Civiel recht of strafrecht: wanneer wordt een conflict een strafbaar feit?

Gepubliceerd op 15 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Een conflict wordt een strafzaak zodra de gedraging past in een wettelijke delictsomschrijving, zoals oplichting (artikel 326 Sr), verduistering (artikel 321 Sr), bedreiging (artikel 285 Sr) of mishandeling (artikel 300 Sr). Het enkel niet nakomen van een afspraak of het veroorzaken van schade is geen strafbaar feit; dat blijft een civiele zaak, tenzij er al bij het sluiten van de afspraak bedrog of opzet op toe-eigening in het spel was.

Hieronder leest u hoe civiel recht en strafrecht verschillen, waar de grens ligt bij veelvoorkomende conflicten en hoe beide procedures naast elkaar kunnen lopen. Meer over de soorten strafbare feiten leest u in ons artikel over het verschil tussen een misdrijf en een overtreding.

Civiele zaak en strafzaak naast elkaar

Civiel recht regelt de verhouding tussen burgers en bedrijven onderling en draait om nakoming, herstel en schadevergoeding. Strafrecht regelt de verhouding tussen de staat en een verdachte en draait om bestraffing. De tabel zet de verschillen op een rij.

Wanneer wordt een conflict strafbaar?

Een gedraging is strafbaar als zij valt onder een wettelijke delictsomschrijving, wederrechtelijk is en aan de dader kan worden verweten. Zonder een wettelijke bepaling die al gold toen het feit werd begaan, is er geen strafbaar feit (artikel 1 van het Wetboek van Strafrecht), hoe kwalijk het gedrag ook voelt.

Bij veel delicten is opzet vereist. Opzet omvat ook voorwaardelijk opzet: de dader aanvaardt bewust de aanmerkelijke kans dat het gevolg intreedt. Bij sommige delicten volstaat schuld, zoals bij een ernstig verkeersongeval door aanmerkelijke onvoorzichtigheid (artikel 6 Wegenverkeerswet 1994).

Wanprestatie of oplichting: het moment van het oogmerk telt

Wie een afspraak niet nakomt, pleegt wanprestatie. Wie iemand met listige kunstgrepen, een samenweefsel van verdichtsels, een valse naam of een valse hoedanigheid beweegt tot afgifte van geld of goederen, pleegt oplichting (artikel 326 Sr). Beslissend is of de dader al bij de betaling het oogmerk had zich wederrechtelijk te bevoordelen.

Dat laat een arrest van de Hoge Raad van 7 oktober 2025 zien (ECLI:NL:HR:2025:1490). Een verdachte had betalingen ontvangen voor schilderwerk dat niet werd uitgevoerd. Het hof sprak hem vrij van oplichting voor de eerste aanbetaling van € 500, omdat niet bleek dat hij toen al dat oogmerk had; voor twee latere betalingen voor verf volgde wel een veroordeling.

Toch kende het hof de € 500 als schade toe in de strafzaak. De Hoge Raad vond dat onbegrijpelijk: het hof had niet vastgesteld hoe die eerste betaling samenhing met de bewezen oplichting. De zaak ging op dat punt terug naar het hof. In zijn conclusie (ECLI:NL:PHR:2025:646) noemde de advocaat-generaal het uitblijven van het schilderwerk wanprestatie, waarvoor de aangever een civiele procedure moet voeren.

Waar ligt de grens bij veelvoorkomende conflicten?

