Internationale geschillen: welke rechter is bevoegd en welk recht geldt?

Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 10 oktober 2026

Bij een internationaal geschil binnen de EU is in beginsel de rechter van de woonplaats van de gedaagde bevoegd, tenzij partijen een geldige forumkeuze hebben gemaakt (artikelen 4 en 25 Brussel I bis-verordening). Welk recht die rechter toepast, volgt uit de rechtskeuze in het contract of, zonder keuze, uit de Rome I- en Rome II-verordeningen.

Het kiezen van de juiste rechter en het toepasselijke recht is meestal de eerste – en misschien wel de spannendste – stap in zo’n internationale procedure.

Partijen moeten zich door verschillende rechtsstelsels heen worstelen, waarbij dingen als woonplaats, vestigingsplaats en de plek waar schade ontstaat ineens erg belangrijk worden.

Nederlandse rechters zijn soms bevoegd als er een redelijke link met Nederland bestaat.

Internationaal procesrecht is behoorlijk ingewikkeld.

Het vraagt om slimme keuzes en een goede voorbereiding.

Forumkeuzebedingen opstellen en procedurele verschillen tussen landen begrijpen: het is allemaal niet iets wat u even snel doet.

Wat zijn internationale geschillen en procesrecht?

Internationale geschillen ontstaan zodra partijen uit verschillende landen ruzie krijgen over juridische zaken.

Het internationaal procesrecht bepaalt welke regels en procedures dan gelden.

Wanneer is een geschil internationaal?

Internationale geschillen zijn conflicten waarbij partijen uit verschillende landen betrokken zijn.

Denk aan bedrijven die grensoverschrijdend handelen, of particulieren die schade oplopen in het buitenland.

Deze geschillen kunnen allerlei vormen aannemen:

• Contractuele geschillen: Onenigheid over internationale koopovereenkomsten of dienstverleningscontracten
• Onrechtmatige daad: Schade die in het ene land wordt veroorzaakt door iemand uit een ander land
• Familierechtelijke kwesties: Echtscheidingen of gezagszaken met partijen in verschillende landen

Het belangrijkste kenmerk? Er zit altijd een grensoverschrijdend element in.

Daardoor wordt het meteen een stuk ingewikkelder dan een gewone nationale rechtszaak.

Meerdere rechtsstelsels kunnen van toepassing zijn.

En dan moet u ook nog uitzoeken welke rechter er eigenlijk over de zaak mag oordelen.

Waarom is internationaal procesrecht belangrijk?

Internationaal procesrecht regelt welke rechter bevoegd is bij grensoverschrijdende conflicten.

Zonder deze regels zouden partijen vaak geen idee hebben waar ze hun zaak kunnen beginnen.

Het voorkomt dat verschillende rechters tegelijkertijd over dezelfde zaak gaan oordelen.

Ook is meteen duidelijk welke procedures gevolgd moeten worden.

Belangrijkste functies van internationaal procesrecht:

• Bepalen van rechtsbevoegdheid van rechters
• Regelen van internationale betekening van stukken
• Erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse vonnissen
• Vaststellen van toepasselijk recht

Voor internationale bedrijven is dit essentieel.

Ze willen vooraf weten welke rechter hun geschillen behandelt en welke regels gelden.

In Europa geldt bijvoorbeeld de Brussel I bis-verordening voor rechtsbevoegdheid.

Wat is het verschil tussen nationaal recht en internationaal privaatrecht?

Nationaal recht geldt alleen binnen de grenzen van één land.

Het internationaal privaatrecht regelt juist situaties met meer dan één land.

Het Nederlandse rechtsstelsel heeft eigen regels voor binnenlandse zaken.

Die zijn meestal niet geschikt voor internationale situaties, want er is geen rekening gehouden met grensoverschrijdende elementen.

Belangrijkste verschillen:

Het internationaal privaatrecht bepaalt welk nationaal recht geldt.

Dit gebeurt via speciale verwijzingsregels uit internationale verdragen.

Een Nederlands bedrijf dat een contract sluit met een Duitse partner valt onder internationaal privaatrecht.

De rechter moet dan kiezen: geldt Nederlands of Duits recht voor het contract?

Dat kan enorm veel uitmaken voor de uitkomst van de zaak.

Landen hebben immers hun eigen regels over contracten, aansprakelijkheid en schadevergoeding.

Welke rechter is bevoegd bij een internationaal geschil?

Nationale wetgeving, Europese verordeningen en internationale verdragen bepalen wie de bevoegde rechter is.

Partijen mogen vaak zelf kiezen via een forumkeuze in hun contract.

