Gepubliceerd op 16 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 8 september 2026
Als iemand een misdaad pleegt, kijkt de rechtbank of die persoon verantwoordelijk is voor zijn daden. Een persoon is niet toerekeningsvatbaar wanneer hij een strafbaar feit pleegt dat hem niet kan worden aangerekend door een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens.Dus iemand kan wel een misdaad begaan, maar soms volgt er toch geen straf.De wet geeft aan wanneer dit speelt. Toch moet een rechter altijd onderzoeken of iemand echt niet toerekeningsvatbaar is.Psychologen en psychiaters beoordelen de geestelijke toestand van de verdachte.Het vaststellen van ontoerekeningsvatbaarheid is ingewikkeld. Er zijn verschillende gradaties, van volledig tot verminderd toerekeningsvatbaar.Ook alcohol en drugs spelen soms een rol, maar meestal niet zoals mensen denken.Inhoudsopgave
Wat betekent niet toerekeningsvatbaar zijn?
Definitie volgens het Wetboek van Strafrecht
Artikel 39 van het Wetboek van Strafrecht beschrijft wanneer iemand ontoerekeningsvatbaar is.De wet zegt: “Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens niet kan worden toegerekend.”Deze regel beschermt mensen die door hun geestelijke toestand geen controle hadden over hun daden.Het gaat om mensen met ernstige psychische stoornissen of verstandelijke beperkingen.De wet eist dat er sprake is van een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis.Voorbeelden hiervan zijn psychoses, zware depressies of verstandelijke beperkingen.Voor volledige ontoerekeningsvatbaarheid geldt een streng criterium. De persoon moet totaal geen inzicht hebben gehad in zijn gedrag en de gevolgen.Verschil tussen toerekeningsvatbaar en ontoerekeningsvatbaar
Het Nederlandse recht kent drie gradaties van toerekeningsvatbaarheid:- Volledig toerekeningsvatbaar: De persoon had volledige controle over zijn daden.
- Verminderd toerekeningsvatbaar: Een stoornis beïnvloedde het gedrag deels.
- Volledig ontoerekeningsvatbaar: De stoornis had allesbepalende invloed.
Gevolgen voor strafbaarheid
Als iemand ontoerekeningsvatbaar is, verandert dat veel in de strafzaak.Bij volledige ontoerekeningsvatbaarheid volgt ontslag van alle rechtsvervolging.De persoon krijgt geen straf voor het feit. Het feit blijft strafbaar, maar u kunt het deze persoon niet aanrekenen.De rechter kan wel een maatregel opleggen, zoals TBS. Dat gebeurt om de maatschappij te beschermen en de persoon te behandelen.Bij verminderde toerekeningsvatbaarheid verlaagt de rechter de straf.Wettelijke criteria en beoordeling
Artikel 39 Wetboek van Strafrecht
Artikel 39 vormt de juridische basis voor ontoerekeningsvatbaarheid.De wet bepaalt: “Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens niet kan worden toegerekend.”Hierin ziet u twee hoofdcategorieën. De eerste is gebrekkige ontwikkeling, wat gaat over aangeboren of vroeg ontstane beperkingen.De tweede is ziekelijke stoornis, die later kan ontstaan.De stoornis moet invloed hebben op het denken en handelen. Niet elke psychische aandoening leidt dus tot ontoerekeningsvatbaarheid.De stoornis moet het vermogen om keuzes te maken echt aantasten.Gebrekkige ontwikkeling en ziekelijke stoornis
Een gebrekkige ontwikkeling betekent verstandelijke beperkingen vanaf de geboorte of de vroege jeugd.Dit kunnen aangeboren aandoeningen zijn, of stoornissen die tijdens het opgroeien ontstaan. Denk aan een ernstige verstandelijke beperking of ontwikkelingsstoornis.Ziekelijke stoornissen zijn psychische aandoeningen die later ontstaan. Hieronder vallen bijvoorbeeld psychoses, ernstige depressie, bipolaire stoornis of dementie.Beide typen stoornissen moeten de geestvermogens aantasten.De persoon moet de betekenis en gevolgen van zijn daden niet meer kunnen begrijpen.De stoornis moet zo zwaar zijn dat eigen keuze niet meer mogelijk is.Causaal verband tussen stoornis en strafbaar feit
Er moet een direct verband zijn tussen de geestelijke stoornis en het strafbare feit.De stoornis moet echt hebben bijgedragen aan het criminele gedrag.Zonder dat verband is er geen sprake van ontoerekeningsvatbaarheid.De stoornis moet aanwezig zijn op het moment van het delict.Het maakt niet uit of iemand daarna herstelt of juist verslechtert.Alleen de toestand tijdens het plegen telt.Rechters beoordelen dit verband met deskundigenrapporten.Psychiaters en psychologen onderzoeken of en hoe de stoornis het gedrag beïnvloedde.Ze kijken naar de ernst van de symptomen en hoe die het oordeel beïnvloedden.Het proces van vaststellen in de strafzaak
De rechter heeft de hoofdrol bij het bepalen van toerekeningsvatbaarheid.Psychologen en psychiaters voeren onderzoek uit om de geestelijke toestand van de verdachte te achterhalen.Rol van de rechter
De rechter beslist uiteindelijk of iemand toerekeningsvatbaar is.Hij kan een deskundigenonderzoek laten uitvoeren als er twijfels bestaan over de geestelijke toestand.Wanneer vraagt de rechter om onderzoek:- Bij signalen van psychische problemen
- Als de advocaat daarom vraagt
- Wanneer het gedrag van de verdachte vragen oproept
Deskundigenonderzoek door psychologen en psychiaters
