Feitelijk leidinggeven aan een milieudelict: wanneer is de bestuurder persoonlijk strafbaar?

Gepubliceerd op 4 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 12 oktober 2026

Een bestuurder is persoonlijk strafbaar voor een milieudelict van de onderneming als hij daaraan feitelijk leiding heeft gegeven (artikel 51 lid 2 Wetboek van Strafrecht). Alleen bestuurder zijn is niet genoeg, maar ook een bestuurder die niets deed kan strafbaar zijn als hij bevoegd en redelijkerwijs gehouden was in te grijpen en bewust de aanmerkelijke kans aanvaardde dat de overtreding zou plaatsvinden.

Het Openbaar Ministerie kan de rechtspersoon en de feitelijk leidinggever naast elkaar vervolgen. Hieronder leest u welke milieudelicten het vaakst spelen, hoe de rechter feitelijk leidinggeven toetst, welke straffen er gelden en wat er verandert door de Europese Richtlijn milieucriminaliteit.

Wanneer pleegt de onderneming zelf een milieudelict?

Een rechtspersoon kan volgens artikel 51 lid 1 Sr zelf een strafbaar feit plegen. Dat is het geval als de verboden gedraging redelijkerwijs aan de rechtspersoon kan worden toegerekend, bijvoorbeeld omdat zij plaatsvond in de sfeer van de onderneming en de onderneming het gedrag aanvaardde of niet voorkwam.

Pas als vaststaat dat de rechtspersoon het feit heeft begaan, komt de vraag naar de feitelijk leidinggever aan de orde. De meeste milieuzaken draaien om twee soorten strafbepalingen:

• overtreding van milieuwet- en regelgeving, zoals de Omgevingswet (sinds 1 januari 2024) en de Wet milieubeheer, die via de Wet op de economische delicten (WED) strafbaar is;
• de commune milieudelicten van artikel 173a en 173b Sr: wederrechtelijk een stof in de bodem, lucht of het oppervlaktewater brengen waardoor gevaar voor de openbare gezondheid of levensgevaar te duchten is.

Meer over de samenloop van bestuursrechtelijke en strafrechtelijke handhaving leest u bij milieuschendingen en bestuursrecht en bij economische delicten.

Wanneer geeft een bestuurder feitelijk leiding?

Bepalend is de feitelijke rol, niet de functie. De Hoge Raad zette de maatstaf op een rij in zijn arrest van 26 april 2016 (ECLI:NL:HR:2016:733).

Feitelijk leidinggeven kan op drie manieren:

• actief: de bestuurder geeft opdracht tot de lozing of neemt het initiatief tot een reeks gedragingen die tot de overtreding leiden;
• via beleid: de overtreding is het onvermijdelijke gevolg van het algemene beleid dat de bestuurder voert, bijvoorbeeld een besparing op afvalverwerking;
• lijdelijk: de bestuurder is bevoegd en redelijkerwijs gehouden maatregelen te nemen om de overtreding te voorkomen of te beëindigen, en laat dat na.

Daarnaast moet de leidinggever zelf opzet hebben. De ondergrens is dat hij bewust de aanmerkelijke kans aanvaardde dat de verboden gedraging zich zou voordoen. Dat opzet kan blijken uit bekendheid met eerdere overtredingen, bijvoorbeeld na waarschuwingen van de omgevingsdienst, of uit een werkwijze die structureel op overtredingen is ingericht. Een formele functie is geen vereiste: ook een productiemanager, milieucoördinator of feitelijk beleidsbepaler zonder bestuursfunctie kan feitelijk leidinggever zijn. Zie ook wie binnen een bv strafrechtelijk verantwoordelijk is.

Hoe bewijst het OM feitelijk leidinggeven?

Het OM moet wettig en overtuigend bewijzen dat de bestuurder feitelijk leiding gaf en het vereiste opzet had (artikel 338 Wetboek van Strafvordering). Milieuzaken worden meestal behandeld door het Functioneel Parket van het OM, na onderzoek door een omgevingsdienst, de ILT of de opsporingsdienst ILT-IOD.

Gebruikelijk bewijs zijn interne e-mails, notulen van directievergaderingen, verslagen van eerdere controles, waarschuwingsbrieven en getuigenverklaringen van medewerkers. Een bestuurder die wordt gehoord als verdachte, heeft het recht om te zwijgen en recht op een advocaat vóór en tijdens het verhoor.

Welke straffen riskeert de bestuurder?

De feitelijk leidinggever kan dezelfde straffen krijgen als de dader. Wat het maximum is, hangt af van de overtreden bepaling.

• Artikel 173a Sr (opzet): gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaar bij gevaar voor de openbare gezondheid of levensgevaar, en ten hoogste vijftien jaar als het feit iemands dood tot gevolg heeft.
• Artikel 173b Sr (schuld): gevangenisstraf van ten hoogste één jaar, en ten hoogste twee jaar als het feit iemands dood tot gevolg heeft, of een geldboete van de vierde categorie.
• Opzettelijke overtreding van milieuregels via de WED: een misdrijf met een gevangenisstraf tot zes jaar of een geldboete van de vijfde categorie (artikel 6 WED); niet-opzettelijke overtreding is een overtreding met lagere maxima.

De WED kent daarnaast bijkomende straffen en maatregelen, zoals gehele of gedeeltelijke stillegging van de onderneming en ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel. Voor de rechtspersoon kan de geldboete op grond van artikel 23 lid 7 Sr oplopen tot 10% van de jaaromzet als de reguliere boetecategorie niet passend is. Veel zaken worden afgedaan met een strafbeschikking of transactie, maar ook die komen op de justitiële documentatie.