Wat zijn de hoofdregels voor internationale bevoegdheid?

Binnen de EU is in beginsel de rechter van de woonplaats van de gedaagde bevoegd (artikel 4 Brussel I bis). Valt een zaak daarbuiten, dan bepalen de artikelen 1 tot en met 14 Rv of de Nederlandse rechter bevoegd is.

De Nederlandse rechter kijkt naar een redelijke aanknoping met het geschil.

Denk aan een partij die in Nederland woont of gevestigd is.

Belangrijkste aanknopingspunten:

• De gedaagde woont in Nederland
• Het contract wordt in Nederland uitgevoerd
• De schade ontstaat in Nederland
• Er is een geldige forumkeuzeclausule

Binnen de EU bepaalt de Brussel I bis-verordening de internationale bevoegdheid.

Deze verordening gaat altijd voor nationale regels.

Artikel 4 van de verordening zegt dat in principe de rechter van de woonplaats van de gedaagde bevoegd is.

Dat maakt het allemaal net iets voorspelbaarder.

Is er nergens anders een rechter beschikbaar, dan kan de Nederlandse rechter zich in uitzonderlijke gevallen toch bevoegd verklaren (forum necessitatis, artikel 9 Rv).

Hoe maakt u een geldige forumkeuze?

Partijen mogen samen bepalen welke rechter bevoegd is.

Dat doen ze met een forumkeuzebeding in het contract.

Vereisten voor geldige forumkeuze:

• Alles moet schriftelijk vastliggen
• Formulering moet duidelijk zijn
• Beide partijen moeten instemmen
• Voldoen aan artikel 25 Brussel I bis

Met een geldige forumkeuzeclausule krijgt de gekozen rechter exclusieve bevoegdheid.

Geen gedoe achteraf over welke rechter mag oordelen.

Het Haags Forumkeuzeverdrag regelt de erkenning van forumkeuze tussen verdragslanden.

Nederland doet hier ook aan mee.

Let op: een foutief forumkeuzebeding kan ongeldig zijn.

Dan weet niemand zeker wie bevoegd is, en dat kost tijd en geld.

Welke regels over rechtsmacht gaan voor?

Het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering geeft de nationale regels over internationale bevoegdheid.

De artikelen 1 tot en met 14 Rv vormen de basis.

De Brussel I bis-verordening geldt dwingend binnen de EU.

Die gaat altijd voor nationale wetgeving.

Hiërarchie van rechtsbronnen:

1. Brussel I bis-verordening (binnen EU)
2. Internationale verdragen (Haags Forumkeuzeverdrag)
3. Nationale wetgeving (Wetboek Rv)

Rechters kijken bij hun beslissingen vaak naar eerdere uitspraken en rechtsontwikkelingen.

Bij contractuele geschillen kan ook de rechter van de plaats van uitvoering bevoegd zijn (artikel 7 Brussel I bis).

Gaat het om een onrechtmatige daad? Dan kan ook de rechter van de plaats waar het schadebrengende feit zich voordeed bevoegd zijn.

Nederlandse rechters mogen soms voorlopige maatregelen nemen, zelfs als een andere rechter over de hoofdzaak beslist.

Welk recht is van toepassing bij een internationaal conflict?

Bij internationale geschillen bepaalt het toepasselijk recht welke landen wetten gelden voor het conflict.

Het internationaal privaatrecht (IPR) geeft regels om dat vast te stellen als partijen zelf geen keuze maakten.

Hoe wordt het toepasselijk recht bepaald?

Het toepasselijk recht is een kernonderdeel van het internationaal privaatrecht. Het bepaalt welk recht geldt bij internationale rechtsverhoudingen.

Belangrijke beginselen:

• Rechtszekerheid voor private partijen
• Gelijke behandeling, ongeacht de rechtbank
• Flexibiliteit voor bijzondere situaties

Nederlandse rechters zoeken naar aanknopingspunten die redelijk verbonden zijn met het geschil. Ze hanteren verschillende criteria om het toepasselijk recht te kiezen.

De EU wil dat elke rechter in de EU bij hetzelfde geschil hetzelfde recht toepast, welke rechtbank ook oordeelt.

Welke rechtsbronnen spelen een rol?

Meerdere rechtsbronnen spelen een rol bij internationale conflicten. Welke bron u gebruikt, kan veel uitmaken.

EU-verordeningen (Rome-verordeningen):

• Rome I: Contractuele verbintenissen
• Rome II: Buitencontractuele verbintenissen
• Rome III: Echtscheiding en scheiding van tafel en bed

Nationale wetgeving:

• Nederlandse regels voor niet-EU situaties
• Bilaterale verdragen tussen landen

Mag u zelf het toepasselijk recht kiezen?