Psychologen en psychiaters doen samen het onderzoek naar toerekeningsvatbaarheid.Ze gebruiken verschillende methoden om de geestelijke toestand te beoordelen.Het onderzoek bestaat uit:- Gesprekken met de verdachte
- Psychologische tests
- Bestudering van het dossier
- Gesprekken met familie of behandelaars
Belang van het Pieter Baan centrum
Het Pieter Baan Centrum is waarschijnlijk de bekendste plek voor forensisch onderzoek in Nederland. Ze onderzoeken vooral complexe strafzaken.Wanneer wordt het Pieter Baan Centrum ingeschakeld:- Bij zeer ernstige misdrijven
- Als eerdere onderzoeken onduidelijk waren
- Wanneer observatie in klinische setting nodig is
Weigering van medewerking door de verdachte
Een verdachte kan weigeren mee te werken aan het onderzoek. Dat heeft gevolgen voor de uitkomst van de strafzaak.Mogelijke redenen voor weigering:- Angst voor de uitkomst
- Wantrouwen tegen deskundigen
- Advies van de advocaat
Graden van ontoerekeningsvatbaarheid
Nederlandse rechtbanken gebruiken drie verschillende graden voor toerekeningsvatbaarheid. Hoe verantwoordelijk iemand wordt gehouden, hangt af van de ernst van de geestelijke stoornis.Volledig ontoerekeningsvatbaar
Een verdachte is volledig ontoerekeningsvatbaar als hij helemaal geen inzicht had in zijn daden. Door een ernstige geestelijke stoornis begreep hij totaal niet wat hij deed.Voorwaarden voor volledige ontoerekeningsvatbaarheid:- Geen inzicht in de draagwijdte van het gedrag
- Geen begrip van mogelijke gevolgen
- Ernstige psychische stoornis tijdens het delict
- Ontslag van alle rechtsvervolging
- Geen strafbare veroordeling
- Mogelijk toch een maatregel zoals TBS
Verminderd toerekeningsvatbaar
Bij verminderd toerekeningsvatbaar had de verdachte wel enig inzicht, maar dat was beperkt door een stoornis. Hij wordt dus deels verantwoordelijk gehouden.Kenmerken:- Gedeeltelijke verantwoordelijkheid
- Lagere strafmaat
- Rekening houden met de stoornis bij strafoplegging
- Wel een veroordeling
- Strafvermindering mogelijk
- Combinatie van straf en behandeling mogelijk
Invloed van alcohol en middelengebruik
Alcohol en drugs maken iemand meestal niet ontoerekeningsvatbaar. De wet ziet dit als eigen schuld, al zijn er uitzonderingen bij verslaving of onvrijwillig gebruik.Alcoholgebruik en ontoerekeningsvatbaarheid
De Nederlandse wet stelt duidelijk: alcoholgebruik is geen reden voor ontoerekeningsvatbaarheid. Wie drinkt en daarna iets strafbaars doet, blijft volledig verantwoordelijk.Dit idee draait om eigen schuld. Mensen kiezen er toch echt zelf voor om te drinken.Belangrijke regel: Vrijwillig alcoholgebruik = geen ontoerekeningsvatbaarheid.De rechter is hier streng in. Ook bij torenhoge promillages krijgt de dader gewoon straf. Hoeveel iemand gedronken heeft, maakt niet uit.Er zijn wel uitzonderingen:- Onvrijwillig alcohol innemen
- Gedrogeerd worden zonder dat u het weet
- Alcohol krijgen onder dwang
Verslaving als stoornis
Alcoholverslaving kan soms leiden tot verminderde toerekeningsvatbaarheid. Het hangt af van hoe ernstig de verslaving is.De rechter laat dit onderzoeken door psychiaters. Zij bepalen of de verslaving ernstig genoeg is om als stoornis te tellen.Voorwaarden voor verminderde toerekeningsvatbaarheid:- Bewezen zware verslaving
- Direct verband tussen verslaving en misdrijf
- Verminderde wilsvrijheid door de verslaving
Drugsgebruik en strafrechtelijke beoordeling
Voor drugs geldt hetzelfde als voor alcohol. Vrijwillig gebruik maakt niet ontoerekeningsvatbaar. De dader blijft strafbaar.Verschillende soorten drugsgebruik:- Recreatief gebruik: Altijd toerekeningsvatbaar
- Experimenteel gebruik: Geen excuus voor strafbare feiten
- Verslaving: Kan leiden tot verminderde toerekeningsvatbaarheid
Gevolgen bij vastgestelde ontoerekeningsvatbaarheid
Als iemand ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard, krijgt hij geen gewone gevangenisstraf. In plaats daarvan legt de rechter andere maatregelen op.Strafrechtelijke maatregelen en TBS
De bekendste maatregel is TBS, oftewel terbeschikkingstelling van de regering.TBS wordt opgelegd aan mensen die een ernstig misdrijf hebben gepleegd. Ze moeten dan verplicht in behandeling bij een forensisch psychiatrisch centrum.Er zijn twee soorten TBS:- TBS met dwangverpleging (opname in kliniek)
- TBS met voorwaarden (behandeling thuis)
Alternatieven voor gevangenisstraf
Iemand die ontoerekeningsvatbaar is, krijgt geen gevangenisstraf. Het strafrecht werkt dan echt anders.Mogelijke maatregelen zijn:- Verplichte behandeling bij een psychiater
- Opname in een zorginstelling
- Begeleiding door een reclasseringswerker
- Medicatie onder toezicht
Praktische gevolgen voor de dader
Het leven van iemand die ontoerekeningsvatbaar is verklaard verandert flink. Diegene verliest zijn vrijheid voor onbepaalde tijd.Belangrijke gevolgen zijn:- Geen normaal werk of sociaal leven tijdens behandeling
- Beperkte bezoekrechten van familie
- Strikte regels en controle
- Lange wachttijd voor mogelijke vrijlating
Veelgestelde Vragen
Wat zijn de criteria voor toerekeningsvatbaarheid in het Nederlandse strafrecht?