• Niet betalen of niet leveren: civiel, via een ingebrekestelling en een vordering. Strafbaar wordt het pas bij oplichting (artikel 326 Sr) of als iemand er een gewoonte van maakt goederen te kopen zonder volledige betaling met het oogmerk om zich die toe te eigenen (flessentrekkerij, artikel 326a Sr). Zie ook ons artikel over contractbreuk.
• Geld of goederen van een ander houden: civiel als er discussie is over wie recht heeft. Strafbaar als iemand opzettelijk iets wederrechtelijk toe-eigent dat hij anders dan door misdrijf onder zich heeft (verduistering, artikel 321 Sr).
• Een vervalste handtekening onder een contract: civiel kan de overeenkomst worden aangevochten, strafrechtelijk is sprake van valsheid in geschrift (artikel 225 Sr). Zie ook vervalste handtekeningen.
• Een burenruzie: civiel bij een geschil over overlast of een erfgrens, zie burenruzie over een schutting. Strafbaar bij bedreiging (artikel 285 Sr), mishandeling (artikel 300 Sr) of vernieling (artikel 350 Sr).
• Een verkeersongeval: civiel voor de schade (aansprakelijkheid en verzekering), strafrechtelijk bij rijden onder invloed (artikel 8 Wegenverkeerswet 1994, een misdrijf) of bij een ongeval door roekeloos of aanmerkelijk onvoorzichtig rijgedrag (artikel 6 Wegenverkeerswet 1994).

Misdrijf of overtreding: wat maakt het uit?

Misdrijven zijn de zwaardere strafbare feiten, overtredingen de lichtere. In het Wetboek van Strafrecht staan misdrijven in Boek 2 en overtredingen in Boek 3; bijzondere wetten bepalen zelf wat misdrijf en wat overtreding is.

• Misdrijven worden behandeld door de politierechter (die ten hoogste een jaar gevangenisstraf kan opleggen) of de meervoudige kamer van de rechtbank.
• Overtredingen worden in de regel behandeld door de kantonrechter of afgedaan met een strafbeschikking.
• Gevangenisstraf kan alleen bij misdrijven. Bij overtredingen is hechtenis mogelijk (artikel 18 Sr).
• Misdrijven blijven langer in de justitiële documentatie staan dan overtredingen en wegen zwaarder bij een aanvraag voor een Verklaring Omtrent het Gedrag.

Over de gevolgen van een veroordeling leest u meer in ons artikel over de gevolgen voor uw werk of een reis naar het buitenland.

Welke straffen kent het strafrecht?

De hoofdstraffen zijn gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete (artikel 9 Sr). De rechter kiest binnen het wettelijke maximum van het delict.

• Taakstraf: ten hoogste 240 uur (artikel 22c Sr).
• Geldboete: het maximum hangt af van de boetecategorie die bij het delict hoort (artikel 23 Sr). Betaalt de veroordeelde niet, dan kan vervangende hechtenis volgen.
• Voorwaardelijke straf: de straf wordt niet uitgevoerd als de veroordeelde zich tijdens de proeftijd aan de voorwaarden houdt. De proeftijd is in de regel ten hoogste drie jaar (artikel 14b Sr). Zie ook wanneer krijgt u een voorwaardelijke straf.
• Maatregelen, zoals ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel of een schadevergoedingsmaatregel ten behoeve van het slachtoffer (artikel 36f Sr).

Een strafrechtelijke sanctie is iets anders dan een bestuurlijke boete of een dwangsom; zie ons artikel over het verschil tussen een boete, een dwangsom en een strafrechtelijke sanctie.

Schadevergoeding: via de strafzaak of via de civiele rechter?

Eén gebeurtenis kan leiden tot een strafzaak tegen de dader en tot een civiele procedure over de schade. Als slachtoffer kunt u kiezen, of beide routes na elkaar gebruiken.

• Vordering benadeelde partij: u voegt zich in de strafzaak en vordert daar schadevergoeding (artikel 51f Sv). Dat is eenvoudig, maar de strafrechter verklaart een ingewikkelde vordering soms niet-ontvankelijk. Die kunt u dan alsnog bij de civiele rechter indienen. De zaak van het schilderwerk hierboven laat zien dat de strafrechter alleen schade toekent die rechtstreeks voortvloeit uit het bewezen feit.
• Bewijs: een onherroepelijke strafrechtelijke veroordeling levert in een civiele zaak dwingend bewijs op van het bewezen verklaarde feit, met ruimte voor tegenbewijs (artikel 161 Rv).
• Vrijspraak in de strafzaak betekent niet dat de civiele vordering verloren is: de civiele rechter hanteert een eigen bewijsmaatstaf.