Partijen mogen zelf bepalen welk recht op hun internationale contract van toepassing is. Zo’n rechtskeuze biedt veel voordelen.

Voordelen van rechtskeuze:

• Minder onzekerheid over het toepasselijk recht
• Partijen weten waar ze aan toe zijn
• U voorkomt ingewikkelde IPR-discussies

Als u geen rechtskeuze maakt, bepaalt de Rome I-verordening welk recht geldt (artikel 4 Rome I). Dat kan soms een verrassing opleveren.

Het gekozen recht bepaalt hoe u het contract moet uitleggen, welke verplichtingen er zijn en hoe u geschillen oplost.

Praktische tip: Zet altijd een rechtskeuze-clausule in internationale contracten. Dat voorkomt eindeloze discussies achteraf.

Hoe verloopt een internationale procedure?

Internationale geschillen verlopen niet zoals binnenlandse zaken. U moet rekening houden met andere regels voor het starten van de procedure, bewijs en de uitvoering van vonnissen.

Hoe start u een internationale procedure?

Een internationale procedure start met het kiezen van de juiste jurisdictie. De eiser moet bewijzen dat de rechter bevoegd is volgens verdragen en verordeningen.

Vereiste documenten:

• Dagvaarding of conclusie van eis
• Bewijs van bevoegdheid van de rechter
• Vertalingen indien nodig
• Bewijs van betekening aan de verweerder

De betekening van stukken aan buitenlandse partijen verloopt via specifieke regels. Binnen de EU geldt de Betekeningsverordening (EU) 2020/1784; daarbuiten vaak het Haags Betekeningsverdrag of diplomatieke kanalen.

Veel rechtbanken eisen een procesvertegenwoordiger ter plaatse. Die advocaat moet het lokale procesrecht goed kennen.

Termijnen voor het starten van een zaak verschillen per land. Let op: verjaringstermijnen kunnen flink afwijken van wat u gewend bent.

Waar let u op bij bewijs en termijnen?

Internationaal bewijsrecht kan behoorlijk ingewikkeld zijn. Sommige landen onderzoeken actief, andere laten het meer aan partijen over.

Belangrijke bewijsaspecten:

• Documentenbewijs: Vaak moet u legalisatie of apostille regelen
• Getuigenverklaringen: Soms mag dat via video
• Deskundigenrapporten: Die moeten aan lokale eisen voldoen

Termijnen voor het indienen van stukken zijn meestal streng. Vooral voor buitenlandse partijen is er weinig coulance.

De taal van de procedure speelt een grote rol. U moet documenten vaak laten vertalen door beëdigde vertalers, wat tijd en geld kost.

Proceskosten kunnen flink oplopen. Naast advocaatkosten krijgt u te maken met vertaalkosten, reizen en soms griffierechten in meerdere landen.

Hoe laat u een buitenlands vonnis erkennen en uitvoeren?

Binnen de EU is een vonnis uit een andere lidstaat zonder aparte procedure uitvoerbaar (artikel 39 Brussel I bis). Buiten de EU geldt een vonnis niet automatisch en heeft u vaak een aparte procedure voor erkenning en tenuitvoerlegging nodig.

EU-landen: De Brussel I bis-verordening maakt erkenning en tenuitvoerlegging binnen de EU een stuk eenvoudiger.

Niet-EU landen: U bent afhankelijk van bilaterale verdragen of het Haags Verdrag.

Tenuitvoerlegging kan geweigerd worden als het vonnis botst met de openbare orde. Ook procedurele fouten kunnen roet in het eten gooien.

Sommige landen eisen zelfs een nieuw proces voor erkenning van een buitenlands vonnis. Dat kan flink wat tijd en geld kosten.

Praktische tip: Schakel een gespecialiseerd bureau in voor internationale tenuitvoerlegging. Dat scheelt een hoop gedoe.

Welke bijzondere geschilpunten spelen er?

Internationale geschillen over onrechtmatige daad zijn vaak complex. Tegenstrijdige beslissingen tussen landen vormen een reëel risico.

Wat geldt bij een internationale onrechtmatige daad?

Een onrechtmatige daad krijgt een internationale dimensie als de handeling of schade zich in verschillende landen voordoet. De dader kan bijvoorbeeld in Nederland wonen, terwijl de schade in België ontstaat.

