Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Bij een internationaal geschil binnen de EU is in beginsel de rechter van de woonplaats van de gedaagde bevoegd (artikel 4 Brussel I bis-verordening). De belangrijkste uitzondering is een geldige forumkeuze: dan is de gekozen rechter bevoegd (artikel 25). Welk recht die rechter toepast, volgt uit de rechtskeuze in het contract of, zonder keuze, uit de Rome I-verordening (contracten) of de Rome II-verordening (onrechtmatige daad).
Valt een zaak buiten de Europese regels, bijvoorbeeld omdat de gedaagde buiten de EU woont, dan beslissen de artikelen 1 tot en met 14 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) over de bevoegdheid van de Nederlandse rechter. Bevoegdheid en toepasselijk recht zijn twee aparte vragen: een Nederlandse rechter kan Duits recht moeten toepassen, en andersom.
Inhoudsopgave
Drie vragen in een vaste volgorde
Elk grensoverschrijdend geschil loopt langs dezelfde drie vragen. Het internationaal procesrecht beantwoordt de eerste en de derde, het internationaal privaatrecht de tweede.
| Vraag | Binnen de EU | Buiten de EU | Kernartikel |
|---|---|---|---|
| 1. Welke rechter is bevoegd? | Brussel I bis-verordening (nr. 1215/2012) | Art. 1-14 Rv, verdragen | Art. 4, 7 en 25 Brussel I bis; art. 2 en 8 Rv |
| 2. Welk recht geldt? | Rome I (contract) en Rome II (onrechtmatige daad) | Ook Rome I en II, die gelden ongeacht het land van de partijen | Art. 3 en 4 Rome I; art. 4 Rome II |
| 3. Hoe wordt het vonnis uitgevoerd? | Zonder exequatur (art. 39 Brussel I bis) | Verdrag of nieuwe procedure (art. 431 Rv) | Art. 39 en 45 Brussel I bis |
Ook bij transportgeschillen over de grens spelen deze vragen. Het grensoverschrijdende element kan klein zijn. Een Nederlandse webshop die aan een Belgische klant verkoopt, of een Duitse leverancier die te laat levert in Eindhoven, is al genoeg.
Welke rechter is bevoegd?
De hoofdregel: de woonplaats van de gedaagde
Een gedaagde die in een EU-lidstaat woont, wordt in beginsel voor de rechter van die lidstaat gedaagd (artikel 4 Brussel I bis). Voor een bedrijf telt de statutaire zetel, het hoofdbestuur of de hoofdvestiging (artikel 63). De verordening gaat voor op de nationale regels.
Alternatieve rechters bij contract en onrechtmatige daad
Naast de hoofdregel kan de eiser soms kiezen; over die keuze gaat ook ons artikel over forumshopping. Bij een contract is ook de rechter van de plaats van uitvoering bevoegd. Bij koop van roerende zaken is dat de plaats van levering, bij diensten de plaats waar de diensten worden verleend (artikel 7 lid 1). Bij een onrechtmatige daad is ook de rechter van de plaats van het schadebrengende feit bevoegd (artikel 7 lid 2).
Meerdere gedaagden
Bij meerdere gedaagden kan de eiser hen soms samen dagen bij de rechter van één van hen, als de vorderingen nauw samenhangen (artikel 8 punt 1 Brussel I bis en, buiten de EU, artikel 7 lid 1 Rv). De rechter controleert wel of die samenhang er echt is.
De rechtbank Den Haag aanvaardde op 5 maart 2025 bevoegdheid tegenover gedaagden op Curaçao, omdat alle vorderingen hetzelfde feitencomplex betroffen (ECLI:NL:RBDHA:2025:2990). De gedaagden hadden niet bewezen dat de vordering tegen de Nederlandse gedaagde kunstmatig was ingesteld om hen aan hun eigen rechter te onttrekken.
De rechtbank Amsterdam kwam op 13 september 2023 tot het omgekeerde (ECLI:NL:RBAMS:2023:5798). Tegen de Nederlandse gedaagden waren geen concrete verwijten gemaakt, zodat zij niet als ankergedaagde konden dienen. Voor de vorderingen op de buitenlandse gedaagden verklaarde de rechtbank zich onbevoegd. Voor twee vennootschappen gold bovendien een arbitragebeding.
Bevoegdheid buiten de EU
Woont de gedaagde buiten de EU, dan gelden de artikelen 1 tot en met 14 Rv. Ook dan is de Nederlandse rechter bevoegd als de gedaagde in Nederland woont (artikel 2 Rv). Daarnaast kent artikel 6 Rv onder meer bevoegdheid bij uitvoering van een verbintenis in Nederland en bij schade in Nederland. Is een procedure in het buitenland onmogelijk of onaanvaardbaar, dan kan de Nederlandse rechter zich in uitzonderlijke gevallen toch bevoegd verklaren (artikel 9 Rv).
Hoe maakt u een geldige forumkeuze?
Partijen kunnen samen een rechter aanwijzen in een forumkeuzeclausule. Onder artikel 25 Brussel I bis is die forumkeuze in beginsel exclusief. De keuze moet:
- schriftelijk zijn, of mondeling met schriftelijke bevestiging;
- of passen in een vorm die tussen partijen gebruikelijk is, of in de internationale handel in die branche;
- betrekking hebben op geschillen uit een bepaalde rechtsverhouding.
