Civiel recht of strafrecht: wanneer wordt een conflict een strafbaar feit?

Gepubliceerd op 15 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 14 oktober 2026

Een conflict wordt een strafzaak zodra de gedraging past in een wettelijke delictsomschrijving, zoals oplichting (artikel 326 Sr), verduistering (artikel 321 Sr), bedreiging (artikel 285 Sr) of mishandeling (artikel 300 Sr). Het enkel niet nakomen van een afspraak of het veroorzaken van schade is geen strafbaar feit; dat blijft een civiele zaak, tenzij er bijvoorbeeld vanaf het begin bedrog of opzettelijke toe-eigening in het spel was.

Hieronder leest u hoe civiel recht en strafrecht verschillen, waar de grens ligt bij veelvoorkomende conflicten en hoe beide procedures naast elkaar kunnen lopen. Meer over de soorten strafbare feiten leest u in ons artikel over het verschil tussen een misdrijf en een overtreding.

Wat is het verschil tussen civiel recht en strafrecht?

Civiel recht regelt de verhouding tussen burgers en bedrijven onderling en draait om nakoming, herstel en schadevergoeding. Strafrecht regelt de verhouding tussen de staat en een verdachte en draait om bestraffing van strafbare feiten.

• Wie begint: in een civiele zaak de benadeelde zelf, met een dagvaarding of verzoekschrift. In een strafzaak alleen het Openbaar Ministerie; een burger kan aangifte doen, maar geen strafzaak beginnen.
• Bewijs: in een civiele zaak draagt in beginsel de partij die zich op een feit beroept de bewijslast (artikel 150 Rv). In een strafzaak moet het feit wettig en overtuigend bewezen zijn (artikel 338 Sv); bij twijfel volgt vrijspraak.
• Uitkomst: in een civiele zaak een veroordeling tot betaling, nakoming of schadevergoeding. In een strafzaak een straf of maatregel, zoals een geldboete, taakstraf of gevangenisstraf.
• Advocaat: in civiele zaken bij de rechtbank buiten de kantonrechter is een advocaat verplicht; bij de kantonrechter (zaken tot € 25.000) niet. Een verdachte heeft altijd recht op een advocaat, en wie in verzekering wordt gesteld of in voorlopige hechtenis zit, krijgt er een toegevoegd.

Wanneer wordt een conflict strafbaar?

Een gedraging is strafbaar als zij valt onder een wettelijke delictsomschrijving, wederrechtelijk is en aan de dader kan worden verweten. Zonder een wettelijke bepaling die al gold toen het feit werd begaan, is er geen strafbaar feit (artikel 1 Sr), hoe kwalijk het gedrag ook voelt.

Bij veel delicten is opzet vereist. Opzet omvat ook voorwaardelijk opzet: de dader aanvaardt bewust de aanmerkelijke kans dat het gevolg intreedt. Bij sommige delicten volstaat schuld, zoals bij een ernstig verkeersongeval door aanmerkelijke onvoorzichtigheid (artikel 6 Wegenverkeerswet 1994).

Waar ligt de grens bij veelvoorkomende conflicten?

De grens ligt bij opzet en misleiding. Wie een afspraak niet nakomt, pleegt wanprestatie; wie iemand met listige kunstgrepen of een samenweefsel van verdichtsels beweegt tot afgifte van geld of goederen, pleegt oplichting.

• Niet betalen of niet leveren: civiel, via een ingebrekestelling en een vordering. Strafbaar wordt het pas bij oplichting (artikel 326 Sr) of als iemand er een gewoonte van maakt goederen te kopen zonder volledige betaling met het oogmerk om zich die toe te eigenen (flessentrekkerij, artikel 326a Sr). Zie ook ons artikel over contractbreuk.
• Geld of goederen van een ander houden: civiel als er discussie is over wie recht heeft. Strafbaar als iemand opzettelijk iets wederrechtelijk toe-eigent dat hij anders dan door misdrijf onder zich heeft (verduistering, artikel 321 Sr).
• Een vervalste handtekening onder een contract: civiel kan de overeenkomst worden aangevochten, strafrechtelijk is sprake van valsheid in geschrift (artikel 225 Sr). Zie ook vervalste handtekeningen.
• Een burenruzie: civiel bij een geschil over overlast of een erfgrens, zie burenruzie over een schutting. Strafbaar bij bedreiging (artikel 285 Sr), mishandeling (artikel 300 Sr) of vernieling (artikel 350 Sr).
• Een verkeersongeval: civiel voor de schade (aansprakelijkheid en verzekering), strafrechtelijk bij rijden onder invloed (artikel 8 Wegenverkeerswet 1994, altijd een misdrijf) of bij een ongeval door roekeloos of aanmerkelijk onvoorzichtig rijgedrag.