Het Nederlandse strafrecht gebruikt drie belangrijke criteria om toerekeningsvatbaarheid te bepalen. U vindt ze terug in artikel 39 van het Wetboek van Strafrecht.
De verdachte moet een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis hebben. Die stoornis moet bestaan op het moment dat het misdrijf werd gepleegd.
Er moet een duidelijk verband zijn tussen de stoornis en het gedrag. De stoornis moet zo ernstig zijn dat het strafbare feit niet aan de verdachte kan worden toegerekend.
Hoe wordt toerekeningsvatbaarheid bepaald tijdens een rechtszaak?
De rechter beslist uiteindelijk of iemand toerekeningsvatbaar is. Hij baseert zich op het advies van gedragskundigen zoals psychiaters en psychologen.
Vaak start het proces met een forensisch onderzoek. Gedragskundigen stellen dan een rapport op waarin ze de geestelijke toestand van de verdachte beoordelen.
De rechter kijkt naar alle bewijsstukken en rapporten. Uiteindelijk maakt hij een uitspraak over de mate van toerekeningsvatbaarheid.
Welke rol speelt een psychiatrisch rapport bij de beoordeling van toerekeningsvatbaarheid?
Een psychiatrisch rapport is meestal nodig om toerekeningsvatbaarheid te beoordelen. Gedragskundigen onderzoeken daarvoor de geestelijke toestand van de verdachte.
In het rapport beschrijven ze eventuele stoornissen of beperkingen. Ze onderzoeken ook het verband tussen de stoornis en het strafbare feit.
De gedragskundigen geven hun advies over de mate van toerekeningsvatbaarheid. Ze volgen hiervoor speciale richtlijnen die gelden bij psychiatrisch onderzoek in strafzaken.
Kan een persoon met een geestesstoornis als toerekeningsvatbaar worden beschouwd?
Een psychiatrische diagnose betekent niet meteen dat iemand ontoerekeningsvatbaar is. De aanwezigheid van een stoornis is eigenlijk pas het beginpunt van het onderzoek.
De rechter onderzoekt of de stoornis invloed had op het gedrag tijdens het misdrijf. Hij kijkt ook of de persoon nog kon kiezen tussen goed en kwaad.
Veel mensen met een geestesstoornis blijken gewoon volledig toerekeningsvatbaar te zijn. De stoornis moet echt ernstig genoeg zijn om het oordeel te beïnvloeden.
Wat zijn de gevolgen van een oordeel van ontoerekeningsvatbaarheid voor de strafoplegging?
Bij volledige ontoerekeningsvatbaarheid ontslaat de rechter de verdachte van alle rechtsvervolging. In zo’n geval volgt er geen gevangenisstraf.
De rechter kan wel een maatregel opleggen, zoals TBS. Dat gebeurt vooral om de maatschappij te beschermen en de persoon te behandelen.
Bij verminderde toerekeningsvatbaarheid legt de rechter meestal een lagere straf op. Hij houdt dan rekening met de beperkingen van de verdachte.
Op welke manier kan toerekeningsvatbaarheid herzien worden na het vonnis?
Hoger beroep en cassatie zijn manieren om een uitspraak aan te vechten. De verdediging mag nieuwe argumenten of bewijs inbrengen.
Een advocaat kan een nieuw psychiatrisch onderzoek aanvragen. Dit gebeurt alleen als er echt nieuwe informatie boven tafel komt over iemands geestelijke toestand.
De procedure voor herziening loopt volgens de normale regels van het strafproces. Een ervaren strafrechtadvocaat helpt u hier meestal bij—en dat is eigenlijk ook wel nodig.