Verschijnt de gedaagde zonder de bevoegdheid te betwisten, dan wordt de rechter ook bevoegd (artikel 26). Een forumkeuze tegenover een consument of werknemer is beperkt. Die mag de consument of werknemer niet de bescherming van zijn eigen rechter ontnemen (artikelen 19 en 23).
Buiten de EU kan het Haags Forumkeuzeverdrag van 2005 helpen. De EU is daarbij partij. Het verdrag regelt dat een exclusieve forumkeuze tussen verdragslanden wordt gerespecteerd en dat het vonnis van de gekozen rechter wordt erkend. Kiest u liever arbitrage, lees dan ons artikel over forumkeuze in distributiecontracten.
Welk recht geldt?
Contracten: Rome I
Partijen mogen zelf het toepasselijk recht kiezen (artikel 3 Rome I). Zonder keuze geldt een vaste regel per type contract. Bij koop van roerende zaken is dat het recht van het land van de verkoper, bij diensten het recht van het land van de dienstverlener (artikel 4 lid 1). Voor andere contracten geldt het recht van de partij die de kenmerkende prestatie levert (artikel 4 lid 2).
Ook met een rechtskeuze houden consumenten en werknemers de bescherming van het dwingende recht van hun eigen land (artikelen 6 en 8 Rome I). Zie ook ons artikel over vertegenwoordiging bij grensoverschrijdende contracten.
Onrechtmatige daad: Rome II
Bij een onrechtmatige daad geldt in beginsel het recht van het land waar de schade intreedt (artikel 4 lid 1 Rome II). Hebben dader en benadeelde hun gewone verblijfplaats in hetzelfde land, dan geldt het recht van dat land (artikel 4 lid 2). Is Nederlands recht van toepassing, dan beoordeelt de rechter de zaak aan de hand van artikel 6:162 BW.
Familiezaken
Voor echtscheiding geldt binnen een deel van de EU de Rome III-verordening. Wilt u daar vooraf iets over afspreken, lees dan over de rechtskeuze bij een internationale scheiding.
Hoe verloopt een internationale procedure?
De dagvaarding moet aan de buitenlandse gedaagde worden betekend. Binnen de EU gebeurt dat via de Betekeningsverordening (EU) 2020/1784. Daarbuiten vaak via het Haags Betekeningsverdrag van 1965. Reken op vertaalkosten en extra tijd.
Loopt dezelfde zaak al bij een rechter in een andere lidstaat, dan moet de later aangezochte rechter de zaak aanhouden totdat de eerste rechter over zijn bevoegdheid heeft beslist (artikel 29 Brussel I bis). Bij samenhangende zaken mag de tweede rechter aanhouden (artikel 30). Voorlopige maatregelen, zoals beslag, kunt u ook vragen bij een andere rechter dan die van de hoofdzaak (artikel 35).
Een procesadvocaat beoordeelt vooraf of procederen in het buitenland zinvol is, en of een lokale advocaat nodig is.
Hoe wordt een buitenlands vonnis uitgevoerd?
Een vonnis uit een andere EU-lidstaat is in Nederland uitvoerbaar zonder aparte verklaring van uitvoerbaarheid (artikel 39 Brussel I bis). De wederpartij kan weigering van de tenuitvoerlegging vragen, bijvoorbeeld wegens strijd met de openbare orde (artikel 45).
Voor vonnissen van buiten de EU is een verdrag nodig. Is er geen verdrag, dan moet de zaak in Nederland opnieuw worden aangebracht (artikel 431 lid 2 Rv), waarbij de rechter het buitenlandse vonnis onder voorwaarden kan erkennen. Meer leest u in ons artikel over een buitenlands vonnis afdwingen en over internationale executie.
Arbitrale vonnissen worden erkend onder het Verdrag van New York van 1958, waarbij de meeste handelslanden partij zijn.
Wat wij doen bij een internationaal geschil
Ons team civiel recht, samen met onze praktijk Europees recht, kan onder meer:
- bepalen welke rechter bevoegd is op grond van Brussel I bis of de artikelen 1 tot en met 14 Rv;
- vaststellen welk recht geldt op grond van Rome I of Rome II;
- forumkeuze- en rechtskeuzebedingen opstellen die aan artikel 25 Brussel I bis voldoen;
- een buitenlands vonnis of arbitraal vonnis in Nederland laten erkennen en uitvoeren.
Veelgestelde vragen
Is een forumkeuze in algemene voorwaarden geldig?
Dat kan, maar de wederpartij moet die voorwaarden dan schriftelijk hebben aanvaard of er in de gebruikelijke vorm mee hebben ingestemd (artikel 25 Brussel I bis). Tegenover een consument geldt de beperking van artikel 19.
Wat is het verschil tussen een forumkeuze en arbitrage?
Bij een forumkeuze beslist een overheidsrechter. Bij arbitrage of een andere vorm van geschiloplossing beslissen door partijen gekozen arbiters. Een geldig arbitragebeding sluit de bevoegdheid van de gewone rechter in beginsel uit (artikel 1022 Rv).
Kan ik in Nederland procederen tegen een bedrijf in de Verenigde Staten?
Alleen als de Nederlandse rechter op grond van de artikelen 1 tot en met 14 Rv bevoegd is, bijvoorbeeld omdat de verbintenis in Nederland moet worden uitgevoerd (artikel 6 Rv). Of het vonnis in de VS kan worden uitgevoerd, hangt af van het Amerikaanse recht.
Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina civiel recht advocaat.