Wat verandert er door de Richtlijn milieucriminaliteit?

De herziene Richtlijn milieucriminaliteit (EU) 2024/1203 trad op 20 mei 2024 in werking en had uiterlijk 21 mei 2026 moeten zijn omgezet. In Nederland ligt de implementatiewet (wetsvoorstel 36876) nog bij de Tweede Kamer; zij treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen datum.

Het wetsvoorstel breidt de reikwijdte van onder meer artikel 173a en 173b Sr uit, past enkele strafmaxima aan en stelt het in de handel brengen van producten strafbaar waarvan grootschalig gebruik tot aanzienlijke milieuschade leidt. De richtlijn verplicht lidstaten ook tot hogere boetes voor rechtspersonen, gekoppeld aan de wereldwijde omzet. Een afzonderlijk misdrijf “ecocide” staat niet in het kabinetsvoorstel; houd er rekening mee dat de tekst tijdens de behandeling nog kan wijzigen.

Kan de bestuurder ook civiel aansprakelijk worden gesteld?

Ja, dat is een afzonderlijke route met eigen regels. Strafrecht gaat over straf; civiele bestuurdersaansprakelijkheid gaat over het vergoeden van schade.

• Tegenover de vennootschap: bij onbehoorlijke taakvervulling waarvan de bestuurder een ernstig verwijt kan worden gemaakt (artikel 2:9 BW), bijvoorbeeld als boetes en saneringskosten het gevolg zijn van bewust genegeerde vergunningsvoorschriften.
• Tegenover derden: op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW), als de bestuurder persoonlijk een ernstig verwijt treft.
• In faillissement: de curator kan het boedeltekort verhalen als het bestuur zijn taak kennelijk onbehoorlijk heeft vervuld en dat een belangrijke oorzaak van het faillissement is (artikel 2:248 BW), over de drie jaar voorafgaand aan het faillissement.

Een bestuurdersaansprakelijkheidsverzekering dekt vaak de kosten van verweer, ook in een strafzaak, maar in de regel geen strafrechtelijke boetes en geen schade door opzettelijk handelen. Lees de polis daarom vooraf na.

Hoe beperkt een bestuurder het risico?

Wie aantoonbaar ingrijpt zodra hij van een risico weet, aanvaardt de kans op een overtreding niet bewust. Het verschil zit in wat u doet na een signaal.

• Houd een actueel overzicht bij van omgevingsvergunningen, maatwerkvoorschriften en meldplichten; zie handhaving bij bedrijfsactiviteiten.
• Wijs per locatie een verantwoordelijke aan en laat die periodiek rapporteren aan het bestuur.
• Leg vast welke maatregelen zijn genomen na een controle, waarschuwing of incident, met data.
• Meld ongewone voorvallen direct bij het bevoegd gezag, zoals de Omgevingswet voorschrijft.
• Laat milieu-compliance periodiek extern toetsen, zeker bij afvalstromen en lozingen.

Heeft u op een deskundig advies vertrouwd, dan kan dat bij de beoordeling van opzet en verwijtbaarheid meewegen; zie wanneer fout advies van een deskundige tot vrijspraak kan leiden.

Wat kunnen wij voor u doen bij een milieudelict?

• Beoordelen of de verdenking tegen u als feitelijk leidinggever juridisch houdbaar is.
• U voorbereiden op en bijstaan tijdens het verhoor door een opsporingsdienst.
• Onderhandelen met het OM over afdoening, zoals een strafbeschikking of transactie.
• Verdedigen in de strafzaak tegen de onderneming en tegen u persoonlijk.
• Verweer voeren tegen civiele aanspraken van de curator, de vennootschap of benadeelden.

Voor de strafrechtelijke kant kunt u terecht bij onze strafrecht advocaat; bij civiele claims helpt onze advocaat aansprakelijkheidsrecht.

Samengevat

• Een bestuurder is strafbaar als hij feitelijk leiding gaf aan het milieudelict van de onderneming (artikel 51 lid 2 Sr).
• Ook nalaten telt, als u bevoegd en gehouden was in te grijpen en bewust de aanmerkelijke kans aanvaardde.
• Strafmaxima lopen uiteen van zes jaar (WED) tot twaalf of vijftien jaar (artikel 173a Sr).
• De omzetting van de Europese Richtlijn milieucriminaliteit ligt nog bij de Tweede Kamer.

Veelgestelde vragen

Ben ik als bestuurder automatisch strafbaar als mijn bedrijf de milieuregels overtreedt?

Nee. De Hoge Raad oordeelde in 2016 uitdrukkelijk dat de enkele positie van bestuurder niet voldoende is. Het OM moet uw feitelijke rol en uw opzet bewijzen.

Kunnen ook leidinggevenden zonder bestuursfunctie worden vervolgd?

Ja. Een formele positie is geen vereiste. Ook een vestigingsmanager of milieucoördinator die zeggenschap had over de activiteit, kan feitelijk leidinggever zijn.

Biedt een vergunning bescherming?

Alleen voor zover u zich aan de voorschriften houdt. Handelen in strijd met vergunningsvoorschriften is via de WED strafbaar, en ook binnen een vergunning kan een lozing wederrechtelijk zijn als u relevante risico’s verzwijgt.

Wat moet ik doen als ik een uitnodiging voor een verdachtenverhoor krijg?

Leg geen verklaring af voordat u met een advocaat heeft gesproken. U heeft recht op consultatie vóór en bijstand tijdens het verhoor, en u mag zwijgen.