Welk recht van toepassing is, bepaalt de Rome II-verordening; meestal is dat het recht van het land waar de schade intreedt (artikel 4 Rome II). Is Nederlands recht van toepassing, dan gelden de vijf eisen van artikel 6:162 BW:

• Onrechtmatige handeling (schending van recht, wet of norm)
• Toerekenbaarheid aan de dader
• Schade bij het slachtoffer
• Causaal verband tussen daad en schade
• Relativiteit (de norm moet het slachtoffer beschermen)

EU-verordeningen zoals Brussel I bis bepalen de bevoegde rechter. Het slachtoffer mag vaak kiezen tussen de rechter van het land van de dader of het land waar de schade is ontstaan.

Bij cybercrime of milieuschade zijn soms meerdere landen betrokken. Het is dan slim om te kijken welke rechter het gunstigst is.

Hoe voorkomt u tegenstrijdige beslissingen?

Tegenstrijdige beslissingen ontstaan als rechters in verschillende landen anders oordelen over hetzelfde geschil. Dat is natuurlijk niet wenselijk.

Brussel I bis voorkomt dit met heldere regels:

• De rechter die als eerste wordt aangezocht, krijgt voorrang
• Andere rechters moeten hun procedure pauzeren
• Alleen de eerste rechter mag zijn bevoegdheid beoordelen

Deze regels gelden alleen tussen EU-landen. Buiten de EU hebt u minder bescherming tegen tegenstrijdige uitspraken.

Aanhangigheid (litispendentie) betekent dat een gelijke zaak al ergens anders loopt. Rechters leggen hun eigen zaak stil totdat de eerste rechter beslist over zijn bevoegdheid.

Wat gebeurt er bij samenhangende procedures?

Soms zijn zaken zo met elkaar verbonden dat gezamenlijke behandeling logisch is. Dat voorkomt tegenstrijdige uitspraken en werkt een stuk efficiënter.

Voorwaarden voor samenhang:

• Nauwe verbondenheid maakt gezamenlijke behandeling nuttig
• Kans op tegenstrijdige uitspraken

De rechter die als tweede wordt aangezocht, kan zijn zaak pauzeren. Hij mag ook zijn bevoegdheid afwijzen als de eerste rechter beter past.

Bij gelijktijdige procedures in verschillende landen geldt: de eerste rechter heeft voorrang. De rest wacht tot die rechter beslist over zijn bevoegdheid.

Binnen de EU gelden deze regels automatisch via Brussel I bis. Het zorgt ervoor dat internationale geschillen niet uit de hand lopen.

Hoe voorkomt u onzekerheid?

Juridische zekerheid is goud waard bij internationale geschillen. Zonder goede afspraken kunt u in een wirwar van regels belanden.

Wat levert een forumkeuzebeding op?

Een forumkeuzebeding in uw contract biedt veel duidelijkheid. U weet dan wie bevoegd is bij een conflict.

Dit voorkomt:

• Onenigheid over welke rechter het geschil behandelt
• Onzekerheid over het toepasselijk recht
• Discussies over de locatie van de procedure

Leg het beding altijd schriftelijk vast. Beide partijen moeten er expliciet mee instemmen en het moet helder geformuleerd zijn.

Een slecht opgesteld forumkeuzebeding kan nietig zijn. Dan bepaalt de rechter zelf of hij bevoegd is, met alle gevolgen van dien.

Bedrijven die internationaal werken, doen er goed aan hun contracten scherp te formuleren. Een goede forumkeuze bespaart een hoop ellende.

Wat kunnen wij voor u doen bij een internationaal geschil?

Ons team civiel recht begeleidt bedrijven en particulieren bij grensoverschrijdende geschillen.

• Wij bepalen welke rechter bevoegd is op grond van Brussel I bis of de artikelen 1 tot en met 14 Rv.
• Wij stellen vast welk recht van toepassing is op grond van Rome I of Rome II.
• Wij stellen forumkeuze- en rechtskeuzebedingen op die voldoen aan artikel 25 Brussel I bis.
• Wij regelen de betekening van stukken aan een buitenlandse partij en de benodigde vertalingen.
• Wij laten een buitenlands vonnis of arbitraal vonnis in Nederland erkennen en ten uitvoer leggen.

Samengevat

• Binnen de EU is in beginsel de rechter van de woonplaats van de gedaagde bevoegd (artikel 4 Brussel I bis).
• Een schriftelijke forumkeuze geeft de gekozen rechter exclusieve bevoegdheid (artikel 25 Brussel I bis).
• Zonder rechtskeuze bepalen Rome I (contracten) en Rome II (onrechtmatige daad) welk recht geldt.
• Een vonnis uit een andere EU-lidstaat is zonder aparte procedure uitvoerbaar (artikel 39 Brussel I bis).

Veelgestelde vragen

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina civiel recht advocaat.