Wat is het verschil tussen een misdrijf en een overtreding?

Misdrijven zijn de zwaardere strafbare feiten; overtredingen de lichtere. In het Wetboek van Strafrecht staan misdrijven in Boek 2 en overtredingen in Boek 3; bijzondere wetten bepalen zelf wat misdrijf en wat overtreding is.

• Misdrijven worden behandeld door de politierechter (die ten hoogste een jaar gevangenisstraf kan opleggen) of de meervoudige kamer van de rechtbank.
• Overtredingen worden in de regel behandeld door de kantonrechter of afgedaan met een strafbeschikking.
• Gevangenisstraf kan alleen bij misdrijven. Bij overtredingen is hechtenis mogelijk, van ten hoogste een jaar (artikel 18 Sr).
• Misdrijven blijven langer in de justitiële documentatie staan dan overtredingen en wegen zwaarder bij een aanvraag voor een Verklaring Omtrent het Gedrag.

Over de gevolgen van een veroordeling leest u meer in ons artikel over de gevolgen voor uw werk of een reis naar het buitenland.

Welke straffen kent het strafrecht?

De hoofdstraffen zijn gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete (artikel 9 Sr). De rechter kiest binnen het wettelijke maximum van het delict.

• Taakstraf: ten hoogste 240 uur (artikel 22c Sr).
• Geldboete: het maximum hangt af van de boetecategorie die bij het delict hoort (artikel 23 Sr). Betaalt de veroordeelde niet, dan kan vervangende hechtenis volgen.
• Voorwaardelijke straf: de straf wordt niet uitgevoerd als de veroordeelde zich tijdens de proeftijd aan de voorwaarden houdt. De proeftijd is in de regel ten hoogste drie jaar (artikel 14b Sr). Zie ook wanneer krijgt u een voorwaardelijke straf.
• Maatregelen, zoals ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel of een schadevergoedingsmaatregel ten behoeve van het slachtoffer (artikel 36f Sr).

Een strafrechtelijke sanctie is iets anders dan een bestuurlijke boete of een dwangsom; zie ons artikel over het verschil tussen een boete, een dwangsom en een strafrechtelijke sanctie.

Kunnen een civiele zaak en een strafzaak naast elkaar lopen?

Ja. Eén gebeurtenis kan leiden tot een strafzaak tegen de dader en tot een civiele procedure over de schade.

• Vordering benadeelde partij: een slachtoffer kan zich in de strafzaak voegen en daar schadevergoeding vorderen (artikel 51f Sv). Dat is eenvoudig en goedkoop, maar de strafrechter verklaart een ingewikkelde vordering soms niet-ontvankelijk; die kan dan alsnog bij de civiele rechter worden ingediend.
• Bewijs: een onherroepelijke strafrechtelijke veroordeling levert in een civiele zaak dwingend bewijs op van het bewezen verklaarde feit, met ruimte voor tegenbewijs (artikel 161 Rv).
• Vrijspraak in de strafzaak betekent niet dat de civiele vordering verloren is: de civiele rechter hanteert een eigen bewijsmaatstaf.

Een civiele vordering verjaart in de regel vijf jaar nadat u met de schade en de aansprakelijke persoon bekend bent geworden (artikel 3:310 BW). Wilt u zelf een procedure beginnen, zie dan ook civiele procedure starten.

Welke rechtsmiddelen zijn er na de uitspraak?

In beide rechtsgebieden is hoger beroep mogelijk, maar de termijnen verschillen sterk.