Een civiele vordering tot schadevergoeding verjaart in de regel vijf jaar nadat u met de schade en de aansprakelijke persoon bekend bent geworden (artikel 3:310 BW). Hoe een civiele zaak verloopt, leest u in hoe verloopt een rechtszaak in Nederland.

Wat kost de civiele route aan griffierecht?

Wie een civiele zaak begint, betaalt griffierecht. Dat hangt af van de rechter, de hoogte van de vordering en of u een natuurlijk persoon bent. Een greep uit de tarieven voor 2026 bij de kantonrechter, volgens rechtspraak.nl:

Bij onvermogen geldt in alle categorieën € 93. De gedaagde betaalt bij de kantonrechter alleen griffierecht als hij verschijnt.

Welke rechtsmiddelen zijn er na de uitspraak?

• Civiel: hoger beroep binnen drie maanden na de uitspraak (artikel 339 Rv), in kort geding binnen vier weken. Het gerechtshof beoordeelt de zaak opnieuw binnen de grenzen van de grieven.
• Straf: hoger beroep binnen veertien dagen na de uitspraak (artikel 408 Sv), voor zowel de verdachte als het OM. Het hof beoordeelt de zaak opnieuw en kan nieuw bewijs toelaten; zie ook hoger beroep in strafzaken.
• Herziening: in strafzaken bij de Hoge Raad als er een nieuw feit (novum) is dat tot vrijspraak of een lichtere kwalificatie had kunnen leiden (artikel 457 Sv). In civiele zaken alleen bij bijvoorbeeld bedrog, valse stukken of achtergehouden stukken, binnen drie maanden na ontdekking (artikelen 382 en 383 Rv).

U bent benadeeld: aangifte, voeging en aansprakelijkstelling

• Ga na of er naast een civiele vordering een strafbaar feit is, en of de wederpartij al bij de betaling misleidde.
• Doe bij een strafbaar feit aangifte en bewaar het proces-verbaal.
• Geef bij de aangifte aan dat u zich als benadeelde partij in de strafzaak wilt voegen (artikel 51f Sv).
• Stel de wederpartij daarnaast schriftelijk aansprakelijk en let op de verjaring van vijf jaar (artikel 3:310 BW).
• Vervolgt het OM niet, dan kunt u beklag doen bij het gerechtshof (artikel 12 Sv).

U wordt beschuldigd: zwijgrecht en een civiel verweer

• Ga na of het verwijt een civiel geschil is of een concreet strafbaar feit.
• Gebruik uw zwijgrecht en raadpleeg een advocaat vóór een politieverhoor (artikel 28c Sv).
• Leg schriftelijk vast wat u met de wederpartij hebt afgesproken en betaald; dat kan laten zien dat u bij het sluiten van de afspraak wilde nakomen.
• Reageer binnen de termijn op een civiele dagvaarding of strafbeschikking.
• Overleg voordat u in een civiele procedure verklaringen aflegt die in een strafzaak tegen u kunnen worden gebruikt.

Wat wij doen bij een conflict op de grens van civiel en strafrecht

Binnen onze praktijken civiel recht en strafrecht kunnen wij:

• beoordelen of uw conflict civielrechtelijk, strafrechtelijk of beide is;
• een aansprakelijkstelling of ingebrekestelling opstellen;
• uw vordering als benadeelde partij in de strafzaak onderbouwen;
• u als verdachte bijstaan bij verhoor en zitting.

In het kort

• Een conflict is pas strafbaar als het past in een wettelijke delictsomschrijving (artikel 1 Sr).
• Bij niet-nakomen is de vraag of de dader al bij de betaling wilde misleiden; zo niet, dan is het wanprestatie (HR 7 oktober 2025).
• De strafrechter kent alleen schade toe die rechtstreeks uit het bewezen feit volgt; de rest gaat naar de civiele rechter.
• Hoger beroep: drie maanden in civiele zaken, veertien dagen in strafzaken.

Lees ook: Rechten van slachtoffers tegen daders in civiel recht na een strafzaak