot en met het hoger beroep; meer over onze praktijk leest u op de pagina strafrecht.