• Civiel: hoger beroep binnen drie maanden na de uitspraak (artikel 339 Rv), in kort geding binnen vier weken. Het gerechtshof beoordeelt de zaak opnieuw binnen de grenzen van de grieven.
• Straf: hoger beroep binnen veertien dagen na de uitspraak (artikel 408 Sv), voor zowel de verdachte als het OM. Het hof beoordeelt de zaak opnieuw en kan nieuw bewijs toelaten; zie ook hoger beroep in strafzaken.
• Herziening: in strafzaken bij de Hoge Raad als er een nieuw feit (novum) is dat tot vrijspraak of een lichtere kwalificatie had kunnen leiden (artikel 457 Sv). In civiele zaken alleen bij bijvoorbeeld bedrog, valse stukken of achtergehouden stukken, binnen drie maanden na ontdekking (artikel 382 en 383 Rv).

Waar let u op als benadeelde?

• Beoordeel of er naast een civiele vordering een strafbaar feit is, zoals oplichting, verduistering of bedreiging.
• Doe bij een strafbaar feit aangifte en bewaar het proces-verbaal.
• Vraag bij de aangifte of u zich als benadeelde partij in de strafzaak wilt voegen.
• Stel de wederpartij daarnaast schriftelijk aansprakelijk en let op de verjaring van vijf jaar (artikel 3:310 BW).
• Vervolgt het OM niet, dan kunt u beklag doen bij het gerechtshof (artikel 12 Sv).

Waar let u op als u wordt beschuldigd?

• Ga na of het verwijt een civiel geschil is of een concreet strafbaar feit.
• Gebruik uw zwijgrecht en raadpleeg een advocaat vóór een politieverhoor (artikel 28c Sv).
• Leg schriftelijk vast wat u met de wederpartij hebt afgesproken en betaald.
• Reageer binnen de termijn op een civiele dagvaarding of strafbeschikking.
• Overleg voordat u in een civiele procedure verklaringen aflegt die in een strafzaak tegen u kunnen worden gebruikt.

Wat kunnen wij voor u doen bij een conflict op de grens van civiel en strafrecht?

Binnen onze praktijken civiel recht en strafrecht kunnen wij:

• beoordelen of uw conflict civielrechtelijk, strafrechtelijk of beide is;
• een aansprakelijkstelling of ingebrekestelling opstellen;
• een aangifte voorbereiden en uw vordering als benadeelde partij in de strafzaak indienen;
• u als verdachte bijstaan bij verhoor en zitting;
• een civiele procedure voeren over schadevergoeding of nakoming;
• termijnen bewaken, zoals de veertien dagen voor hoger beroep in strafzaken.

Samengevat

• Een conflict is pas strafbaar als het past in een wettelijke delictsomschrijving (artikel 1 Sr).
• Wanprestatie is civiel; oplichting, verduistering en valsheid in geschrift zijn strafbaar.
• Alleen het OM vervolgt; een burger kan aangifte doen en beklag instellen bij het gerechtshof.
• Een slachtoffer kan schadevergoeding in de strafzaak vorderen (artikel 51f Sv) of bij de civiele rechter.
• Hoger beroep: drie maanden in civiele zaken, veertien dagen in strafzaken.

Veelgestelde vragen

Is niet betalen van een factuur strafbaar?

Nee, op zichzelf niet. Het is wanprestatie, die u civiel aanpakt. Het kan wel oplichting zijn als de koper vanaf het begin met een valse naam of valse hoedanigheid of listige kunstgrepen werkte om de levering los te krijgen (artikel 326 Sr).

Kan ik zelf een strafzaak tegen iemand beginnen?

Nee, alleen het Openbaar Ministerie vervolgt. U kunt aangifte doen en, als het OM niet vervolgt, beklag doen bij het gerechtshof (artikel 12 Sv).

Moet ik wachten op de strafzaak voordat ik schadevergoeding vorder?

Nee. U kunt direct een civiele procedure beginnen of uw vordering in de strafzaak indienen (artikel 51f Sv). Een onherroepelijke veroordeling kan in de civiele zaak wel als dwingend bewijs dienen (artikel 161 Rv).

Wat als de verdachte wordt vrijgesproken?

Dan kunt u nog steeds een civiele vordering instellen. De civiele rechter beoordeelt het bewijs zelf en stelt minder strenge eisen dan de strafrechter.

Lees ook: Rechten van slachtoffers tegen daders in civiel recht na een strafzaak: Volledige gids